Этот сайт использует «cookies» и получает данные о вашем ip-адресе - узнать подробнее.
Если вы не согласны со сбором данных немедленно покиньте сайт.

CАГААН МОРИНОЙ ХҮБҮҮН


Николай Шабаевай «Сагаан морин» гэжэ ном хоёр үдэрэй саана «НоваПринт» хэблэлһээ гараба.

«Буряад хэлэ Буряад Уласта сахин хүгжөөхэ» гэһэн Буряад Уласай Гүрэнэй программын хэмжээндэ Буряад Уласай Соёлой яаманай мүнгэн сангай дэмжэлгээр хэблэгдэһэн энэ номой оролто үгэнүүдые дээрэ бэшэгдэһэн үгэнүүдээр нэрлэжэ бэшэһэн хадаа, автор тухайнь, ном тухай хэдэн үгөөр хэлэхэдэ иимэ байна:

1980-дахи онуудаар Захааминай аймагта зүжэг харуулжа, гастрольдо ябаха үедөө Николай Чимитович Шабаевтай, урдань танилшье һаа,  дүтэ танилсаха хубитай байһан хүм. Николай Чимитовичые анха түрүүн харахадаа: “Энэ ород яһанай хүбүүн аад лэ, ямар сэбэрээр буряад хэлэн дээрэ дуугарна гээшэб?” – гэжэ гайхаа бэлэйб. Газар газарта, нютаг нютагта иимэ ушарнууд үзэгдэжэл байдаг. Буряад үхибүүдэй дунда үдэһэн ород үхибүүд буряад хэлэтэй болошодог ха юм. Харин Николай, буряад хэлэн дээрэ сэбэрээр дуугархаһаа гадна, Захааминай зоной деалект дээрэ уһан буряад хэлэн дээрэ урадхуулжа, буряад хүнэй зан абари, аяг ааша эхын уурагаар сэдьхэлдээ шэнгээһэндэл  хөөрэлдэхэ, зугаалха дуратай, шог ёгтотой онсогой һонин хүнтэй ушараа бэлэйб.  Шарайень абаһаар хараадхихада ород шарайтай аад лэ, анхаралтайгаар адаглажа хараһаар, хөөрэлдэһөөр байтар, шарайдань буряад хүнэй түхэл эли бодо үзэгдөөдхихэл даа. Яахаб даа, хада уулануудай хоорондо, ой модоной дунда оршоһон Захааминай аймагай Сагаан-Морин гэжэ нютагта буряад айлай гэр бүлэдэ нарай багаһаа үдэһэн, хүн болоһон хүбүүн буряад сэдьхэлтэй, бодолтой болонгүй яахаб. Теэд, он жэлнүүдэй ходорон үнгэрхэдэ жэнхэни яһатанайнь шуһан татажа абаад, хубилдаг ушарнууд оло үзэгдэһэн байдаг. Гэбэшье Николай буряад-монгол айлай гэр бүлэдэ нарай багаһаа үдэһэн хүмүүжэлээ алдаагүй, мүнөө үедэ Буряад Уласай үндэһэ яһатанай соёл урлалда горитойхон нэмэри, хубитаяа оруулжа ябана ха юм. Николай нютагайнгаа һургуулида һуража ябаха үедөө түрэлхи хэлэнэй болон уран зохёолой багша

А. Ж. Доноевай эмхидхэһэн уран зохёолой бүлэгэмдэ эдэбхитэйгээр хабаадажа, түрүүшынгөө шүлэгэй мүрнүүдые саарһан дээрэ аржылгаһан түүхэтэй. Тэрэ гэһээр тэрэнэй хурса гуурһан дороһоо олон шүлэгүүд мүндэлжэ, шүлэгүүдэйнь үгэ дээрэ үндэһэлжэ, буряадаймнай бэлигтэй композиторнууд ямар олон дуунуудые бэшээб. Тэрэ дуунуудынь арад түмэнэймнай сэдьхэл зүрхые хужарлуулжа, дулаахан мэдэрэлнүүдые түрүүлнэ ха юм.

Ажамидаралай болон ажалай гашуун амта таниһан, мэдэһэн хүн лэ зохёохы ажал эрхилхэдээ хүнэй сэдьхэл доторые шэнэ мэдэрэлнүүдээр баяжуулжа, урмашуулжа шададаг. Хүдөө нютагта хүмүүжэһэн хүн үргэн ехэ ажабайдалай олон тоото урасхал, һэжүүрнүүд  соогуур эмдэржэ, хухаржа, сэдьхэлээ моходоггүй, улам бүри эршэ, зориг абаад, урагшаал жүдхэдэг, тэгүүлдэг. Николай Санагын дунда һургуули дүүргэһэнэй удаа Улаан-Үдэ хотын ГПТУ-11 дүүргэжэ, хүдөөгэй киномеханик боложо хэдэн жэл ажаллаад, ажалайнгаа эхин замые  тракторист мэргэжэлээр үргэлжэлүүлһэн намтартай. Урагшаа һанаатай, ажалдаа дүй дүршэлтэй,  бүхэриг хүбүүе нютагай хүтэлбэрилэгшэд дэмжэжэ, совхозой комсомолой секретаряар һунгаба. Удангүй райкомай шидхэбэреэр Николай Шэтэ хотын совет-партийна һургуулида эльгээгдэжэ, энэ һургуулида эрхимээр һуража дүүргээд, Захааминай аймагай Харсааагай сохозой директорэй орлогшоор хүдэлжэ, хүтэлбэрилхы ажалайнгаа намтар эхилэһэн юм. 1980-1984 онуудаар Ленинград хотын профсоюзай дээдэ һургуулида эрхимээр һуража дүүргээд, Санагын болон Ёнгорбойн совхозуудта хүтэлбэрилхы тушаалнуудта аша үрэтэйгөөр ажаллаба. Теэд, эдир залуу наһанһаа зохёохы ажал тээшэ сэдьхэлээрээ эрмэлзэдэг хүбүүн “Буряад Үнэн” һониной хүдөө бэшэгшээр томилогдоод, “Үнэн” һонинойнгоо хуудаһанууд дээрэ һонирхолтой очерк, зураглалнуудые бэшээд, олоной анхарал татажа, бэлигээ гэршэлжэ шадаһан юм. 1989 ондо Буряадай телевиденидэ редакторай тушаалда дэмжэгдэжэ, зохёохы ажалаа улам эршэтэйгээр бэелүүлжэ эхилээд, 1992 ондо ахамад редакторай тушаалда томилогдожо, эдэбхи, үүсхэл ехэтэй хүтэлбэрилгшэ байһанаа гэршэлжэ, олон удаа тэмдэглүүлһэн, шагнал хайрануудта, нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн байдаг.

Николай Чимитовичтай дүтэ харилсаһан ушарни гэхэдэ, 1993 ондо Буряадай радиогой ахамад редакторай тушаалда хүдэлжэ эхилээд байха үедөө, олон удаа уулзажа, шэнэ-шэнэ дамжуулгануудые агаарай догиндо нэбтэрүүлхэ тухай удаан һуужа хөөрэлдэдэг һэмди. Театртай нарин холбоотой байһан хүн хадаа “Баян талын аялга” гэһэн хүгжэм дуута, уран һайханай дамжуулгые театрай тайзан дээрэ гаргаад, хаража һууһан харагшадаһаа захилнуудые абажа, радио, телевиденеэр сэхэ дамжуулга ябуулаа һаамнай ехэл һонин байгаа. Хүдөө нютагта, хото городто ажаһуудаг харагшад, шагнагшаднай аргагүй ехээр баярлажа, урма зоригынь бадарха һэн. Буряад радиогой бэлигтэй дикторнууд Цырен-Ханда Дашиева Батор Цыбенов гэгшэдые бодото бэеэрнь зомнай хаража ехэтэ урмашаха, баясаха байгаа,” – гэбэб. Николай Чимитович энэ дурадхалыемни һонирхожо, анхаралтайгаар шагнаад: “Дээрэхи ноёдтоо дуулгая, арсахагүй байха,” – гэжэ ехэ дуратайгаар дэмжэбэ.

Удангүй энэ дурадхалнай дэмжэгдэжэ, оперо болон баледэй театрай тайзан дээрэ анха түрүүшынхие “Баян талын аялга” гэжэ хүгжэм дуута, уран зохёолоймнай дамжуулга Буряад орон доторной телевидени радио хоёрой хамтын хүсөөр агаарай долгиндо сэхэ дамжуулагдаа бэлэй. Энэ хэрэгэй амжалтатайгаар бүтэхэдэ, Николай Чимитович болон сугтаа энэ ажал бэелүүлэлсэһэн нүхэднэй, хараһан зомнай ехэтэ баярлаа бэлэй. Тэрэ гэһээр хори гаран жэл соо “Баян талын аялга” гэжэ хүгжэм дуута дамжуулгамнай театрнуудай тайзан дээрэһээ соностодог гуримаа алданагүй. Эдэл жэлнүүдэй үедэ Николай Шабаев “Энхэрэл” гэжэ ниитэ нэрэтэй шүлэг, очеркнуудһаа бүридэһэн түрүүшынгээ ном хэблүүлжэ, ехэ баяр болоо һэн. 

Энэ гэһээр бидэ хоёрой хоорондохи харилсаан таһараагүй. Буряад драмын театрта директорэй тушаалда томилогдоод байхадамни, уран зохёолой таһагые даагша хэрэгтэй болоод, Николай Чимитовичта хандабаб. Николай Чимитович арсажа байнгүй, Буряад театртаа ехэ дуратайгаар ажалда ороһон юм. Арбаад жэлэй туршада хамта ажаллаабди. Ажалһаа тунхариха гэжэ мэдэхэгүй Николай Чимитович хамагай түрүүн театрта табигдаһан, табигдаагүй олон тоото зүжэгүүдые гуримшуулжа, янзалжа, папканууд соо тааруулжа хээд, жэрытэр табижархиба. Гол түлэб ажалынь, уран зохёолшодтой нарин нягта холбоо байгуулаад, зүжэгүүд дээрэ хүдэлхэ: сагайнгаа оршомдо таараһан шэнэ зүжэгүүдэй, зохёолнуудай захилнуудые, оршуулга хэхэ. Театр шэнжэлдэг зоноор нарин холбоо бэелүүлжэ, зүжэгүүдтэ уряад, шэнжэлхы зорилготой уулзалга, конференцинүүдые үнгэргэхэ, радио, телевидени, һониной сурбалжалагшадтай холбоотой байжа, театрта боложо байһан һонирхолтой зүйлнүүдээр харагшадаа танилсуулжа байха гэһэн олон тоото уялга, үүргэнүүдые Николай Чимитович саб-яб гэтэр бэелүүдэг гуримтай һэн. Урагшаа һанаатай хүнтэй хүдэлхэдэ ехэ амар байһан юм. Театрта буряад хэлэн дээрэ пьесэнүүд дутажал байха. Манай харагшад нютагайнгаа зохёолшодой бэшэһэн зүжэгүүдые хараха дуратай ха юм. Теэд, зүжэг бэшэдэг зохёлшоднай хомор. Нэгэтэ  Николай Чимитовичта иигэжэ хандабаб: “Буряад хэлэн дээрэ зүжэг бэшэдэг зохёолшоднай ехэл үсөөн болоод байна. Ши нэгэ юумэ ормоглохо болоо хаш даа,” – гэбэб. Николай нам тээшэ зүрхэ алдангяар хараад, “Туршахал болоо гүби даа”, – гэһэн юм. Тээ зунай сагай дүүрэжэ байхада, Николай намтай зорюута уулзажа: “Тэрэ захилыетнай бэелүүлээб”, – гэбэ. Би ехэ баярлаад, тэрэ зүжэгынь гар дээрэ абажа уншаад, найруулагшадта дамжуулжа үгэбэб. Удаань, уран һайханай совет дээрэ зүбшэжэ үзөөд: “Тайзан дээрэ табигдахаар зүжэг болоо”, – гэжэ нэгэн дуугаар тэмдэглээд, театрай түсэбтэ оруулбабди. Амаралтын хаһа дүүрэжэ, намарай сагай тулажа ерэхэдэ, театрайнгаа шэнэ хаһа нээхынгээ урда артистнар болон ажалшадтаяа уулзажа, түсэбүүдээ хэлэжэ үгэдэг, хэхэ ажалнуудтаяа танилсуулдаг гуримтай һэмди. “Мүнөө нээгдэхэ шэнэ хаһадаа Николай Шабаевай бэшэһэн “Гэртээ байдаг болохомни“– гэжэ зүжэг найруулха гэжэ түсэбтөө оруулбабди”, – гэхэдэмни, зон ехэ баяртайгаар тодожо абаад, альга ташалгаар угтаа һэн. Энэмнай, театрайнгаа зондо хүндэтэй ябаһан тэмдэг ха юм. Энэ тэрэ юумэнһээ хубилжа ябадаггүй нэгэ зантай, урагшаа һанаатай, зон нүхэдтөө туһалхал хүсэлтэй ябаһан хүндэ зон дуратай байнгүй яахаб. Николай Чимитовичай бэшэһэн шог ёгтотой зүжэг харагшаднай һонирхожо, халуун альга ташалгаар угтаа бэлэй. Энэ зүжэгэй һүүлээр үнишье болонгүй, дуун болоһон шүлэгүүдэйнгээ ном хэблүүлээ һэн. Энэ “Дуунай сууряан дэлгэрэг дуулим үргэн Буряадаар” гэжэ ном иража харахада, элитэ мэдээжэ композиторнуудай: Анатолий Андреевэй, Юрий Эрдынеевэй, Владилен Пантаевай, Пурбэ Дамирановай, Бадамгаравын Наранбаатарай болон бусадай зохёожо найруулһан олон дуунууд бүридхэгдэжэ оронхой. Олондо мэдээжэ бэлигтэй дуушаднай:  Дугаржап Дашиев,  Аюша Данзанов, Баатар Будаев, Дамба Занданов, Хажадма Аюржанаева, Дарима Дугданова, манай театрай дуушад болон бусад эдэ дуунуудые эрхимээр гүйсэхэһэн байдаг.

Харин мүнөө Николай Чимитовичай бэшэһэн “Сагаан морин” гэжэ нэрэтэй номой гар бэшэгтэй  танилсажа, ехэтэ һонирхожо уншабаб. Энэ ном дотороо бага наһанһаа эхилээд, сугтаа үдэһэн үетэн нүхэд, нютагайнгаа үбгэд хүгшэд болон бусад зон тухай зан абарииень тодорхойлжо байгаад, ехэ һонирхолтойгоор, элдэб эсын үнэн болоһон ушарнууд дээрэһээ үндэһэлжэ, шог ёгтотойхоноор, уншагшын анхарал татажа шадаһан ульгам хурса хэлээр бэшэһэн зохёол байна.  Сагаан-Морин нютагайнгаа гоё һайхан байгаали: гол горхон, хада уулануудые, нуга тохойнуудые ехэ һонирхолтойгоор, “ошоод үзэдэг, хараг һайб” гэхээр зураглажа шадана. Сугтаа үдэһэн нүхэд тухайгаа дулааханаар дурсажа, үхибүүн наһанайнгаа ушаралта болон уршагташье ябадалнуудые  һанажа, үбһэ хулһанай үедэ боложол байдаг энеэдэтэй, зугаа, наадатай ушарнуудые эли тодоор зураглахадань, бодото дээрээ боложо байһандал һанагдаба. Үетэн нүхэдэйнгөө бэеэ хүсэхэдөө ямар мэргэжэлтэй боложо хүдэлһэн, хэһэн ажалыень тайлбарилжа, туйлаһан амжалтануудыень тооложо омогорхоно. Нютагайнгаа хүтэлбэрилэгшэдэй харюусалга ехэтэйгээр, эрхим хэмжээндэ ажалаа бүтээхэһээ гадна, зан абарииень тодорхойлжо, элдэб янзын энеэдэтэй байдалда ороходоошье тунхарижа, гайхажа байхагүй, арга мүрыень олоод лэ гарасалдаһан тухайнь дулааханаар дурсана. Илангаяа мал ажал эрхилжэ ябаһан хүдөө нютагай зоной байдал эли тодоор, байһан соонь зураглахадаа, тэдэнэрэй аргагүй ехэ оролдолго гаргажа, үбэл зунгүй, амаралтын үдэр гэжэ мэдэнгүйгөөр харюусалга ехэтэйгээр ажалдаа хандажа һургаһан Зүблэлтэ гүрэнэй мартагдашагүй сагые үнэншэмэ тодоор автор бэшэжэ, харуулжа шадаа.

Энэ зохёол дотор хамагай һонин зүйл онсолжо тэмдэглэхэдэ, ород яһатанай хүбүүе буряад-монгол айл бүлэ хүмүүжүүлээд, арадайнгаа ёһо заншал, гурим, дүрим дамжуулжа, жэнхэни буряад сэдьхэлтэй, хэлэтэй болгожо, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэһэн эжы аба хоёр тухайгаа дулааханаар дурсан һанахадаа автор аргагүй ехэ буян үйлэдэнэ гэжэ тэмдэглэлтэй. Газарайнь шорой тооһо хүдэлгэжэ, хүн болоһон Сагаан-Морин нютаг тухайгаа, нютагайнгаа зон тухай иимэ дулааханар, үнэн болоһон ушарнууд дээрэ үндэһэлжэ бэшэһэниинь хамагһаа сэнтэй, саглашагүй ехэ наһанай хэрэг “туһые тоһоор харюулха” гэһэн удхатай, үндэһэтэй зохёол болобо гэжэ тэмдэглэхэ дуран хүрэнэ. Теэд энэмнай баян, гүнзэгы, дулаахан, зоной сэдьхэлтэй хүнэй тэмдэг лэ даа.

Мүн энэ ном дотор олон тоото очеркнууд орожо баяжуулба. Энэ очеркнууд дотор Буряад арад зондоо хүндэтэй, эрэлхэг ажалаараа сууда гараһан зоной хуби заяан тухай  һонирхолтойгоор бэшэһэн байна.

Заха холын Захаамин нютагһаа уг гарбалтайб гэжэ омгорхожо ябаһан уран зохёолшо, поэт, сурбалжагша Николай Чимитовичта, саашадаашье, уран үгэнүүдээ жэншэдгүй һайханаар холбожо, улад зоноо шэнэ шэнэ зохёолнуудаараа баясуулжа, урма зориг түрүүлжэ, омог дорюун ябыш даа гэжэ хүсэхэ дуран хүрэнэ.

30.08.2017 Автор: Доржо Сультимов, Оросой Холбооной габьяата артист, Оросой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн