Этот сайт использует «cookies» и получает данные о вашем ip-адресе - узнать подробнее.
Если вы не согласны со сбором данных немедленно покиньте сайт.

«ХАБАТАЙ ҺАЙХАН ХАБАРНАЙ ТАРБАГАТАЙДАМ ЕРЭНХЭЙ»


Энэ хадаа Чимит Цыдендамбаевай түрэл тоонтоёо түүрээһэн шүлэг сооһоо абтаһан мүрнүүд… Тэрэнэй түрэһөөр 100 жэлэйнь ой эдэ үдэрнүүдтэ гүйсэжэ байна.

Буряадаймнай элитэ уран зохёолшо Чимит Цыдендамбаев Загарайн аймагай Тарбагатай нютагта малша буряадай бүлэдэ 1918 оной февралиин 13-да түрэһэн юм. Чимит Цыдендамбаев бага наһанһаа юумэ һонирходог, арадай үльгэр, дуунуудые олоор мэдэдэг байгаа. Хэжэнгын дунда һургуулида һуража ябахадаа, шүлэг бэшэжэ туршадаг, һургуулиин ханын һониндо гаргадаг һэн. 
1937 онһоо шүлэгүүдынь «Буряад-Монголой үнэн» һониной хуудаһануудта хэблэгдэдэг болобо. Удангүй Чимит Цыдендамбаев Улаан-Үдэ ерээд, хэды жэл соо Буряадай гүрэнэй радиокомитедтэ, «Буряад-Монголой үнэн» һониной редакцида хүдэлбэ. Залуу авторай «Эхэ оронойм үдэрнүүд» гэжэ шүлэгүүдэй түрүүшын ном 1940 ондо гараа бэлэй. Тэрэл 1940 онһоо СССР-эй уран зохёолшодой холбооной гэшүүн боложо абтаһан.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай жэлнүүдтэ «Илалтын замаар» гэжэ шүлэгүүдэй суглуулбари, «Гвардеец» гэжэ поэмэ хэблэн гаргаба. Поэт эдэ номууд соогоо хүнүүдэй эрэлхэг зоригые, илалтада батаар этигэжэ байһые магтан дуулана. Эдэ жэлнүүдэй зохёолнууд поэдэй уран шадабариин урган хүгжэжэ байһые гэршэлээ һэн. 

Удаадахи жэлнүүдтэ «Үглөөгүүр» (1940), «Манай Тарбагатайда» (1950), «Шүлэгүүд» (1953) гэжэ шүлэгүүдэй суглуулбаринууд хэблэгдэһэн байна. 1954 ондо «Соном Гармаев» гэжэ «…альганай шэнээхэн саарһан дээрэ автобиографинь багтанхай» токарь хүдэлмэришэн тухай томо поэмэ хэблүүлбэ. Чимит Цыдендамбаев дайнай һүүлэй жэлнүүдтэ прозаическа зохёолнуудые бэшэжэ эхилнэ. 1948 ондо «Банзаровай лагбан» гэжэ повесть хэблэгдээ. Тэрээнһээ уламжалан 1952 ондо «Банзарай хүбүүн Доржо», хойноһоонь, 1958 ондо, хоёрдохи хубинь болохо «Түрэл нютагһаа холо» гэжэ романуудынь хэблэгдэн гаража, буряад литературын хүгжэлтын түүхэдэ ехэ удха шанартай үйлэ хэрэг болоһон байна. 

Поэт ород ба совет классигуудай зохёолнуудые олоор оршуулһан байдаг. (М. Лермонтовэй «Демон», А. Пушкинай «Полтава», Н. Крыловэй баснинууд, Н. Некрасовай, В. Маяковскиин шүлэгүүд, поэмэнүүд). Һүүлэй жэлнүүдтэ Чимит Цыдендамбаев шүлэгөөр, прозоор хэдэн номуудые бэшэжэ хэблүүлһэн гэбэл: «Шэнэ гэр» – рассказуудай суглуулбари, «Буряад басаган» – повесть, «Буряадай угалзанууд» – шүлэгүүд, «Талын аадар» – рассказууд. Зохёолшын наһа бараһан хойно, 1979 ондо «Современник» хэблэлээр «Сэнхир галуу агналга» гэжэ шог, ёгто удхатай роман гараа һэн. (Энэ роман түрүүндээ «Холо, ойрын түрэлнүүд» гэжэ гаршагтайгаар «Байгал» сэтгүүлдэ гараһан юм). Иимэ нэрэтэй зүжэг Буряадаймнай театр табяа агша бэлэй. 1977 ондо буряад хэлэн дээрэ шэлэгдэмэл шүлэгүүдэйнь ном гараа. «Советский писатель» хэблэлдэ «Банзарай хүбүүн Доржо», «Түрэл нютагһаа холо» гэжэ хоёр роман нэгэ хабтаһатай ном соо гараа бэлэй.

Чимит Цыдендамбаев 1959 ондо Москвада болоһон Буряадай искусство болон литературын хоёрдохи декадын үедэ Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаа бэлэй. Уран зохёолшо үндэр наһа абаагүй, 1977 оной декабриин 9-дэ алтан дэлхэйһээ халижа ошоо бэлэй.

06.02.2018 Автор: Николай Шабаев