Этот сайт использует «cookies» и получает данные о вашем ip-адресе - узнать подробнее.
Если вы не согласны со сбором данных немедленно покиньте сайт.

Гайхамшагта поэт, оршуулагша, сурбалжалагша

Гайхамшагта поэт, оршуулагша, сурбалжалагша

Цырендулма басагахан сэнхир сэгээн 33 нуурнуудай орон гэжэ алдаршаһан Яруунын аймагай түб Нарһата нютагта 1932 оной хара уһан Бишэн жэлэй үбэлэй эхин үүри һарын 21-дэ алтан дэлхэйдэ түрэһэн юм.

«Битнай арадай вождь Иосиф Сталинтай, «Буряад-Монголой үнэн» сонинтой нэгэ үдэр мүндэлэн түрэһэн хүн гээшэб» гэжэ шоглон хэлэхэ дуратай һэн. Багахандань Эгэтын-Адагта ажаһуудаг Дондог Аюшеевич Сэндэма Цыдыповна хоёр үргэжэ абаһан байгаа. Үргэжэ абаһан Дондог абань түрэһэн эсэгынь зээ байһан ха. Аха дүү айлнууд хоорондоо харилсаатай, түрэһэн, үргэһэн эжынэрынь илдам налархай зантай, эбтэй эетэй байгаа.

Малшанаар ажалладаг эжынь Сэндэма Цыдыповна хуушан монголоор, латаар, ородоор тордиһогүй уншажа шададаг һэн. Тиин үдэшэ үглөөниинь «Молон тойной эхэ тухай, мохоо хубарагай шэди тухай» хөөрэжэ үгэдэг бэлэй. Хэды эсээшье һаа, үдэшэндөө үльгэр домог хүүхэндээ хөөрэһэниинь тэрэнэй поэт болохо саашанхи хуби заяанда ехээр нүлөөлөө гэхэдэ, алдуу болохогүй ха.

Дайнай эхилһэн жэлдэ Эгэтын-Адагай эхин һургуулида һурахаяа орожо, Мухасанова Балмасуу Пыловна багшада заалгаһан байгаа. Саашадаа Нарһатын долоон жэлэй һургуули дүүргээ һэн. Багша болохо гэһэн багаһаа хойшо үншэн хабһанайнгаа оёорто хадагалжа ябаһан заяанайнгаа хүсэлэн бэелүүлхэ зорилготойгоор Цырендулма Дондогой Улаан-Үдын багшанарай училищида һурахаяа ороод, 1954 ондо амжалтатайгаар дүүргэжэ, ВЛКСМ-эй обкомой инструктораар, удаань Хурамхаанай аймагай Аргатын дунда һургуулида эхин классуудай багшаар ажаллаһан байгаа.

1955 ондо Ц.Дондогой Буряадай гүрэнэй Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай институдай түүхын-хэлэ бэшэгэй факультедэй буряад-ород хэлэнэй таһагта һурахаяа ороо һэн. Багшанарай училищида хамта һураһан Бэшүүрһээ суута боксёр Бадма Жигмитов Сэлэнгэһээ Сергей Ринчинов хоёртоёо Цырендулма Дондогой багшанарай дээдэ һургуулида һуралсалаа үргэлжэлүүлһэн юм.

1950-дахи онуудай эхеэр шүлэг бэшэлгын орёо хүшэр замда гарахадаа, Цырендулма Дондокова гэжэ ябаһан аад, шүлэгүүдээ хэблүүлжэ эхилхэдээ, Дондогой болоһон намтартай. Юундэб гэбэл, Буряадай түрүүшын элитэ эхэнэр поэт Цырен-Дулма Дондокова ябаһан гээшэ. Тиигэжэ Буряад ороноймнай уншагшад бэлигтэй бэрхэ эхэнэр шүлэгшэдэйнгөө зохёол бүтээлнүүдые илгаруулжа ядахаяа болёо һэн.

Буряадай багшанарай институдта һураха үедөө тэрэ «Залуу наһан» гэһэн литературна нэгэдэлдэ ябадаг байгаа. Буряад хэлэнэй багша Даши-Нима Доржиевич Доржиев, гуурһаяа һая туршажа ябаһан залуу хүбүүд, басагадые халуунаар дэмжэжэ, маанадай ормоглоһон юумэнһээ оншотойхон мүрнүүдыень олоод лэ тэмдэглэжэ, баярлажа байдаг һэн гэжэ нэгэдэлэй гэшүүд мүнөө болотор хөөрэлдэдэг. Теэд багшын үндэр сэгнэлтэһээ үлүү юун байба гээшэб?!

Дээдэ һургуулияа түгэсхэхэдөө, Цырендулма Дондогой 1960 онһоо 1965 он болотор Яруунынгаа аймагай Иисэнгын дунда һургуулида (тиихэдэ найман жэлэй) һуралсалай талые даагшаар хүдэлөө һэн.

Октябриин хубисхалай 50 жэлэй ойн баярай жэлдэ – 1967 ондо Ц.Ц.Дондогой «Буряад үнэн» гэжэ республиканска газетын редакцида хүдэлжэ эхилһэн байгаа. Тэрэ үндэһэн хэлэн дээрэ хэблэгдэжэ гарадаг газетэдэ түрүүлэн өөһэдын корреспондентээр, литературна хүдэлмэрилэгшөөр ажаллаад, хойшодоо корреспондентээр, соёлой, эрдэмэй ба һургуулиин таһагые даагшаар хүдэлһэн байна. Тиихэдээ очерк, зураглал, публицистикэ, фельетон гэхэ мэтэ орёо нарин жанрнуудые шудалжа, гүнзэгы удхатай, һонирхолтой материалнуудые бэшэжэ, үндэһэн сониной хэдэн үеын уншагшадта хүндэтэй болоһон байгаа. «Хүхэ шоно – хүлөөрөө» («Волка ноги кормят») гэһэн үгэ бии. Тэрээн шэнги журналистнууд хүл жорхой байха зэргэтэй. Хүн зониие хүлгүүлһэн һонин хаана болоноб, журналист хүн хамагһаа түрүүн тэндэл ошоод байдаг ха юм даа.

Редакциин соёлой, эрдэмэй ба һургуулиин таһагые даагшаар хүдэлхэдөө, Цырендулма Цыреновна Дондогой Рабдан Цыбикович Цыбиковтэй, Георгий Цыренович Дашабыловтай, Матвей Михайлович Осодоевтой, Баатар Батоевич Батоевтой хамта ажалладаг һэн. Таһагай хүдэлмэрилэгшэд «Хонхо», «Һургуули – шабинар – түрэлхид» гэһэн багашуулда зорюулагдаһан тусхай хуудаһануудые бэлдэжэ гаргадаг бэлэй. Һурагшадай зохёоһон шүлэгүүд, найруулганууд, рассказууд эдэ хуудаһануудта толилогдодог байгаа. Эдэнэй дундаһаа залуу шүлэгшэд, уран зохёолшод ургажа гаранхай. Бибма гарагта гарадаг «Толи» гэжэ тусхай хуудаһанда соёлой һонинууд, элдэб уршагта ябадалнууд, һанаа заяанда орошогүй зүйлнүүд хэблэгдэдэг һэн.

Үхибүүдтэ зорюулжа, уран гоёор бэшэхэ гээшэ бэлэнш хэрэг бэшэ гэжэ мэдээжэ. Энээн тухай элитэ ехэ ород уран зохёолшо Сергей Михалков тон зүбөөр бэшэһэн байдаг: «Үхибүүдтэ зорюулагдаһан уран зохёол хадаа эгээл орёо хүшэр жанр болоно. Үнгэтэ юртэмсые үхибүүдэй нюдөөр хараха гээшэ тиимэ бэлэн хэрэг бэшэ даа…»

Ярууна нютагһаа гарбалтай 30-40 зохёолшодой аха захатан болохо оюун бэлигтэй поэт Цырендулма Цыреновна Дондогой 10 гаран уянгата шүлэгүүдэй номуудые хэблүүлэн гаргуулһан юм. 1950 ондо толилогдоһон түрүүшынь шүлэгһөө эхилээд, хэды олон зохёолнууд, оршуулганууд хойно хойноһоо һубаряа гээшэб! «Буряад басаганай дуун» (1962), «Эхэ тухай поэмэ» (1966), «Эсэгэдээ бэшэг» (1969), «Эдир наһандаа айлшалбаб» (1971), «Паатааханай зурагууд» (1972), «Уянгын дэбтэр» (1975), «Лёнхобын дэльбэнүүд» (1978), «Эхэнэрэй үреэл» (1984), «Шулуунуудай тарни» (1990) гэжэ шүлэгүүдэй номуудые хэблүүлэн гаргууланхай. Тэрэнэй шүлэгүүд Москвада, Новосибирскдэ гараһан суглуулбаринуудта хабсаргагданхай, «Октябрь», «Сибирские огни», «Дальний Восток», «Байкал», «Крестьянка» сэтгүүлнүүдтэ толилогдоһон, шүлэгүүдынь монгол, украин, туркмен, яхад, хальмаг хэлэнүүдтэ оршуулагдаһан байгаа.

Сергей Михалковой «Стёпа ахай», «Стёпа ахай ба Егор», Самуил Маршагай «Бассейнэй гудамжын алмай ябадалта» гэжэ хүүгэдтэ зорюулагдаһан зохёолнуудые, тусхайлбал, Александр Пушкинай «Коломнодохи гэрхэн» гэжэ поэмые, XIX зуун жэлэй американ поэт Генри Лонгфеллын зохёоһон индеецүүдэй арадай баатар «Гайавата тухай дуун» гэһэн домогые, Михаил Лермонтовэй, Анна Ахматовагай, Леси Украинкын, Чилиин поэт ба ниитын ажал ябуулагша Пабло Нерудын, Монголой мүнөөнэй уран зохёолой үндэһэн һуури табиһан Дашдоржийн Нацагдоржын шүлэгүүдые арадай поэт буряадшалһан юм. Хуушан монголһоо тэрэ олон зохёолнуудые мүнөөнэй буряад хэлэндэ оршуулһан габьяатай. Эдэ оршуулгануудынь Буряадай номой хэблэлдэ барлагдажа гаранхай.

Цырендулма Дондогойн буряадшалһан Англиин суута драматург, поэт Вильям Шекспирэй «Гамлет» гэжэ уй гашуудалта зүжэг, Киргизэй алдарта уран зохёолшо, Социалис Ажалай Герой Чингис Айтматовай роман, Буряадай драматург Геннадий Башкуевай «Эрид хубилжа байдаг уларил» гэжэ зүжэг Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын академическэ театрай тайзан дээрэ найруулан табигдаһан байгаа.

Цырендулма Цыреновнагай шүлэгүүд, поэмэнүүд арадай аман зохёолой оньһон, хошоо үгэнүүдээр, үреэлнүүдээр баян юм. Зохёол гүнзэгы бодолнуудаар нэбтэрэнхэй. Дэлхэй дээрэхи эгээл эртэ Буддын шажанай гол һургаал заабариие баримталжа бэшэхые хүсэжэ ябадаг байһан гээшэ.

Ёһотой багша, аха нүхэр

Аха заха бэшээшэмнай түрэл «Үнэн» сониноо уншасатай һонин болгохын тула бүхы хаба шадалаа, эрдэм мэдэсэеэ, бэлиг шадабарияа сүм элсүүлжэ ябадаг хүн байгаа. Залуу хүбүүд, басагадай ажалдаа тунайшагүй, халирхайгаар хандажа, жиирэй юумэ бэшэжэ асарһыень абгаймнай хараһаар лэ ойлгожо, али бүхы дутагдалыень сэхэ руунь хэлэдэг зантай бэлэй.

Долоон хоногтоо нэгэ удаа үнгэргэгдэдэг летучка-суглаан дээрэ ажалшадай хэһэн, бүтээһэн юумэндэ тон адляар сэгнэлтэ үгтэдэг байгаа. Хэн нэгэн шүүмжэлүүлхэдээ, гомдожо, муу һанажа ябадаггүй һэн. Юрэдөөл, энэмнай ёһотойл һуралсал байгаал даа. Хаа-яа тематическа летучканууд үнгэргэгдэхэ. «Очерк яажа бэшэхэ ёһотойб?» гэһэн темээр Александр Жамбалдоржиев, Георгий Дашабылов, Цырендулма Дондогой, Цырен-Дондок Хамаев, Доржи Эрдынеев, «Фельетон бэшэхэ тухай» темээр Матвей Осодоев һуралсал эмхидхэдэг һэн. Энэ һуралсалай үедэ хүн бүхэн һанамжаяа хэлэдэг, ондоо хүнэй хэлээшые ойлгожо абахые оролдодог байһан юм даа.

Тэрэ дунда зэргын бэетэй, хэрмэн маряатай, сагаан шарайтай, хошонгууша шог зантай, нюдэнэйнгөө шэл дээгүүр холые хаймадан шэртэдэг хурса харасатай хүн һэн. Хүбүүн басаган хоёртой зон хадаа «худа», «худагы» гэлдэжэ, бэе бэеэ шогложо ябадаг һэмди даа.

Редакцида баярай һайндэрэй болоходо, Цырендулма Цыреновна хүхихэ, дуу дуулаха дуратай һэн. Тиихэдээ «битнай һайхан хоолойтой бэшэ ха юмбиб даа. Урда түрэлдөө гү, али улаан нялха нарай ябахадаа юм гү, шэнэһэнэй оёорой шэдхэ соо баабгайн гүлгэндэ шэхээ гэшхүүлһэн байгаа бэшэ аалби даа» гэжэ шоглон хөөрэдэг һэн. “Манайхинай дундаһаа ехэ дуушаншье гараһан байха. Монголой суута дуушан Сэвэгжавийн Пүрэвдорж хадаа минии түрэһэн эжын ахын хүбүүн гээшэ. Монголой искусствын һалбарида тэрэ ори гансаараа Хүдэлмэриин Баатарай нэрэ солодо хүртэһэн гээшэ” гэжэ арадай поэт омогорхон хөөрэдэг бэлэй.

Тэрэнэй зарим шүлэгүүд буряад һургуулинуудай түрэлхи хэлэн ба литературын һуралсалай программануудта оруулагданхай. Ц.Ц.Дондогойн шүлэгүүд, поэмэнүүд 3-дахи, 4-дэхи, 5-дахи, 7-дохи, 8-дахи классуудай һурагшадай үзэхэ номуудта оруулагдаһан байна.

Цырендулма Цыреновна Буряад Республикын Һуралсалай болон эрдэм ухаанай министерствын дэргэдэ буряад хэлэнэй асуудалнуудаар саг үргэлжын зүбшэлэгшэ, һуралсалай-методическа соведэй гэшүүн байһан юм. Гуурһаяа хурсадхажа ябаһан һурагшадай республикын слёт-олимпиадануудта тэрэ эдэбхитэйгээр хабаададаг һэн.

Буряадай арадай поэт Ц.Дондогой бэшээшэ залуушуулай ёһотойл багша, һурган хүмүүжүүлэгшэ, аха нүхэр байһан гээшэ. Элдэб жэлнүүдтэ «Буряад үнэн» сониной хуудаһанууд дээрэ толилогдоһон үхибүүдэй зохёолнуудһаа бүридүүлэгдэһэн суглуулбари бэлдэжэ, хэблүүлэн гаргуулхые хүсэжэ ябадаг байгаа.

Ц.Ц.Дондогой 1971 ондо Львовто, 1973 ондо Яхадта болоһон уран зохёолшодой, шүлэгшэдэй бүхэсоюзна хуралдаануудта эдэбхитэйгээр хабаадаһан юм. Монгол туургата арадуудай хүүгэдэй уран зохёолшодой уласхоорондын эблэлэй гэшүүн байһан туладаа тэрэ 1997 ондо Улаан-Баатар хотодо үнгэргэгдэһэн уласхоорондын зүблөөндэ хабаадалсаа һэн.

Цырендулма Дондогой Буряад ороной зохёолшодой, журналистнуудай, үргэн олониитын дунда тон хүндэтэй ябаһан хүн гээшэ. Тэрэ СССР-эй Уран зохёолшодой болон Журналистнуудай холбоонуудай гэшүүн, Буряадай АССР-эй ба Россиин Федерациин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай Журналистнуудай холбооной Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат байһан алдартай. Цырендулма Цыреновна Хүндэлэлэй орденоор, хэдэн медаляар шагнагданхай.

18.10.2017 Автор: Бата-Мүнхэ ЖИГЖИТОВ, журналист, Россиин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, ИД "Буряад Үнэн"

Комментарии

Модуль "Форум" не установлен.

Авторизуйтесь, чтобы добавлять комментарии

Последние комментарии