«Бурзан сагаан саһанай
Бударан орожо байгаашье һаань,
Баахан харахан нюдэнэйнгөө
Бүрхэн дуһалан байгаашье һаань,
Бүүхэн намаяа мартаарай,
Бусажа шамдаа ерэхэлби.
Хабарай хара һалхинай
Харлан хүүен байгаашье һаань,
Хара алаг зүрхэнэйнгөө
Хагсан гажаран байгаашье һаань,
Бүүхэн намаяа мартаарай,
Бусажа шамдаа ерэхэлби.
Хүсэтэ ехэ тэмсэлэймнай
Хэсүү бэрхэтэй болоошье һаань,
Холо ябаһан намһаа
Хүлеэжэ бэшэг ядаашье һаа,
Бүүхэн намаяа мартаарай
Бусажа шамдаа ерэхэлби».
Жамсо Тумсунов. Залуу наһанай жэлнүүд
162-дохи гвардиин Улаан Тугта полкын батальоной командирай орлогшо, СССР-эй уран зохёолшодой холбооной гэшүүн капитан Жамсо Тумунов 1945 оной январиин 5-да дайнай үеынгөө дэбтэр соо иигэжэ бэшэһэн байдаг: «Бүхы минии саарһанууд иимэ хаягаар дамжуулагдаха ёһотой: Улаан-Үдэ хото, Шмидтын гудамжа, 3-дахи гэрэй 15-дахи байра, Намсараева Ханда».
Тэрэ янгинама үбэлэй хүйтэндэ 3-дахи Белорусска фронтын бүридэлдэ дайшалхы нүхэдөөрөө Инстербургын-Кёнигсбергын хүндэ байлдаанда хабаадаһан байна. Энэ тулалдаанай дүнһөө Кёнигсберг хотые эзэлэлгэ, саашань Зүүн Пруссиин дайсадай бүлгэмүүдые һүнөөхэ аргатай байгаа. Түүхын дансанууд болон дурсалгын зохёолнууд соо энэ хотые фашистнар улаагаараа орожо хамгаалһан, үдэрһөө үдэртэ тулалдаанууд хатуу болоһон юм гэжэ нэгэтэ бэшэ тэмдэглэгдэһэн байдаг.
Харин зохёохы ажалай оньһотой Тумунов эдэ үдэрнүүдтэ боложо байһан үйлэнүүдэй удхыень ойлгожо, забһарлалайл болоходо бэшэжэ үрдиһэн тэмдэглэлнүүдэйнгээ сэнгыень үнэн зүрхэнһөө мэдэржэ ябаа. Тиимэһээ энээнһээ урда нэгэшье бэшээгүй дэбтэрэйнгээ гадар дээрэ захяа бэшэһэн ушартай. Сэрэгшэдэй урда талада ябадаг зоной хэлсэдэгээр, «муу тэмдэгтэ» этигэдэг байһан дээрэһээ, «Хэрбэеэ минии нүгшэбэлни» гэжэ бэшэнгүй, «Бүхы минии саарһанууд дамжуулагдаха ёһотой» гээд, юрын үгэнүүдые бэшээ ха юм.
Теэд хуби заяанайнгаа табисуураар, 1946 ондо почто бэшэ, харин өөрөө, фронтовик-зохёолшо, энэ дайнай үеын сэнтэй дэбтэрнүүдые, тэмдэглэлнүүдые гэртээ асараа һэн.
***
Хүн зондо эди шэдидэ этигэдэг гэжэ хэлсүүлхэһээ далтирангүй, гвардиин капитан Жамсо Тумунов дэбтэр соогоо нэгэтэ болоһон гайхалтай ушар тухай бэшэһэн байдаг. «Нэгэ һүни унтажа байтараа, «Жамсо!» гэжэ аалиханаар ооглохыень дуулаад, һэришооб. Энэ ооглоон газааһаа дуулдаһан хэбэртэй. Нютагаймни хүн юм аабы гээд, газаашаа гарабаб. Жагсаалдаа зогсожо байһан часовойһоо юумэ дуулаагүй гүш гэхэдэм, үгы гэбэ. Шагнаарханаб. Ойн һаршаганаха дуулдана. Хаанашьеб буудалдана. Гэнтэ буряад хэлэн дээрэ тодоор дахин дуулдаба: «Жамсо, ерэ наашаа, би эндэб». Ойлгомторгүй нойрмог зандаа тэрэ абяан тээшээ ябажа ябатарни, мэнэ һаяхан хэбтэжэ байһан блиндаж дээрэмни минэ ерэжэ тэһэршоо һэн». Хожомынь дүтын нүхэдтөө энээн тухай хөөрөөд, түгэсхэлдөө хэлээ бэлэйб: «Эндэ намайе минии нютаг, түрэһэн газарни абараа».
Дайнда хабаадаһан олон зон иимэрхүү, тайлбарилжа ойлгохын аргагүй ушарнууд болодог гэжэ мэдэхэ. Илангаяа урда талада ябаһан сэрэгшэд хэлсэхэдээ, ганса манай хаража, шагнажа байһан юумэнүүд үнэн бэшэ. Үшөө ондоо юумэн бии. Лев Толстой «Дайн ба амгалан байдал» гэһэн зохёол соогоо Бородиногой тулалдаанай оршон тойрониие галай байдал гэжэ нэрлэһэн ха юм. Тиигэбэшье ондоогоор бэшэжэ болохоор байгаа – үхэлэй байдал...
***
Мүнөөшье Шмидтын гудамжын гүнзэгыдэ байдаг наяад жэлэй саана баригдаһан 30-дахи номертой гэр харахадаа, ехэл найдамтай гэжэ һанахаар. Теэд энэ гэр юрэ бэшэ, уйдхартай түүхэтэй юм. Хэрбэеэ хаана бэдэрхэеэ мэдэжэ олобол, Сэлэнгэ мүрэн руу хараһан харлашаһан ханануудтань пулемедой буудаһан сараануудые адаглахаар. Хүнэй шархадал, ойлгогдожо харагдахаяа болишоһон сараанууд. Эндэ иимэ түүхэ юм.
Нэгэтэ 1944 оной зунай үдэр хоёрдохи дабхарта хоёр хүгшэд сайгаа уужа һуугаа. Нүгөөдэ таһалга соонь таба наһанай хоёр хүбүүд дай хэжэ наадажа байба. Гэнтэ эдеэ хоолойнь таһалга соо ямар нэгэ томо юумэн унаад, сонхонуудайнь шэл тэһэршоо. Хүбүүдэй гүйлдэжэ ороходонь, сонхо доро хүдэлэнгүй хүгшэн хэбтэбэ. «Хүгшэн алуулаа!», - гэлдээд, хүбүүд газаашаа гүйлдэжэ гараһан юм аабза. Саашань тэрэ хүбүүд бүүр-түүр юумэ һанадаг. Хэдэн олон машинанууд, сэрэгэй албатан ерэжэ, сарай соохиие хараа, хүршэнэрые мүшхөө, хэмжээ, бэшээ, хана сооһоо һомонуудые гаргаа. Хүгшэниие һүүлшын харгыдань сэрэгэй оркестрэй уянгата аялга доро үдэшоо һэн. Хүгшэнэй зүрхэ руу сэхэ тудаһан байгаа. Иигэжэ дайнай газарһаа холо ажаһуудаг, дайнай үедэшье һаа, талада байһан юрын хүгшэн гэнтэ, юушье өөрөө ойлгонгүй алтан дэлхэйһээ хахасаа юм. Буряадай арадай поэт Цырен-Дулма Дондоковагай эжы байгаа бшуу.
Энэ уйдхарта ушар тиимэ ехэ шаг шууяа гаргаагүй, нэгэ хэды саг соо хэлсээд лэ, дүүрэшоо һэн. Эндэ ехэ нюуса юумэн байгаагүй. Юундэб гэхэдэ, мүнөөнэй аэропорт дээрэ сэрэгэй аэродром оршодог байһан юм. Эндэ сэхэ фронтһоо ерэһэн лётчигууд заһабарилгаһаа гараһан самолёдуудые туршадаг, агаарай тулалдаа дууряадаг, ШКАС пулемёдоор сагаалса буудадаг байһан байгаа. Тиимэһээ үргэн Сэлэнгэ дээгүүр иимэ туршалганууд болоходоо, гэнэ тодхор болошоо ха юм. Эндэ сэрэгэй лётчигуудые хэн зэмэлхэб? Гансал тэнгэриһээ буудаһан һомон сай уужа һууһан юрын хүгшэниие дайражархёо. Энэ ушар ХХ-дохи зуун жэлэй дошхон хэрзэгы һүлдэ тэмдэг…
***
1928 ондо түрүүшын табан жэлэй СССР-эй арадай ажахын 1928-1932 онуудай түсэб абтаһан байна. Гол зорилгонь совет хүндэ индустриин үндэһэ һуури табиха гэһэн байгаа. Энэ уряалыень залуушуул, комсомолшууд ехэ дэбжэһэн, шэнэ ажабайдалай ами мэдэрээ, хуушанайхяар ажамидарха дурагүй болоо.
Иимэ эршэтэйгээр, үргэн дэлисэтэйгээр хүдэлхые Россиин хаанай үедэшье, дайнай һүүлээрхи жэлнүүдтэшье үзэгдөөгүй. Энэ түсэбөө дүрбэ үлүүтэйхэн жэл соо бүтээжэрхёо ха юм. Нэгэдэхи ба хоёрдохи табан жэлнүүд багахан Верхнеудинск хотын хубилалтын жэлнүүд болоо: Байгал шадархи болон Зүүн зүгые хангаха паровозуудые, ашаанай ба зоной ябадаг вагонуудые заһаха томо гэгшын завод баригдаа. Түрүүшын табан жэлэй дүн хадаа хүн зоной аятайгаар ажаһууха гэһэн ниитэ-хото (соцгородок) ПВЗ-гэй аймаг болоно. Эгээл энэ үеэр хубисхалай урда баригдаһан газаа тээһээ айхабтар гоёор угалзануудаар шэмэглэгдэһэн нэгэ дабхар гэрнүүдэй хажуугаар хоёр дабхар, хоёр подъезднүүдтэй олон зоной байхаар гэрнүүд баригдажа эхилһэн байна. Тэрэ үедөө энэ үйлэ ехэл удха шанартай байһан. Мүнөө харахада, эндэ тэндэ наһаа эдиһэн эдэ байранууд СССР гүрэндэ үйлэдбэриин, хүдөө ажахын, эрдэм һуралсалай, эмшэлгын, соёл болбосорой урагшатайгаар хүгжэһэн тэрэ сагайнгаа амисхал дамжуулан байдаг. Арад зоной дунда ерээдүйн байдалда, амжалтада урматай согтойгоор этигэдэг ябадал, ниитээрээ ашаглан хэрэглэхэ ёһодо этигэн, Совет гүрэн соо боложо байһан хэрэгүүдтэ хам оролсоһондоо омогорхохо ябадал дэлгэрээ.
Энээниие мэдэрэнгүй, Арктикада оройдоо хабаатай бэшэ хотын карта дээрэ 30-аад оной полярнигууд Отто Шмидт, Иван Папанин гэгшэдэй нэрээр нэрлүүлэгдэһэн гудамжанууд юундэ бии болооб гэжэ ойлгохоор бэшэ. Тэрэ үеэр нээгдэһэн кинотеатрнууд «Прогресс», «Эрдэм», хажуудахи ресторан «Рекорд» гэхэ мэтээр юундэ нэрлэгдээб? Гайхалтай, һонин.
Энээнгүйгөөр залуу гүрэнэй түрүүшын үедэхи зүрюу, сэхэ уран зохёол, соёл урлал ойлгохонь хүндэ. Энэ шэнэ, огсом хубисхалай, граждан дайнай, сэрэгэй коммунизмын маяг хэлбэри «хатуу ёрото ЧК-гай ба ЦК-гай кабинедүүд соо» һанагдаагүй. Үгы. Энэ болбол аяар тэрэ Александр Блогой «Арбан хоёр» поэмэһээнь, Маяковскиин мэдээжэ мүрнүүдһээ эхитэй юм.
1932 ондо Валентин Катаев Магнитогорско металлургическа комбинадай барилга тухай «Саг, урагшаа» (“Время, вперед!”) гэһэн роман бэшэһэн байна. Айхабтар хурса, захиралта багсааһан, эрид хатуу нэрэтэй роман. Энэл ха юм даа тэрэ баатарлиг, дайшалхы сагай амисхаал.
Эгээл иимэ байдалда ерээдүйн поэт, драматург, прозаик, сэрэгшэ, бүхы наһаараа орден, медальнуудһаа ехээр «Гвардия» гэһэн сээжынгээ тэмдэгээр омогорхожо ябаһан Жамсо Тумунов үндыһэн, болбосорһон байна. Авторай түрүүшын зохёолнуудые харахада, «Тракторист басаган», «Табан жэлэй түсэбые дүрбэн жэл соо дүүргэе» (Даёшь пятилетку в 4 года) гэжэ нэрэтэйнүүд. Эдэнь сагай эрилтээр бэшэгдэһэн, гансал өөртэнь үлэнхэй. Мүнөө энээниие дурсадаггүй.
***
Жамсо Тумунов Шэтэ можын Дулдаргын аймагай Табтаанай нютагта 1916 оной февралиин 15-да юрын малша айлда түрэһэн намтартай.
1927 ондо нютагайнгаа залуу таряашадай һургуулида орожо, пионерэй болон комсомолой эмхинүүдэй хэрэгтэ хам орожо ябаа. Һургуулиингаа сониной редактор байгаа. Шүлэгүүдые бэшээд туршаа, тэрэ үедэ залуушуулай дунда дэлгэрэнгы байһан өөрын дуратанай уран һайханай бүлгэмүүдтэ хабаададаг байгаа.
Һургуулияа 1934 ондо дүүргээд, Улаан-Үдэ хотын багшанарай һургуулида эльгээгдээ. Теэд холын хүдөө газарта эхин ангинуудай һургуулиин ажал шэлэһэн байна. 1935 онһоо хойшо Яруунын аймагай пионернүүдэй болон комсомолой таһагые даагшаар хүдэлөө. Хүдэлжэ байха сагтаа багахан пьесэнүүдые тайзан дээрэ табюулдаг, өөрөөшье нэгэ акттай пьесэнүүдые бэшэдэг байһан байна. Тэрэ үедөө комсомолшуудай семинарта Москва хото ошохо заяатай байшоо. Тэндэ гэгээрэлэй министрэй орлогшо Н. К. Крупскаяда орожо, Яруунын түб Нарһата тосхондо пионернүүдэй байшан бариха хэрэгтэ мүнгэ һомолуулһан габьяатай.
1937 ондо Улаан-Үдэ хотодо Хүдөө ажахын коммунис дээдэ һургуулида ороо һэн. Хотодо һураха сагтаа жэл урдахана нээгдэһэн Буряад-Монголой үндэһэтэнэй театрта сүлөө сагтаа ошожо, өөрынгөө наһанда дүтэрхы тэндэхи артистнуудаар танилсажа, драматургида хаба шадалаа туршаха гэжэ бодоһон байна.
Ц.-А. Дугарнимаевай «Жамсо Тумунов» гэжэ ном соо бэшээтэй: «Сэсэгмаагай дүрэ – бүхы урданай эрхэгүй байдалда эсэргүүсэн бодоһон зүрхэтэй буряад басаганай дүрэ. Теэд энэ буһалгаандаа тэрэ гансаардажа, инаг дураниинь бадарангүй унтараа. Гол удха зорилгонь Сэсэгмаагай дүрөөр хүнэй эрхэ байдал хамгаалга болоно».
Москвагай театрай түүхэшэн, шүүмжэлэгшэ Лия Ходорковская (1954) «Сэсэгма» гэжэ пьесэнь олон жэл соо театрай тайзан дээрэ табигдажа, харагшадай һонирхол татадаг байгаа гэжэ тэмдэглэнэ. Авторай «арадайнгаа баян хэлэ, ажабайдал һайн мэдэхэ дээрэһээ» режиссер Мария Шамбуева ехэ һонин – тэнсэшэгүй уйдхар гашуудал ба шог зугаа хоёрые нэгэдүүлэн бүтээһэн энэ пьесэ найруулан табиһан байна.
– Илангаяа Бальжинима Ринчино, Чойжинима Генинов, Надежда Гендунова гурбанай наадан ехэ гоёшоогдоо. Драматург, режиссер, артистнарай бэлиг шадабари тус пьесые буряад зоной дунда суурхуулаа. Пьесын олон репликэнүүд зоной дунда сээжээр хэлэгдэдэг байгаа. Аймагуудай нютагуудта «Сэсэгма» пьесэ хуряангыгаар харуулагдаашье һаань, олон зон тэндэ өөһэдынгөө ажабайдал танидаг һэн», - гэжэ шүүмжэлэгшэ бэшэнэ.
Мүнөөдэр һөөргөө эрьеэд харахада, буряад эхэнэрэй «олониитэдэ, гэр бүлэдөө эрхэгүй, даруулагдаһан барлаг» байһан саг бусалтагүйгөөр үнгэрөө. Эгээл эндэ Жамсо Тумуновай бэлиг, эрэлхэг зан гаргаһан ябадал, залуу драматургын эрхэтэнэй баатаршалга болоно. Эхилжэ ябаһан зохёолшоной ажабайдал сагайнгаа юрьеэн соо болбосорходоо, тэрээн тухайгаа сэдьхэл бодолоо хүдэлгэн, үнэн зүрхэнһөө бэшэдэг байһан. Энээнэй гэршэ «Сэсэгма» пьесэ, «Хилэ дээрэ» (1937) гэһэн бүтээлнүүдынь болоно. Эдэнь авторай хүн талыень ойлгохо хэрэгтэ ехэ удха шанартай. Зүгөөр, юундэ сэрэгэй болон хилэ сахилгын албанһаа холо, комсомол ябаһан Жамсо Тумунов энэ сэдэбээр һонирхоһон болоноб? Харюунь гэхэдэ, үнөөхил сагай эрилтэ.
1932 он. Япон гүрэн Маньчжуриие эзэмдэжэ, Маньчжоу-го гэһэн гүрэниие тогтоогоо. Энэ болбол аяар 1894-1895 онуудай япон-хитадай дайнһаа эхитэй ехэ аймшагтай үйлэ байгаа. Тиихэдэ Симоносекскэ эб найрамдалай хэлсээгээр дүүрэжэ, Китад гүрэн Тайвань, Порт-Артуртай Ляодунска хахад ольтирогоо алдажа, Солонгосые эрхэ сүлөөтэй орон гэжэ мэдэрээ. Тиигэбэшье, хэсүү байдал үнгэршоогүй, 1904-1905 онуудта ород-япон дайн һүжэрөө. Маньчжоу-го гүрэн тогтоходоо, япон гүрэнэй сэрэгүүд СССР-эй хилэдэ дүтэлөө. Байдал шахардуу болоо. 1934 онһоо эхилээд 1938 оной июль һарада эхилһэн Хасан нуурай хажуугаар болоһон тулалдаан болотор, зуугаад дахин хилэ эмдэгдээ, тиихэдээ 50 дахин японой авиаци СССР-эй агаарай хилэ дабан гараһан байна.
Баруун зүгтэ ороходоо зүүн зүгтэ гүрэнэй байдал аймшагтай шахардуу байгаа. «Маньчжурай гүбээнүүд», «Волочаевай хүндэ үдэрнүүд», атаман Семёнов, Ази түбиин хүбүүдһээ бүридэһэн барон Унгернын дивизи, Каппелиин ба япон гүрэнэй эзэрхэг түримхэй ябадалнууд үшөө ухаанһаа мартагдаагүй байгаа. Тиимэһээ граждан дайгаар һонирхолго сагай эрилтээр бэшэ, мүн лэ боложо байһан үйлэ хэрэгүүдтэ бэлэн байха уряагаар болоо. Энээниие илангаяа уран зохёолшод: Н. Островский, М. Шолохов, А. Толстой, Д. Фурманов, А. Фадеев г.м. мэдэржэ байгаа.
Жэшээлхэдэ, бүхы Союзда мэдээжэ болоһон Аркадий Гайдар дэбтэр соогоо бэшэнэ: «Үсэгэлдэр сонин соо: 12 япон самолет хилэ гаталаа. Манайхид дайлалдаа. Дэлхэй дээрэ хүлгөөтэй, хэрэг һайнаар дүүрэхэгүй хэбэртэй».
1936 ондо комсомолой поэт Яков Шведов («Дайнда ганса үбгэд ошоно» (“В бой идут одни старики”) гэһэн кинодо «Смуглянка» дуу бэшэһэн хүн) «Орлёнок» дуунда үгэнүүдыень бэшэхэдээ, «гүбээнүүд» ба «буряад дайда гал аюулда» (бурятские степи в огне) гэжэ дурдана. Алдуугүй, эдэ үгэнүүд гансашье Байгалай зүүн дайдада ба Алас Дурна зүгүүдтэ болоһон граждан дайнай сууряагаар бэшэ, мүн лэ эдэ үйлэ хэрэгүүд баһал тэрэ дайдаар дабтагдана аа гү гэжэ һэргылһэнһээ болоо.
Ушар тиимэһээ буряад талын хүбүүн Жамсо Тумунов «Хилэ дээрэ» гэһэн пьесэ юрэ мэдэг бэшээ бэшэ, харин энэнь тэрэ сагай үйлэнүүдые харуулһан ерээдүйн «Нойрһоо һэриһэн тала» романайнь түрүүшын туршалганууд, алхамууд боложо байгаа ха юм.
***
1937 оной июлиин 7-до япон-хитад дайнай шэнэ шата эхилээ. Дайсанай сэрэг Хитадай ара тала руу шуумайн орожо, Нанкин хотодо зэбүүрхэмэ муухай алуур хэһэн байна. Отпор станциһаа (мүнөө Забайкальск) Байгал хүрэтэр СССР гүрэнтэй нэгэ хилэтэй байһан Монгол орон тээшэ япон зарим сэрэгүүд добтолжо эхилээ. Тиимэһээ Монголые эзэлжэрхёо һаа, Союзай хилэ хүрэтэр туласа ерээд, Сибирь шадарай түмэр харгы дайлаха байгаа. Совет засаг энэ алхамыень уридшалан мэдээд, 1936 оной мартын 12-то Монголтой бэе бэедээ туһалха гэһэн хэлсээ баталхадаа, өөрын сэрэгые Монголой орон руу оруулха эрхэтэй болоо ха юм. Манай тагнуулай мэдээгээр сентябриин 9-нэй үдэр япон сэрэг Монголой дайда руу орожо магадгүй. Тиихэдэнь япон тала баригшад тархяа үргэхэ байгаа.
1937 оной августын 27-до Монголой Баян-Түмэнэй аэродром дээрэ совет 52 самолёт буугаа. Үглөөдэрынь Хяагтаһаа Улаан Армиин сэрэгэй бүлэгүүд Улаан-Баатар дабшаа.
ЗАБВО-гой бүлэгүүдэй сэрэгэй ноёдто Сталин иигэжэ хандаһан байдаг: «Нэгэдэхеэр. Хэлсээн маанадые Байгал шадарые, дабтанаб, Байгал, Монгол ороноор япон сэрэгүүдэй гэнтэ добтолон орожо, Верхнеудинскын шадархи түмэр харгы болон Алас Дүрнын сэрэгэй ара тала руу орохыень һэргылнэ. Хоёрдохёор. Монгол руу бидэ сэрэгүүдээ оруулхадаа, Монгол орониие, Хитадые, Маньчжуриие эзэлхын түлөө бэшэ, харин Монгол орониие Япониһоо аршалха һэдэлгэтэйбди, тиимэһээ Монголоор орохо һанаатай япон сэрэгүүдһээ Байгалайнгаа зүүн тала мүн лэ хамгаална гээшэбди».
Бүлэгүүдэй захирагшаар томилогдоһон, ерээдүйн Советскэ Союзай маршал Иван Конев: «8-10 хоногоор удааржа, бидэ Монгол руу сэрэгүүдээ оруулаа һаамнай, ехэ хойшолонтой үйлэ хэрэг болохо байгаа», - гэжэ тоолоһон байдаг.
1939 оной май һарада япон сэрэгүүдэй Халхын-Гол мүрэнөөр Монголой дайда руу добтолон ороходонь, Совет сэрэгшэд хэлсээнэйнгээ баримтаар эсэргүүсэн тэмсээ һэн. Энэ тулалдаан 1939 оной май һараһаа сентябрь хүрэтэр боложо, дайсадай сэрэг дарагдаһан байна.
1940 ондо Монголдо эмхидхэгдэһэн бүлэг сэрэг Улаан-Баатар хотодо штабтай 17-дохи арми боложо баталагдаа. Жэл үнгэрһэнэй удаа Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилээд байхада, Баян-Түмэндэ «Дайшалхы харуулай газар» (“На боевом посту”) сониндо гурбан агууехэ ерээдүйн уран зохёолшод: томскын Георгий Марков, шэтын Константин Седых, Улаан-Үдын Жамсо Тумунов гурбан уулзаа бэлэй. Ехэ һонин юумэн гэхэдэ, эдэ гурбан сэрэгшэдэй «вещмешок» соонь дүүргэгдээгүй романуудай гар бэшэгүүд ябаа: Г. Марковта – «Строговы», К. Седыхтэ – «Даури», Ж. Тумуновта – «Нойрһоо һэриһэн тала». Хожомынь эдэ томо романуудынь авторнуудаа суурхуулаа ха юм.
1944 оной октябрь һарада Жамсо Тумунов баруун дайнда хабаадажа байһан армида эльгээгдээ. Тиигэжэ 3-дахи Белоруссиин фронтын гвардиин стрелково 28-дахи дивизиин бүридэлдэ ородог 162-дохи гвардиин Улаан Тугай 54-дэхи полкын дэргэдэ ороо.
Дайгаа гвардиин капитан Ж. Тумунов Берлин дээрэ дүүргээ.
Нютагаа бусаад, Буряадай уран зохёолшодой холбооной харюусалгата секретаряар хүдэлөө. 1947 онһоо 1952 он болотор КПСС-эй ЦК-гай дэргэдэхи дээдэ һургуулида һуража дүүргээд, Буряадай АССР-эй яаманай холбооной соёлой хэрэгүүдэй даргаар ажаллаа.
Тиигэбэшье зохёолшоной наһанайнь эгээл шухала хэрэгынь гэхэдэ, буряад уран зохёолой эгээл түрүүшын романаа түгэсхөөд, 1949 ондо хэблүүлһэн ушар болоно. Хожомынь тэрэнь ород, венгр, чех, словак, немец, монгол болон бусад хэлэндэ оршуулагдажа, хари гүрэнэй уншагшадта хүрэжэ ошоһон буряад зохёолой эгээл түрүүшын бүтээл байгаа гэжэ һануулая.
Жамсо Тумуновай зохёохы замаар, зохёолнуудаарнь гүнзэгыгөөр һонирходог хүн энэ томо зохёолойнь үйлэдэгшэ нюур өөрөө автор гэжэ һанахаар байхат. Богонихон аад, ехэ олон һонин үйлэ хэрэгүүдээр, танилсалгануудаар баян наһа эдлэһэн байна. Сэрэгэйнь албанай харгы урданай Монголой талаһаа эхилээд, аяар холын Прибалтикын гүрэнүүд ба Германи хүрэтэр ошоһон юм. Хани нүхэд: Александр Фадеев, Георгий Марков, Константин Седых, Сергей Михалков, Самуил Маршак, Корней Чуковский, казах Мухтар Ауэзов, белорус Петрусь Бровка, аристократ ба дворянин Сергей Васильевич Шервинский (мэдээжэ «Слово о полку Игореве» зохёолые шүлэглэмэл болгоһон) гэгшэдээр бултантайнь адли тэгшэ дулааханаар харилсадаг хүн байһан байгаа. Тэдэнэр Жамсо Тумунов гээшэмнай сэрэгшын ёһоор эрэ хүн, эрхим гвардеецэй ёһоор үнэн сэхэ, урбахагүй, муу сагта орхихогүй хүн гэжэ мэдэдэг байгаа гээшэ аабза.
1954 ондо бэлигтэй поэт, Буряад-Монголой уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшэ Цэдэн Галсанов мүнгэ сангай талаар хардагдажа, шанга хатуу хэһээлтэдэ ороһон байгаа. Үшөө дайнай урда, комсомол сагһаа Галсановые һайн мэдэхэ Жамсо Тумунов тэрэ дороо Москва хото, СССР-эй Зохёолшодой холбооной хүтэлбэрилэгшэ ябаһан А. Фадеевтэ ошоо һэн. Ехэ сэмүүн саг байгаа. «Хрущевска дулааралга» тухай хөөрэлдөөнүүд боложо эхилээ, тиигэбэшье «яагаад хэрэг дүүрэгшэ ааб» гэжэ хүлеэһэншье зон олон байгаа юм аабза. Тэрэ үедэ ехэ хүндэтэй, суутай ябаһан А. Фадеев энэ хэрэгыень сагааруулжа шадаа. Мүнөөнэй сагаар хараад үзэхэдэ, бирагүй юумэн дээрэһээ бүхы шаг шууяан эхилһэн байна.
Уялгаяа дүүрэн бүтээһэн мэдэрэлтэй Жамсо Тумунов гэртээ бусаһан юм. Тиихэдэ Москва хото руу һүүлшынхиеэ ошоноб гэжэ хаанаһаа мэдэхэб даа?
Гвардиин капитан, буряад-монголой түрүүшын романист 1955 оной январиин 13-да үглөөнэй 3 сагта наһа дүүрээ.
Дүшэшье хүрөөгүй байһан байгаа…
Елена Дамдинова буряадшалба ,«Буряад үнэн» һонинһоо
