«АЛТАН АБДАРҺАА» АБТАҺАН ДУУНУУД ЗЭДЭЛХЭНЬ


Апрелиин 19-дэ Буряад Уласай Арадай урлалай түб (РЦНТ) «Арадай абдарһаа абтаһан дуунууд» гэһэн концерт Буряадай Гүрэнэй филармонидо харуулха гэжэ бэлэдхэлэй ажал ябуулжа байна. Эндэ үргэн олоной шэхэндэ дуулдаагүй, тэдэнэй мэдэхэгүй урданай дуунууд зэдэлхэ.

Буряад араднай түүхэтэ замдаа тооложо барашагүй олон дуунуудые зохёогоо. Хараһан үзэһэнөө бисалгажа, таатай гоёор тааруулан дууладаг араднай дуунуудайнгаа нөөсэ арьбадхажал ябаа. Дуун бүхэн дабтагдашагүй «нюуртай», өөр онсо байдаг: өөрын аялгатай, уянгатай, маягтай. Ноото мэдэхэгүй, саарһан дээрэ буулгажа бэшэдэггүй сагта сээжээр дамжуулагдадаг һэн хойноо, хэды дуунуудынь мартагдан орхигдоо юм, мэдэхын аргагүй. Мүнөөнэй зон урданай дуунуудые заншалта хэбээрнь дуулажа шадахаяа болинхой.

19-20 зуун жэлнүүдтэ эрдэмтэд, хүгжэмшэд буряад арадай аман зохёолдо ородог дуунуудые буулгажа абаха, хадагалха гэжэ нилээдгүй оролдоо. Эндэ профессор Дашанима Санжиевич Дугаровай үүсхэл, габьяа аргагүй ехэ. Хүгжэмэй мэргэжэлтэй эрдэмтэн Буряад, Монгол оронуудаар олон жэлдэ ябажа, хэдэн мянгаад буряад арадай дуунуудые миндаһан дээрэ буулгажа абаа. Хори буряадуудай 266, сэлэнгын буряадуудай 260, хонгоодор, булагад, эхирид буряадуудай 280 дуунуудай гурбан боти ном 1964–1980 онуудта хэблүүлээ. 800 гаран дуунуудай үгэнүүдэй үгүүлбэри, дуулаха маяг тон нягтаар сахижа, ноотодо оруулха асари ехэ ажал ганса хүнэй бүтээһыень гайхамаар. Эдэ хэблэгдэһэн дуунууд Д. С. Дугаровай суглуулбариин багахан хубинь болоно. Ехэнхи хубинь миндаһан дээрэ зандаа...

Һүүлэй үедэ Хитадта ажаһуудаг буряадууд хэдэн зуугаад буряад дуунуудые хэблэлээр гаргаа. Шэнэхээнһээ гарбалтай дуушан, Хитадай арадай артист, профессор Анандын Нумаа 2003 ондо «Буряад-монгол арадай дуунууд» гэһэн ном соогоо 277 дуунуудые ноототойнь хэблүүлээ бэлэй.

Мүнөө хүгжэмэй мэргэжэлтэд олошороо, элдэб оньһон техникэ бии болонхой. Одоол иимэ сагта арадай дуунуудай «алтан абдар» нээжэ, энэ баялигаа эмхилжэ, тайлбарилжа, үгэнүүдтэйнь, ноотонуудтайнь хэблэжэ, дискнүүд дээрэ буулгажа, олоной дунда нэбтэрүүлээгүй һаамнай, нүгэл. Алтанһаа үнэтэй арадай аман зохёолоо бии байгаа сагтань ами оруулжа абарха арга үшөөл байна гээшэ. Энээхэн үедэ оролдоогүй һаамнай, хожом гэжэ байхагүй, бусалтагүйгөөр хосорхо.

Эдэ бүгэдые хараадаа абажа, Буряад Уласай Арадай урлалай түбэй мэргэжэлтэд Надежда Галсановна Донсороновагай ударидалга доро һүүлэй хоёр жэлдэ горитойхон бэдэрэлгын ажал ябуулна. Нёдондо Оросой Холбооной Юрэнхылэгшын грант шүүжэ, 108 урданай буряад дуунуудые ноотонуудтайнь буулган бэшэжэ, «108 эрдэни» гэһэн диск бэлдээд байна. Экспедиционно ажал Ахын, Түнхэнэй, Хяагтын, Захааминай, Ивалгын аймагуудта хэгдэһэн юм. Үшөө тиихэдэ буряад дуунай урилдаан гэжэ анха түрүүн эмхидхэгдэһэн 2014, 2016 онуудай «Алтарганын» 77 дуунуудые баһал энэ хэбээр бэлдээд байна. Эндэ тон хоморой гү, али олонхи зоной оройдоо мэдэхэгүй дуунууд шэлэгдэн абтаа. Энэ хэрэг Буряадай Соёлой яаманай һомолһон мүнгэнэй ашаар бүтээгдэбэ. Эдэ дуунууд хэблэгдэхэ, диск дээрэ буулгагдажа, олоной дунда тараагдаха юм.

Апрелиин 19-дэ болохо концерт харагшад эдэ дуунуудтай түрүүшынхиеэ танилсаха. Буряадаймнай мэдээжэ дуушад эдэ суглуулбаринуудһаа дуунуудые шэлэн абаад, бэлдэлгэ хэжэ байна.

Мэргэжэлтэ гүйсэдхэгшэдһээ «Байгал» театрай дуушад Бутидэй Дондог, Алдар Дашиев, Арюухан Будаева, П. И. Чайковскийн нэрэмжэтэ Урлалай колледжын оюутад Елена Цыдыпова, Виктория Лайжатова, Гомбо Будаев, энэл колледжын арадай аман зохёолой бүлгэм «Жэргэмэл» (хүтэлбэрилэгшэнь Ж. Ц. Цынгуева), «Теремок» гэһэн арадай хүгжэмтэ зэмсэгүүдэй ансамбль (хүтэлбэрилэгшэнь Олег Шаренда), Зүүн Сибириин соёлой дээдэ һургуулиин багша Саяна Маншиева гэгшэдые нэрлэлтэй.

Арадай гүнһөө гараһан «алтан хоолоотой гургалдайнуудгүйгөөр» яагаад энэ концерт үнгэрхэб даа. «Алтарганада» илагшад Сэсэг Чагдурова, Раиса Дараева, Бадма Габанов, Бато Дашинамжилов, Зэдын аймагһаа бага ангиин һурагша Камилла Ванчикова болон Уласай арадай урлалай түбэй  дэргэдэхи «Наран Гоохон», «Уряал» болон «Ольхон» гэһэн арадай аман зохёолой бүлгэмүүд хабаадаха.

Хүндэтэ нүхэд, дуунда дуратайшуул, арадайнгаа «алтан абдарһаа» абтаһан дуунуудтай танилсахыетнай апрелиин 19-дэ үдэшын 6 сагта Буряадай Гүрэнэй филармонидо уринабди!

07.04.2017 Автор: Сэдэнэй Баярмаа, Буряад Уласай Арадай урлалай түбэй редактор