Этот сайт использует «cookies» и получает данные о вашем ip-адресе - узнать подробнее.
Если вы не согласны со сбором данных немедленно покиньте сайт.

ТАРБАГАТАЙН ТАЛАДА БОЛОҺОН ҺАЙНДЭР


Буряадай элитэ уран зохёолшо Чимит Цыдендамбаевай 100 жэлэй ойдо зорюулагдаба.

Бадмахан сэсэг ягаараад,

Баруунхан Асам харагдана.

Байтараа досоом дулаараад,

Балшархан наһам һанагдана.

Эрдэни шулуун ялалзаад,

Элхихэн голни харагдана.

Эльгэлэн досоом дурсагдаад,

Эжым, абам һанагдана –

гэжэ хизаар нютагаа шэнжэлэгшэ Данзан Дагбаевай үгэ дээрэ бэшэгдэһэн дуун Загарай аймагай Тарбагатай гэһэн бага һууринда дүтэлхэ бүримнай эзэлүүдгүй досоо зэдэлэн, сэдьхэл долгилуулна. Харгын зүүн тээ, холошог нэмжыһэн шэлэнүүд суута Аса гээшэнь ха юм даа. Харин ажахын тарахада, абар-табар үлэһэн арбаад гэрнүүд анхан үеын ажамидаралнай таһалдаагүй гэһэндэл, Тарбагатайн уудамай баруун талада тобхойлдоно. Зэргэ таһараагүй сэрэгшэд аа гү гэхээр. Үнэхөөрөөшье, шэнэ сагай долгиндо һэжүүлэн, ондоо тээшээ ябашоогүй айлнууд урдынгаа бэлигтэнэй үлгы зандаа мэтэ. Буряадай мэдээжэ хүбүүд Ч-Д. В. Ендонов, К. Д. Дагбаев, Д. Д. Дагбаев өөр өөрынгөө сагта нютаг эблэлээ хүтэлжэ, Чимит Цыдендамбаевай нэрые ходо үргэжэ ябаа. Энэ удаашье нютагай хүндэтэ эрхэтэн, Буряад Уласай габьяата инженер В. Р. Уржумов ороной ниислэл Москва хотоһоо айлшалжа ерэнхэй, энэ хэмжээ ябуулгада хабаадалсажа байба. Нэн түрүүн соёлой байшанда Чимит Цыдендамбаевта зорюулагдаһан Дурасхаалай самбар нээгдэбэ. “Верхнеилькинское” сомоной дарга А. А. Спирин, засаг даргын орлогшо А. Д. Митыпов, В. Р. Уржумов гэгшэд самбар нээлгын ёһололой үедэ үгэ хэлэбэ.

– 1937 ондо Чимит Цыдендамбаевай түрүүшын шүлэгүүд “Буряад-Монголой үнэн” сониндо толилогдоо һэн. 1940 ондо “Эхэ оронойм үдэрнүүд” гэһэн түрүүшынь ном “нара хараа”. Тэрэ гэһээр лэ зохёохы замдань зогсолто байгаагүй. Тоонто нютагаа магтаа даа, олон шүлэгүүд соогоо. “Буряад басаган” гэһэн туужыень, “Банзарай хүбүүн Доржо”, “Түрэл нютагһаа холо” гэһэн романуудыень үе-үе болоод лэ шэнээр уншажа байдагби. Гүрэн түрэмнай зохёолшын ажалые үндэрөөр сэгнээ. Ажалай Улаан Тугай орденоор шагнагдаһаниинь дээдын зэргэ һэн. Буряадай Уран зохеолшодой холбооной зүгһөө Юрий Ишиевич Будаев, Матвей Рабданович Чойбонов гэгшэд хэдэ дахин ерэжэ, тэбхэр ойнуудынь тэмдэглэлсэһэн юм, – гэжэ Владимир Ринчинович хөөрэбэ.

– Загарайнхид уран зохеолшын нэрые мүнхэлхын тула шата шатаар ажалаа ябуулжа байнхай. 2015 ондо аймагай номой сан Чимит Цыдендамбаевай нэрэмжэтэ болгогдоо һэн. Нилээн ехэ бэшэмэл болон видео-материалнууд нөөсэлэгдэнхэй, – гэжэ Загарайн аймагай захиргаанай толгойлогшын орлогшо А. А. Митыпов тэмдэглэбэ. “Верхнеилькинское” сомоной дарга А. А. Спирин үгэ хэлэхэдээ, олон суута хүнүүд Тарбагатайһаа гараһан, үшөөшье гараха байха гэһэн найдалаа мэдүүлээ.

Талын сэсэгүүд мэтэ...

Эрхирэг һууринһаа ерэһэн “Аялга”, Ташаланай “Любавушка” ансамбльнууд һайндэрые һайханаар шэмэглэбэ. Һүүлэй һүүлдэ зал соо һууһан зон хоолой ниилүүлэн эдэ дуушадтай дуулалсажа һуугаа. Эхэнэр хатаршадай бүлэгэй бэлигээ харуулһанай удаа Лариса Александрова “Буряад басаган” гэһэн туужаһаа байгаали зураглаһан хэһэг сээжээр, уян уринаар уншажа, олоной эбтэй альга ташалганда хүртэбэ. Һургуулиин һурагша Александр Васильев Ч. Цыдендамбаевай “Тарбагатайн почтальон” гэһэн шүлэг уран гоеор уншаба. Буряад орон соогоо үнинэй суута Ц. Ц. Батуровагай хүтэлбэрилдэг “Тоонто” ансамблиин гэшүүд уран бэлигээ ялас гүүлэжэ, олоной сэдьхэлдэ урмашал, зоригжол түрүүлбэ.

Һонинуудтайгаа хубаалдаба

Һайндэрэй еһололдо хабаадагшадай заримтай ами амяараа хөөрэлдөө һэмди. Суута сумоист Анатолий Михахановай эжы, Буряадай габьяата экономист Дулсан Бадмаевна: 

– Эжын талаһаа энэ нютагһаа гарбалтайбди. Найр нааданай болоходо, нэгэшье алдангүй ерэдэгбди. Хүбүүмни Японһоо амаршалба утаһаар, иимэ ёһололдо хабаадажа байһандам. Мүнөө Анатолий дэлхэй дээрэ эгээл хүндэ шэгнүүртэй сумоист гэһэн нэрэтэй болонхой. Шэгнүүрынь 276 килограмм. Хээли соогоо байхадань, Эрхүү талаһаа, нүхэрэйм талаһаа угаймнай үбгэжөөл “Урдымнай баатар Загша ерэхэнь” гэжэ хэлэһэн юм. Бэеэр тиимэшье томо бэшэ би нарайлха тээшээ 60 гарадахи хэмжээнэй хубсаһа үмдэдэг болошоһон хүм. Мүнөө Анатолиингоо мэндые буряад угсаатандаа буряад хэблэлээр дамжуулан хүргэхэ аргатайдаа баяртайб. Хара-Шэбэрэй Агван Доржиевай нэрэмжэтэ музейе даагша Х. Ч. Цыдыпдоржиева:

– Һүүлэй үедэ Агван Доржиевай субарга болбосон түхэлтэй болгообди, хашаа хореоень шэнэлээбди. Хамба лама Дамба Аюшеевэй даабаряар Шулуутайн дасанай шэрээтэ ажалдамнай анхарна, туһа хүргэнэ. Нютагайнгаа аршаанай һаба урасхалынь сэбэрлэжэ, аятай тааруу болгообди. Удангүй аршаанаа шэнээр нээлгые еһолол үнгэргэхэмнай. Буряадай габьяата инженер В. Р. Уржумов:

– Дүшэн долоон жэлдэ авиазоводто ажаллааб. Албан хэрэгээр Чили, Перу, Канада, бусадшье оронуудаар, хамта дээрээ 16 гүрэнөөр ябаа һэм. 71 наһатайдаа пенсидэ гарааб. Гэр бүлын байдалаар Москва хотодо ажаһууха баатай болоһомби. Адиса басагамни Московско областиин Экономикын яаманай ахамад бухгалтер, Туянамни – медицинын эрдэмэй кандидат. Зээнэрээ харалсажа туһалнаб. Чимит Цыдендамбаевичай ойдо хабаадуулжа, нютагаа ерээб. Баян даа, манай Буряад орон бэлигтэй зоноороо. Чимит Цыдендамбаев мэтэ хүнүүд урган гаража байг лэ гэжэ үреэнэб.

Зэдэдэ һайндэр үнгэргөө һаа...

Буряадай сэхээтэнэй зүгһөө уран зохеолшо, Буряадай Гүрэнэй шангай лауреат Д. Н-С. Сультимов эгээл түрүүлэн үгэ хэлэхэдээ, Чимит Цыдендамбаевай хэмжээндэ хүрэхэ уянгата найруулгатай, уян гоё, баян хэлэтэй прозаик манай литературада үгы гээд мэдээжэ гэбэ. Иигэжэ хэлэһэнээ баталжа, зохеолнууд сооһоонь баримтануудые дурдаба. Тарбагатайһаа урган гараһан түрүү зониие дурсаба. Илангаяа радио-дамжуулганууд соо Чимит Цыдендамбаевай, Данзан Дагбаевай, бусадайшье зохеолнуудые дэлгэрүүлхэ талаар оролдолго гарганаб, энэ хүдэлмэреэ үргэлжэлүүлхэб гэжэ найдуулба. Республикын мэдээсэлэй түбэй редактор, сурбалжалагша, уран зохеолшо Н. Ч. Шабаев, Үндэһэтэнэй номой сангай ахамад библиотекарь, Буряадай Уран зохеолшодой холбооной гэшүүн Р. Г. Батомункуева, “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшанай зүгһөө “Байгал” сэтгүүлэй эрхилэгшэ Г. Х. Базаржапова-Дашеева удаа дараалан үгэ хэлээ. Зэдын талада, “Банзарай хүбүүн Доржо” гэһэн романай үйлын болоһон Сарабда хадын хормойдо М. Чойбоновай үүсхэлээр бодхоогдоһон Доржи Банзаровта хүшөөгэй дэргэдэ загарай-зэдынхин золгожо, хамтын найр үнгэргөө һаань, одоол гоё бэшэ һэн гү? Уран зохеолшын урда хамтын үриеэ иигэжэ түлэхэ һэн гүбди? Классигай гол номуудые шэнээр барлан хэблэхэ саг хүрэжэ ерэнхэй, хамсыгаа шуулган хэзээ захалха хаб? Иимэрхүү бодолнуудай имагтал энэл газарта толгойдо ороһониинь ойлгосотой бэзэ. Чимит Цыдендамбаевай угые үргэлжэлүүлжэ ябаһан аха дүүнэрэйнь хүбүүд, басагад өөһэдынгөө хубита энэ хэмжээ ябуулгада оруулаа. Уран зохёолшын аха Шоймпол Цыдендамбаевичай зээ басаган, Яруунын эрдэм болбосоролой управлениие даагша И. Ш. Тышкенова, Шоймполой зээ хүбүүн Зоригто Баирович, дүү хүбүүнэйнь – Цырендоржи Цыдендамбаевичай хүбүүн Б. Ц. Цыдендамбаев гэгшэд түрэл гаралайнь зүгһөө сугларһан зондо баяраа мэдүүлээ. ...Бусалгандамнай Тарбагатайн тала үргэлжэдөө сэсэг набшаараа даллан долгилжо, агууехэ хүбүүн тухайгаа дурсалгаяа нангинаар бөөмэйлэн хадагалжа байһанаа мэдүүлһэндэл үзэгдөө һэн.

 


 

09.08.2018 Автор: Галина Дашеева