БУРЯАД ТЕАТРАЙ 85 ЖЭЛЭЙ ОЙН БАЯР


Буряадай Гүрэнэй Ажалай Улаан тугай орденто Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ академическэ драмын театр анхан байгуулагдаһаар 85 жэлэйнгээ алдарта ойн баяр угтажа байна.

Баярай хэмжээ ябуулганууд долоон һарын эхиндэ театрай тайзан дээрэ үнгэрхөөр хараалагданхай. Буряад театр 1932 оной долоон һарын долоондо эгээл түрүүшын хүшэгэ нээжэ, тэрэ гэһээр наян табан жэлнүүдэй     туршада үргэн олон харагшадтайгаа үдэр бүри уулзажа байна. Тииһээр, 1934, 1936 онуудта Ородой театрай үндэһэн дээрэ һуража гараһан түрүүшын буряад найруулагшадай бии болоһоор лэ, буряадай мэргэжэлтэ театр дүүрэн хүсэндөө хүдэлжэ захалаа гэмээр юм. Тэдэмнай хэд байгааб гэхэдэ Гомбо Цыдынжапов Мария Шамбуева хоёр бэлэй.  Тииһээр өөһэдымнай мэргэжэлтэ зүжэгшэд бии боложо захалаа, нэрлэбэл мүнөө болотор аха наһанай харагшадай аманһаа һаладаггүй Ч. Генинов, Ж. Пагбаин, Н. Гендунова, В. Халматов, Н. Балдано, П. Николаев, У. Болдонова, Ю. Шангина болон бусад. Тииһээр Ленинград хотын театрай дээдэ һургуулиһаа хоорондоо зайтайгаар дүрбэн бүлэг, хожомынь Владивосток хотоһоо, байн манай Улаан-Үдын соёлой дунда мэргэжэлэй болон дээдэ һургуулиһаа гараһан артистнар мүнөө хүрэтэр театрайнгаа тайзан дээрэ арад түмэндөө бэлигээ бэлэглэн хүдэлжэ байна.

Зүжэг гээшэ уран зохёолой олон жанрнуудай нэгэн, тиихэдээ эгээл хүндэ жанр гээд тоологдодог. Илангаяа зүжэгүүдые абажа, тон һонирхожо уншадаг хүнүүд гэжэ байдаг. Эдэ – уншагшад. Тиихэдэ бүхы уншагшадай байдалые эрид хубилгаһан, тэдэниие “Харагшад” гэжэ ондоо, шэнэ байдалда оруулһан, хэдэн зуун жэлнүүдэй түүхэтэй эмхи гэжэ байдаг. Энэл даа театр гээшэмнай. Тэдэнэй тоодо 85 жэлнүүдэй туршада харагшадтаяа уулзажа байһан буряад драмын театр Буряад Уласайнгаа нэрэ һүлдые үргэжэ, мэргэжэлтэ урлалаараа арад зонойнгоо үргэн эрилтэнүүдые хангажа байнаг. Буряад драмын академическэ театрай артистнар мэргэжэл, шадабаряараа Россин ямаршье театрһаа дутуугүй, Россин эгээл эрхим һургуулинуудые (Москва, Ленинград, Владивосток) түгэсхэжэ гараһан, тиихэдээ гансашье буряад хэлэн дээрээ бэшэ, мүн тиихэдэ ород хэлэн дээрэ дэлхэйн, ородой, Буряадай классика, мүнөө үеын зүжэгүүдые наадажа, ороной ехэ-ехэ, нэрэтэй түрэтэй шүүмжэлэгшэдэй һайшаал магтаалда хүртэһэн зүжэгшэд байха.

Манай театр тухай богонёор хэлэбэл, Намжил Балданогой бэшэһэн “Таһалдал” гэжэ зүжэгһөө һабагшатай, театрай түрүүшын энэ зүжэг 1932 оной июлиин 7-до табигдаһан байгаа. Тэрэ үеын соёлой техникум дүүргэһэн 15 хүбүүд, басагад тиигэжэ театрай баян намтарай эхи табиһан байха юм. Түрүүшын директор, уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ боложо техникумай театрай таһагые даагша М. В. Хаптагаев томилогдоһон байгаа.

Байгуулагдаһаар оройдоол найман жэлэй туршада ажаллажа байһан театр 1940 ондо Москва хотодо үнгэрһэн Буряадай АССР-эй уран зохёолой болон соёлой түрүүшын Декадада амжалтатай һайнаар хабаадажа, Ленинэй орденоор шагнагдаа, театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Гомбо Цыдынжапов “СССР-эй арадай артист” гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэжэ, артистнар Н. Гармаева, Н. Гендунова, Ч. Генинов, А. Ильин, Н. Таров гэгшэд “РСФСР-эй габьяата артист” гэһэн нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэжэ бусаһан байгаа.

Тииһээр хоёр таһаржа, “Оперо болон баледэй”, тиихэдэ “Буряад драмын” тетрнууд болоо, тэрэ гэһээр энэ хоёр театрнууд гайхамшагта амжалтануудые туйлажа, арад зондоо, үндэр соёлдоо үнэн сэхээр алба хэжэ байдаг юм.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайнай ветеран, Ленинград хотые хамгаалалсаһан Цырен Аюржанаевич Балбаров 1952 ондо театрай директорэй тушаалда томилогдоод, 36 жэлэй туршада ажаллжа гараа, энэ үе соо театрай нэрэ хүндэ бүри дээшээ үргэгдэжэ, гансашье Буряад орондоо бэшэ, мүн СССР гүрэн соо үргэн олондо мэдээжэ боложо, хүршэ Монголдоошье айлшалдаг болоһон байха, Ажалай Улаан тугай орденоор шагнагдаа, “Академическэ” гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө. Ц. А. Балбаровтай суг театрай ахамад найруулагшын тушаалда мэргэжэлтэй, һүбэлгэн бэрхэ хүбүүд ажаллажа гараа гэбэл: РСФСР-эй искусствын габьяата ажал ябуулагша Цырен Шагжин, Буряадай АССР-эй искусствын габьяата ажал ябуулагша Буянта Аюшин, Россин арадай артист Фёдор Сахиров, Россиин искусствын габьяата ажал ябуулагша Владимир Кондратьев, Россиин искусствын габьяата ажал ябуулагша Цырен-Доржо Бадьжанов.

1976 ондо театр зохёохы тоосоогоо Москва хотодо амжалтатай һайнаар үнгэргөө. Энэ гастрольнуудай дүнгөөр “Правда” һонин иигэжэ бэшэһэн байгаа: “Эдэ гастрольнуудые хараад байхада олон ондоо бодолнууд түрэнэ – орёо хүшэршье, баясамааршье, найдамааршье. Х. Намсараевай нэрэмжэтэ театр айхабтар бэрхэ актёрнуудтай байна”.

1991 ондо манай театр Польшодо (Елена-Гура хото) үнгэрһэн уласхоорондын фестивальда хабаадажа, “Дамдин лама” гэжэ зүжэгөөрөө тэрэ фестивалиин лауреат боложо бусаһан байгаа.

Театр репертуараа һайжаруулжа, Россин, уласхоорондын тайзанууд дээрэ гаража захална, тэрэ мүртөө зунай үедэ республикынгаа хүдөө аймагуудай, хүршэ можонуудайнгаа, Монголой харагшадтай уулзалгануудаа үргэдхэнэ.

Мүнөө манай театр Россин театрнуудай дунда тэдэнэй нэгэн байһан һанал, бодолоо элирхэйлжэ, өөрынгөө зүжэгүүдые регион хоорондын, уласхоорондын, Россин хэмжээнэй фестивальнуудта дурадхажа, гансашье буряад драматургнуудай бэшэ, мүн ородой, хариин авторнуудай зүжэгүүдые амжалтатай табижа дурадхана. Тиигэжэ манай харагшадай тоо эли тодо дээшэлээ, манай театрай бусад театрнуудтай нүхэд ёһоной харилсаанууд үргэдөө.

Арадайнгаа дундаһаа тодоржо, арадайнгаа баяр, гуниг тэгшэ хубаалдан ябадаг зүжэгшэдэйнгөө наада зугаа дэмжэжэ, театраараа дүүрэн сугларжа байдаг та олон харагшадтаа өөһэдынгөө үйлэ хэрэгүүдээр баян ойн баярай ушараар гүнзэгы талархалаа мэдүүлнэбди. Театр Харагша хоёрой эгүүридэ мүнхэ эб эбдэршэгүй мүнхэ болтогой!  

 

20.06.2017 Автор: Николай Шабаев