Этот сайт использует «cookies» и получает данные о вашем ip-адресе - узнать подробнее.
Если вы не согласны со сбором данных, немедленно покиньте сайт.

Бэеэ нягтаар абажа ябаха заабаринууд


1. Эхэ эсэгын урдаһаа бү дуугара, хэлэхынь хүлеэгээд, харюуса. Не перечь отцу и матери, отвечай, когда они закончат речь. 

2. Эхэ эсэгын үгэ дуула, һургаалынь хадуужа аба. Слушайся отца и мать, запоминай все их мудрые наставления. 

3. Эрэ хүниие гэрэй  хойморто һуулгаха. Мужчину нужно садить на северной (почетной) стороне.

4. Эрэ хүн эгээн түрүү эдеэнэй дээжэдэ хүртэхэ. Мужчине нужно первому преподносить еду.

5. Эрэ хүнөөр муухай юумэ, угаадаһа адхуулжа, бог шорой түүлгэжэ огто болохогүй, һүр һүлдыень унагаажа болохогүй. Мужчине нельзя выносить помои, выносить музор, убирать грязь, нельзя принижать его дух.

6. Эрэ хүн түрүү ябаха, эхэнэр — хойнонь. Мужчина идет первым, женщина сзади него. 

7. Эрэ хүнэй хутага, һүхэ, зэбсэг —  абдар соо үүрын байратай, али гү үндэртэ үлгөөтэй, өөрын байрата байха ёһотой. Мужские орудия труда и оружие должны иметь свое почетное место в сундуке или высоко подвешаны.

8. Эрэ хүнэй зэбсэг алхажа гаража болохогүй, һүлдэнь доошоо унаха, урдандаа эрын һэлмэ, ном , һүхэ алхалбал, ташуурдуулдаг, алуулдагшье байгаа. Нельзя переступать через мужские орудия, тем самым можно уронить его дух . В старые времена за это  стягали кнутом или вовсе могли убить. 

9. Эрэ хүндэ хоолойгоо шангадуулан хандажа болохогүй, хэн шамай хамгаалхаб. На мужчину нельзя повышать голос, иначе кто тебя защитит.

10. Эрэ хүнэй һайень үргэжэ, мууень даража ябаха. Хорошие качества мужчины подчеркивать (поднимать), а плохие стороны подавлять (скрывать)

11. Эрэ хүн гэрэй ажал хэдэггүй. Эдеэ шанаха, хубсаһа угааха, гэрээ сэбэрлэхэ- ганса эхэнэрэй ажал. Мужчине нельзя делать домашнюю работу, только женщина может варить, убираться дома, стирать.

12. Эрэ хүниие ходо магтажа байха, тиихэдэ һүлдэнь дээшээ, хэрэгынь урагшатай байха. Мужчину нужно всегда хвалить, тогда его дух будет на высоте и дела его успешными.  

13. Эрэ хүнэй замда гарахань үреэжэ ходо байха. Провожай мужчину с благопожеланиями. 

14. Эрэ хүнэй холын замда гарахадань, хойноһоонь һү сагаагаа үргэхэ. Когда мужчина уезжает,  побрызгай вслед молоком.

15. Эсэгын хүбүүн эрхэ, эрхэшье һаа эсэгэ ороноо хамгаалха. Сын отцом забалован, но хоть и избалован — родину защитит. 

16. Эрэтэй гэр — эмээлтэй морин,  энгэртэй дэгэл, эрмэгтэй хутага, эдеэтэй амбар (абдар). Эрэеэ гамна. Дом с мужчиной- конь с седлом, одежда с энгэр, остро заточнный нож, едой полный амбар. Береги мужчину.

17. Эрын саана — эхэнэр мээхэй.  За мужчиной женщина ласковая.

18. Гараа ехээр бү һэжэрэ – муу үйлэ. Нюдэндэ харагдахагyй жэжэ амитадые алажа болохош. При ходьбе руками  не тряси, можешь убить маленьких животных- грех.


19. Yргэеэ, шанаагаа бү тула, толгойгоо даажа ядаћандал, тулюураа харуулхаш.  Не  подпирай кулаком подбородок, тем самым показываешь свою слабость .

20. Ташаагаа бү тула, тиигэбэл дээрэлхэћэн  зангаа харуулнаш. Нельзя стоять подбоченившись, будто ты хочешь  показать свое превосходство.
 

21. Гэр соогоо һуняахагүй, хармаандаа гараа хээд ябахагүй. Находясь дома, не зевай,не  растягивайся, и в карманы руки не ложь.

22. Һүхэ, хайша, хутага гэхэ мэтын хyнэй баридаг зэмсэг алхажа, гэшхэжэ болохогүй. Нельзя переступать и перешагивать  через топор,ножницы, нож. 

23. Хурса үзүүртэй түлеэ үзүүрээрнь галдаа түлижэ болохогүй, галай заяаша айлгахаш. Нельзя закидывать в печь дрова острым концом, тем самым ты можешь напугать хозяина печи.

24. Тахилгатай, тайлгатай газарта модо отолжо, шулуу урбуулжа болохогүй, эрэмдэг болохош. Нельзя рубить дерево в местах поклонения духам, нельзя ворошить камни, можешь заболеть.

25. Харгы дээрэ хэбтэћэн yрөөћэн юумэ абажа болохогүй. Нельзя подбирать на дороге что либо из парной вещи.

26. Захын модо бү отолоорой, тэндэ ой тайгын эзэниинь ћуурилћан байжа болохо. Тайгын эзэниие сошоожо, гомодхоожо болохогүй. Модо унагаахын урда, эзэндэнь зальбаржа, зүбшэл асуугаад, сагаан эдеэ үргэжэ урмашуулаарай. Не руби дерево на краю леса, там может обитать хозяин леса. Нельзя гневить духов тайги. Если необходимо рубить дерево, то сначала поклонись, помолись преподнеси белую пищу и попроси разрешения у духов местности.
 

27. Yyдэ алдалжа, богоһо дээрэ гараад байжа болохогүй.  Если перешагнул через порог двери, то не вставай ногами на порог. Это показывает твою невоспитанность и неуважение к хозяину.

28. Харгы сэбэрлэхэдэ ехэ буян.Чистить дорогу – то это огромное благо.

29. Хүнэй юумэ үгэхэдэ, һалгай гараараа, хурганай үзүүрээр абажа болохогүй, мyн тиигээд хүндэ үгэжэшье болохогүй. Когда тебе подают что-либо,  не бери левой рукой и между пальцами.
 

30. Хүнэй юумэ асаржа үгэхэдэ, амһартынь  хооһон yгэжэ болохогүй, оёортонь юумэ хэжэ үгэхэ ёћотой. Когда кто-либо принес тебе что-то, то никогда не возвращай посуду пустой, обязательно положи на дно что-нибудь(или конфеты, или печенье, или немного денег

31. Тyлеэ гэртээ оруулаад, шангаар дээрэһээ хаяжа болохогүй, гэрэй заяаша, галай заяаша, үүдэн тэнгэриие залд гүүлэхэш. Эдэ заяашадые гомодхоогоо ћаа, өөдэлхэгүйш. Нельзя  кидать дрова на пол, ты можешь обидеть хозяина печи и небо и   никогда не обретешь добро, счастье.

32. Yyдэн тэнгэри, гал гуламтаяа тахюулжа байха хэрэгтэй. Всегда надо брызгать молоко или чай в небо и о печи не забывать, тоже превозносить и угощать .

33. Хэлэ амагүй адагуусаниие сохижо, наншажа болохогүй – нүгэл. Нельзя бить, осуждать и ругать слабых, беззащитных людей,которые не могут дать ответ -это грех.
 

34. Бузартай, муухай юумэ ућанда оруулжа болохогүй, лусад сабдаг хорлохо. Нельзя воду загрязнять – прогневится хозяин воды Лусуд  и ты можешь заболеть

35. Хододоо үнэншэ сэхэ бай, хулгай худал бү хэ, бү хобло. Всегда будь честным, не воруй, не ври

36. Хүн бүхэндэ адляар ханда. Обращайся ко всем людям ровно. 

37. Өөрһөө доро тушаалтай,  муушаг зөөри байдалтай гү, али  доройтожо ябаһан хүндэ бү дээрэлхэ, бү баһа.  Не позволяй себе высокомерного отношения к людям беднее тебя, к занимающим более низкую должность, чем у тебя.

38. Юундэшье бү атаарха, атаархаад дээшээ үндыхэгүйш. Не завидуй, позавидовав не достигнешь высот

39. Хүндэ мууе һанахада, өөртэш, өөрыншни үри бэедэ бусажа ерэхэ. Никому не желай зла, зло возвращается, если не к тебе, то детям.

40. Эльгээ тэбэреэд бү һуу.  Не сиди приобняв печень

41. Хүлөө хүл дээрээ табяад бү һуу. Когда сидишь, не ложь ноги на ногу

42. Үүдэеэ шангаар бү хаа,  заяаша сошохо.  Ни кидай двери с грохотом, напугаешь заяаша- хранителя очага.

43. Хаала үүдэеэ хангирган бү хаа! Түлеэгээ түрд гэтэр бү хая! Хайшаяа хард гэтэр бү хая! Хадам эжынгээ урдаһаа ярд гэжэ бү дуугара! Не хлопай дверью, не бросай с шумом дрова, не бросай с шумом ножницы, не перечь матери мужа! — такой наказ давали матери дочери, когда выдавали замуж

44. Хооһон амһарта баряад хүнэй урдуур бү гара. Не переходи  дорогу человеку  с пустой посудой. 

45. Гэрэй үүдэнэй хоёр тээһээ хоёр хүнэй нэгэ доро орохо, гарахада, урид ахамад хүниинь орохо, гараха. Когда заходят в дом или выходят, первым должен зайти тот , кто старше по возрасту.

46. Орохо, гарахадаа  үүдэеэ лаб һайнаар хаа. Дверь за собой всегда закрывай. 

47. Үүдэ хүлөөрөө үдьхэлэн нээжэ болохогүй. Нельзя двери открывать пинком.

48. Хүсэд гэртэ оронгүй, үүдэ алхажа ябатараа мэндэшэлжэ, богоһын хоёр тээ байгаад хөөрэлдэжэ бохогүй.  с порога не здоровайся, из-за порога не разговаривай.  

49. Унажа ябаһан мориёо сохиходоо, эсэгэеэ сохиһонтой адли. Нельзя бить коня, на котором ездишь.

50. Һаажа байһан үнеэгээ сохиходоо, эхэеэ сохиһонтой адли юм.

51. Зэр зэмсэгээ: һүхэ, хюрөө, алха, хутага, хайша, шүбгэ, һэрээ мэтын зэр зэмсэгүүдээ бү алха, бү гэшхэ, газараар наярган бү хая, эреэрнь хүндэ бү һарбай. Эрын зэр зэмсэг өөрын һуури байратай байха ёһотой.

52. Хабшаг, ухваад болоод пеэшэндэ хабаатай юумэ  бү алха, бү гэшхэ, үзүүрээрнь гал руу бү шэхэ.

53. Мориной тоног: хазаар, ногто, шүдэр ба урга мэтые бү алха, бү гэшхэ, газарта бү хая.

54. Малгай, бээлэй, бүһэ, туруу ба үхибүүдэй хубсаһа хунар бү алха, бү гэшхэ,газаараар бү хая..

55. Эршэлжэ томоһон ооһор, дээһэ, мушхамал эхэнэр хүн алхаха ёһогүй, үхибүүн түрэхэдөө хүйһэндөө орёолдожо болохо.

56. Ямаршье хүндэ юумэ үгэхэ, абаха, һарбайхадаа, гарайнгаа хурганай забһараар бү һарбай.

57. Хурганайнгаа һалаагаар һарбайха гээшэ һалаабшаяа харуулһантай адли.

58. Мал адууһанайнгаа хорёо хотые бузарлажа, тэндэ шээжэ, газаалжа огто болохогүй.

59. Мал адууһаяа элдэб үгөөр харааха, сохихо, намнаха ехэ хорюултай. Бууса далаа, хото хорёогоо арюудхажа, санзайгаар утажа байха хэрэгтэй.

60. Адуу малай үбшэ хабшанда бү дайруулхагүйн,  арьяатан шонын аманда орохогүйн түлөө  «Сагаан Үбгэн» гэжэ бурханда  мүргэн, тарни уншахада болохо. 

61. Муухай юумэ галда оруулхада сээртэй, гал заяаша бузарлагдаха, үбшэ зоболон ерэхэ. 

62. Айлда ороходоо, дэгэлэй заха буулгаха, малгайгаа абаха. 

63. Элүүр аад,  хэбтээд эдеэлэжэ болохогүй – үбшэ зоболон зүгнэхэ. 

64. Галай үнэһэ худхажа, улаан согынь шангаар сохижо болохогүй,  галай заяаша гомдохо гэдэг..

65. Бурхан тээшэ хүлөө жиигээд хэбтэжэ болохогүй- нүгэл. 

66. Һүни орой хюмһаа абахагүй, шэхэнэй хулхи малтахагүй (хүнэй һүнэһэн һүни хюмһан дороо, шэхэн соогоо хоргодоод байдаг). 

67. Угаадаһа, шээһэеэ үндэр уула тээшэ, уһан гол тээшэ харуулан хаяжа болохогүй.

68. Уула хабсагай тээшэ, уһан гол тээшээ хараад шээжэ-газаалшалжа болохогүй 

69. Хүниие замда мордохуулаад, хойноһоонь угаадаһа, шоройгоо хаяжа болохогүй.

70. Боро хараанаар харанхыда үхибүү уйлуулхагүй, һүхирхэгүй,

71. Боро хараанаар уһа удхахада, түлеэ хахалхада хорюултай.. 

72. Хэрүүл, хэлэ ама хэхэгүй.   

73. Үритэй хүн аад, хүнэй үриие бү хэлэ. 

74. Хүүгэдэй шэхэнһээ бү тата, үхибүүнэй сахюусан шэхэндэ байрладаг. Сахюусан  сошоод, ябашажа  болохо. 

75. Һүни харанхыда хүнэй нэрээр нэрлэжэ, ооглоходо сээртэй.  

76. Хутагаяа һуйбадаһан зандаа гэртэ орохогүй, газаа байхадаа доошонь буулгаха ёһотой. 

77. Тамхи зууһан зандаа гэртэ орожо болохогүй. 

78. Ула сорхой гуталтай, орой соорхой малгайтай, ала соорхой үмдэтэй абажа болохогүй, ямар хэмэршье һаань соорхойень шэдэржэ заһаад халхалаад ябаха хэрэгтэй. 

79. Буу, һүхэ, ташуур, аргамжа, шүдэр, хазаар баряад, айлда орожо болохогүй. 

80. Урдуураа гараһаниие ундалуулаад, хойгуураа гараһаниие хооллуулаад байгаарай.

81. Эртэ бодо — эршэмтэй хүсэтэй ябахаш.

82. Эдеэндээ нарин байхын һургаал

83. Хэхэртэрээ  бү эдеэлэ, инсагаалтараа бү хомхойро.

84. Эдеэлээд, ажалаа хэхэеэ газаашаа гара, хэбтэжэ бү бай.

85. Эдеэлээд, тоһотой амаа аршангүй хара хирээндэ газаашаа бү гара. Боохолдой долеогоод, ама уралдаш эдеэрэ гарахадаа һаатагүй.

86. Гоогол мангир бү ехээр эди, пэхүүн үнэртэй болохош.

87. Мяха бүхэлеэр эдибэл, һүүлдэнь сээдэмхэй, тараг, айраг уугаад яба.

88. Тарган мяханда шуһан үдхэрдэг, шасарганын шүүһэ уугаад ябахада бэеэдэ ехэ һайн

89. Эдеэндэ гамтайгаар ханда. “Садахада сагаан хурьганай һүүл гашуун” гэжэ эдеэ хоолоо голожо,  хаяжа бү яба, хэшэгээ зайлахаш.

90. Эхэнэрнүүдэй шандага туулайн мяха эдихэнь хорюултай, эдэ ангууд зобожо түрэдэг юм гэдэг.

91. Хониной далые мэрэжэ эдихэ юм, яһыень хутагаар хюһахада сээртэй. Мяха хүндэлэн отолоод эдижэ болохогүй

92. Мяха эдихэдээ яһыень мүлигэр  сагаан болотор мүлжэ, үхибүүдш шарайгаар сэбэрхэн болохо . 

93. Эдеэлхэдээ аниргүй эдеэлэ, шашажа, шалижа байлтагүй. 

94. Үглөөнэй аяга сайн дээжэ дайдынгаа эзэдтэ үргэ, бурхан тэнгэри, үулгэн дайда, арюун уһан голнуудаа магтан, түрэл дайдын сахюсадаа хүндэлэ.

95. Үнеэгээ һаагаад, замбуули юртэмсэдөө, оршон дайдадаа гээд, дээжыень ходо үргэжэ бай.

96. Тэнгэриин лужаганан дуугархада һү сагаагаа дээшэнь үргэжэ бай.

97. Эдеэнэй дээжэ гэрэй эзэндэ таби, эдеэнэй зөөлэниие наһатайшуулдаа таби.

http://uran-media.ru/nasledie/zaabarinuud-nravouchenija/

11.11.2019 Автор: Уран хүн