Этот сайт использует «cookies» и получает данные о вашем ip-адресе - узнать подробнее.
Если вы не согласны со сбором данных, немедленно покиньте сайт.

БУРЯАДАЙ ҮНДЭҺЭН НОМОЙ САН – 135


Анхан байгуулагдаһан үеһөө хойшо 135 жэлэйнгээ ойн баяр угтажа байһан Буряадай Үндэһэн номой сангай түүхэ соо иигэжэ бэшээтэй байна.

Байгалай зүүн хажуугай дайдаар түрүүшын ниитэ номой сангууд XIX зуунай 1880-дахи онуудаар бии боложо захалһан байха юм. Энээнһээ урдуур Дээдэ-Үдэ хотодо гансаханшье һонин хэблэгдэдэггүй, гансаханшье номой дэлгүүр гэжэ байгаагүй. Дээдэ-Үдын хүн зон һонинууд болон номуудые Петербург хотоһоо захижа асаруулдаг байгаа, захил хэжэ асаруултарнь һара үнгэршэдэг байһан гэнэ. Хотын сэхээтэн эндээ номой сан нээхэ һэдэлгэ нэгэнтэ бэшэ хэдэг байһан. 1881 ондо сэрэгэй губернатор Дээдэ-Үдэ хотодо ниитын номой сан нээхэ зүбшөөл үгэнэ, тиигэжэ тэрэ оной сентябрь һарада номой сан бии болобо. Хотын зондо ехэл хэрэгтэй юумэн болобо гэжэ тэмдэглэгдэһэн байгаа. Үүсхэл гаргажа эмхидхэһэн хүн гэхэдэ Дээдэ-Үдын уезднэ һургуулиин харгалзагша, демократ үзэлтэн Никита Сергеевич Нелюбов байһан юм. Хотынхид энэ номой сан байгуулха хэрэгтэ мүнгэ суглуулжа оруулһан, тиихэдэ хүпеэс Д. А. Меншиков 800 ном бэлэглэһэн байгаа. Номой сангай Дүрим баталагдажа абтаа.

Номууд үсөөнтэйшье һаа, энэ номой сан хотын зондо соёлой түб болоо, сэхээтэн сугларха, хүгжэмтэ, уран зохёолой үдэшэнүүд үнгэрхэ. Номой санда эхинһээ А. С. Пушкинай, Н. А. Некрасовай, А. Н. Островскийн зохёолнууд, Е. Зябловскийн бэшэһэн дэлгэрэнгы түүхэ, хари оронуудай (француз) номууд, «Отечественные записки», «Вестник Европы», «Дело» гэһэн сэтгүүлнүүд байгаа. Сибирьтэ, Оросой Европын хубида гаража байдаг һонинууд асарагдадаг болоо.

Хотын өөһэдын хүтэлбэриин зургаанһаа тон бага мүнгэнэй номой санда һомологдодог дээрэһээ, эндэһээ уншаха юумэ абаха түлөөһэтэ байһан юм. Хүн мүнгэ оруулһан зэргээрээ хангагдаха ёһотой байгаа, жэшээнь, жэлэй түлбэри 10 түхэриг оруулһан хүнүүд шэнэ номуудые абажа уншаха эрхэтэй байһан. Эдэ номуудынь 3 һара үнгэрһэн хойно жэлэй 6 түхэриг оруулһан хүнүүдтэ үгтэдэг боложо, харин хуушан номууд болон сэтгүүлнүүд жэлэй түлбэри гэжэ 3 түхэриг оруулагшадта үгтэхэ гурим тогтоогдонхой байгаа.

Хэды тиигэбэшье номой сангай уншагшад номуудые бүрин бүтэн байлгаха эрилтэ хангажа, жэлэй 6 түхэригөө оруулдаг байһан юм. 1885 ондо номой сангай уншагшадай тоо 78 хүн болоод байгаа. Тэдэнэй тоодо эмшэн, нарайлалгын газарай дунда эрдэмтэй мэргэжэлтэн, 2 сэрэгэй зиндаатан, 6 багшанар, 8 алба хаагшад, аралжаа наймаашад (хүпеэсүүд) 13 хүн, 32 жиирэй хотынхид, 4 шажанай албатан, тиихэдэ үшөө хоёр таряашадшье байгаа.

1885 ондо Ф. М. Достоевскийн бэлбэһэн эхэнэр Анна Григорьевна уран зохёолшын наһа бараһан хойно хэблэгдэһэн 14 боти номуудые тусагаар энэл номой санда гэжэ бэлэглэһэн юм. 1895 ондо номой санда 1 714 нэрээр бүридхэлдэ абтаһан номууд болон сэтгүүлнүүд тоологдожо байгаа, тэдэнэйнь хамтын тоо 3 587 боти болоһон гэнэ. Энэ үедэ 137 хүн номой санда ябажа байгаа.

1905 ондо номой сангай шэнэ дүрим баталагдаа. Энэ дүримөөр номой сангай зүблэл байгуулагдана, хотын толгойлогшо зүблэлэй түрүүлэгшээр томилогдоно. Тииһээр жэлһээ жэлдэ номуудай, эндэ ябадаг хүнүүдэй тоо олошорно.

1923 ондо, Буряад-Монголой АССР-эй байгуулагдаһан жэл, энэ номой сан можын номой сан болгогдон хубилгагдаа. Эндэл сугларһан номуудаар аймагуудай номой сангуудые хангажа байдаг болоно.

1938 оной октябрь һараһаа Бурят-Монголой АССР-эй Верховно Соведэй Президиумэй тогтоолоор можын нютагай номой сан Республикын олониитын номой сан болгогдожо, тэрээндэ Максим Горькийн нэрэ олгогдоно. Дайнай жэлнүүдтэ номуудынь 60 000 хэһэгтэ хүрэһэн байдаг. 1960-дахи – 70-дахи онуудта хоморой номуудай жаса хараа байса үргэдэһэн юм. Энэ мүнөө байһан байшандаа 1969 ондо ороһон юм, 1991 ондо (110 жэлэйнгэй ойгоор) Буряад Уласай Үндэһэн номой сан гэжэ нэрлэгдээ бэлэй.

Һайндэрөөр, хүндэтэ Буряад Уласай Үндэһэн номой сангай ажаллагшад!  

15.09.2016