Этот сайт использует «cookies» и получает данные о вашем ip-адресе - узнать подробнее.
Если вы не согласны со сбором данных, немедленно покиньте сайт.

АРАДАА СУУРХУУЛҺАН АЛДАРТА ЕХЭ ГУЛАМТЫН ТҮҮХЫН ХУУДАҺАНУУД


Буряадай Гүрэнэй академическа драмын театр  октябрь һара соо 80 жэлэйнгээ ойн баяр тэмдэгбэ. Эдэ үдэрнүүдтэ түүхын хуудаһанууд ирагдажа, ажабайдалай эгээл һонин, эгээл удха шанартай үйлэ хэрэгүүд, габьяата  нэрэнүүд дурсагдадаг.

Буряад яһатанай омогорхол – буряад театр хадаа түүхээр баян намтартай: аяар 80 жэлэй туршада элдэб һэлгэлтэ, хубилалтанууд болоо, дээшээ дабшаһан амжалтанууд туйлагдаа, буряад арадаа суурхуулһан бэлигтэй артистнар тодороо.  Хэзээ нэгэтэ соёлой байшангай багахан буланһаа эхи абаһан театр мүнөө асари томо һайхан ордон соо түбхинэн, Буряад ороной соёлой эмхинүүд соо найдамтай һуурияа эзэлэнхэй. 80 жэлэй хугасаада  амжалтын дабаае дабшаһан ута харгын алхам бүхэниие тэмдэглэн, нэгэшье амжалта, нэгэшье нэрэ мартангүй, нангин хадагалжа, түүхын намтар бүридхэжэ байһан хүн хадаа Валентина Дамдиновна Бабуева болоно. Валентина Дамдиновна 30 гаран жэлэй туршада энэ театрай музейе даагшаар ажаллана.Түрэл театрайнгаа нангин гуламта сахижа байһан хүн гээшэ. Театрай ойн баярта бэлдэлгын хүл хүлгөөнэй үедэ Валентина Дамдиновнатай уулзажа хөөрэлдэһэн байнабди:

- Нэн түрүүн  Буряад театрай түүхын эхин тухай хөөрэлдэе.

- Эгээл түрүүн 1932 оной июлиин 7-до Намжил Балданогой “Таһалдал” гэһэн зүжэгөөр буряад театр эхилһэн юм. 1929 оной июль һара соо гэгээрэлэй наркомой коллеги театральна болон хүгжэмэй хоёр студитай үндэһэн искусствын байшан Верхнеудинск хотодо байгуулха тухай тогтоол баталһан. Эдэ студидэ үндэһэлэн, 1932 оной май һарада үндэһэн театр байгуулагдаа. Тиигэжэ театрай нээлгэн Буряад-Монголой АССР-эй 9 жэлэй ойн баярта тааралдуулжа тэмдэглэгдээ. Түрүүшын арбан жэлдэ театр хүгжэмэй-драматическа гээд ажаллаа, харин 1949 ондо оперо болон баледай театр ба драмын театр гээд хоёр болон таһарһан юм. 1959 оной декабрь һара соо  ниитэ ажал ябуулагша, уран зохеолшон Хоса Намсараевай нэрэмжэтэ болгогдоо.

- Театр үлгэсэһөө эхилдэг гээд К. Станиславскиин хэлэhэн үгэ бии. Харин манай театр ямар байшанһаа ажаллажа эхилһэн гээшэб?

- 80 жэлэй туршада театрнай хэдэн байшан һэлгэһэн. Нэн түрүүн бии болоходоо, Октябриин Хубисхалай клуб соо байрлаһан. 1935 ондо тохёолдоһон ехэ түймэрэй удаа Ленинэй нэрэмжэтэ гудамжаар Арадай байшан руу оруулагдаһан юм. Мүнөө тэрэнь Байгаалиин музей болон Хүүхэлдэйн театрай байшан болонхой. Тиигэжэ Үльгэр театрай тайзан дээрэ 1953 онһоо 1982 он болотор буряад театр зүжэгүүдээ дэлгэжэ байгаа. Театрай  мүнөө байһан  байшан 1982 ондо ашаглалгада оруулагдаа. Театрта шэнэ ордон бариха тухай үүсхэл Цырен Балбаров гаргаһан юм. Цырен Аюржанаевич 1952 онһоо 1988 он болотор   театрай директорээр ажаллаһан. Энэ хүнэй аша габъяа буряад театрай хүгжэлтэдэ сэгнэшэгүй ехэ.

 -Театрай баялиг- бэлигтэй артистнар ха юм даа. Театрай түүхэдэ өөрынгөө хубитые оруулһан артистнараа нэрлэбэл?

- Театраймнай эхи табигша артистнарай нэрэ бүгэдэндэ мэдээжэ, мүнөө үеын артистнарта үльгэр жэшээ болон байдаг юм. Искусствын техникум  түрүүшын 15 дүүргэгшэд  1932 ондо театрай гол труппын  артистанар болоһон. Тэдэнэй тоодо РСФСР-эй арадай артиснар Владимир Халматов, Чойжинима Генинов, Найдан Гендунова. РСФСР-эй габьяата артистнар Юлия Шангина, Антроп Ильин, РСФСР-эй  искусствын габьяата ажал ябуулагша Намжил Балдано, Буряад АССР-эй габьяата артистнар Жугдур Пагбаин, Софья Халтагарова, Бальжинима Ринчино. 1933-34 онуудта республикын аймагуудай  уран һайханай харалгануудта  бэлигтэй хабаадагшад театр ерэжэ, саашадаа эрхим артистнар болоһон юм. Эдэ хэд бэ гэбэл, РСФСР-эй габьяата артист Д, Дондоков, Буряад республикын габьяата артист Цыден Бадмаев, Буряад АССР-эй арадай артист Сундуп Рабсалов гэгшэд мүн. Тэдэнэй тайзан дээрэшье, ажабайдалдаашье аажам, бэе даруу, намдуу, агууехэ яаралгүй  үзэгдэл тэмдэглэмээр. Тэдэнэй удаадахи жэлнүүдтэ студи бүхэн өөрын илгаатай байдаг болонхой.

1958 ондо Ленинградай киногой, театрай, хүгжэмэй институдэй  нэгэдэхи студиин артистнар ерээ һэн. Тэдэнэй дундаhаа мүнөө мэндэ байгаашад гэхэдэ, РСФСР-эй арадай артистнар Цыден-Дамба Пурбуев, Георгий Бутуханов, Буряад Рсепубликын габьяата артист Намсалма Шагдарова гэгшэд. 1968 ондо Ленинградай 2-дохи студи  театрта шэнэ хүсөөр ерэһэн юм. Эндэ  Майдари Жапхандаев, Михаил Елбонов, Людмила Дугарова, Владимир Кондратьев, Чингис Гуруев болон бусад. Эдэ артиснарай ерэн сасуу театр гастрольдо Москва хото болон Хальмаг орон руу ошоһон юм. Тэдэнэр эдэ гастрольнуудта өөһэдынгөө бэлиг шадабари харуулжа шадаад, артистын зам бэе дээрээ туршажа, дүршэһэн байна.

- Буряад театр  үндэр нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн. Тэрээн тухай...

- Совет гүрэнэй соёл, урлал хүгжөөлгэдэ амжалта туйлаһанай түлөө театрта Хоца Намсараевай нэрэ олгогдоо гэжэ  мэдээжэ. 1977 ондо “Академическэ” гэһэн нэрэ зэргэдэ  театр хүртэһэн. Театр 50 жэлэйнгээ ойн баярта Ажалай Улаан тугай орденоор шангагдаа һэн.  Мүнөө манай театр Россиин театрнуудай дэргэдэ өөрынгөө үндэр һуури эзэлэнхэй.

- Юундэб даа намда 1970-90-ээд онууд буряад театрай алтан хаһа байһан шэнгеэр һанагдадаг. Тэрэ үнэн гээшэ гү?

- Буряад театр буряад хэлэн, соёл, ёһо заншалай хүгжэлтэдэ аргагүй ехэ, хэмжэшэгүй нүлөө оруулдаг ха юм.  Үнэхөөрөө, тэрэ үедэ буряад театрай өөдөө бодон хүгжэлтын замай нэгэ шата байгаа. Теэд алишье сагта бэлигтэй, дундаршагүй шадабаритай залуу артистнар манай театрта ерэдэг. 1988 ондо Ленинградай 3-дахи студиин артистнар шэнэ һэбшээ оруулаа һэн. Тэдэнэрэй тоодо Должин Тангатова, Зоригто Ринчинов, Саяна Цыдыпова гэгшэд театрайнгаа түрүү артистнар болонхой. Харин Баярма Жалцанова  театрай режиссер болонхой. Тэдэнэй тоодо Саян, Эржена Жамбаловтан, Эрдэни Жалцанов гэгшэд болон бусад бии. Саашань тоолобол, Владивосток хотын искусствын институт дүүргэгшэд Доржо Сультимов, Сергей Бальжанов, Олег Бабуев, Дамба-Дугар Бочиктоев болон бусад, хамта 12 зон. Мүн лэ энэ институдэй 2-дохи студи баһал олон бэлигтэй артистнарые манда үгөө. Эгээл эндэ Буряад Республика соогоо һураһан артистнар Лариса Егорова, Марта Зоригтуева, Нина Токуренова, Цыден Цырендоржиев болон бусадые нэрлэмээр. Бултыень нэрлээгүйдэмни, манай артистнар хүлисэхэ бэзэ. Мүнөө ехэ олон бэлигтэй залуу һүрэг амжалтатай ажаллажа байна. Буряад театр  нэгэ томо бүлэ мэтэ. Энэ бүлын хэдэн үе: аха захатан, дунда үеын болон залуу һүрэг гээд булта элинсэгүүдэйнгээ ёһо заншал нангин сахижа, үе дамжуулан, эбтэй эетэй, нэгэ бүхэ үндэһэтэй һалбаран байһан  уг гарбал мэтэ.

- Буряад театрай ажаябуулга ганса артистнуудаар дүүрэшэдэг бэшэ. Тайзан дээрэ гарадаггүй зон тухай хөөрыт даа.

 - Зүб даа, манай театрта ехэ олон зон хамһабариин ажал эрхилдэг. Тэдэмнай баһал артистнарһаа дутуугүй, театртаа  алба хэдэг. Эдир залуу наһандаа театрта ажаллажа эхилээд, бүхэли наһаараа театртай хуби заяагаа ниилүүлһэн гэбэл алдуугүй. Театрта, уран һайханай соёл искусствада үнэн сэдьхэлһээ дурлаһан зон эндэ ажалладаг. Эдэ хэд бэ гэхэдэ, театрай ажахын талые даагша Олег Цыпилов, ахамад администратор Светлана Бадмаева, парикмахерска таһагта Д. Дашиева, С. Дугаржапова, бутафор-художник Н. Никитина, костюмер Ц. Цыбенова,  ажаллагшадай дансын таhагай дарга Р.Тыхеева, хамһабариин ажалда хүдэлдэг Д-Х Раднаева болон үшөө олон зон 20-30 жэлэй туршада түрэл болоһон театртаа үнэн сэхэ ажаллажа байдаг. Эдэ зонгүйгөөр театр нэгэшье үдэр байжа шадахагүй. Тэдээндэ харагшадай халуун альга ташалга хүртөөшьегүй һаа, бидэ булта тэдэниие хүндэлжэ, дулааханаар хандажа байдагбди.

- Һайнта даа. Буряад арадайнгаа һүлдэ үргэдэг Буряад театрай  коллективые 80 жэлэйнь ойн баяраар амаршалая! Үшөө һонин, олон зоной анхарал татамаар зүжэгүүдээр арад зоноо баясуулжа байхатнай болтогой!

                                                            

23.10.2012 Автор: Цырегма Сампилова