Энээнэйнь аша үрэ «Нойрhоо hэриhэн тала» гэжэ олондо мэдээжэ роман юм. Энэ зохёолой урда тээ буряадуудта аман үгөөр домоглоһон, дурдаһан, удхалан дуулаhан, үльгэрлэhэн, таабарилhан, үгэлhэн зохёолнууд буряадуудта олон байгаа. Тэдэнэй ашаар араднай түүхынгээ баримтануудые, зонойнгоо туйлаhан габьяануудые, гүн ухаатанайнгаа тэмсэлые, уран бэлигтэнэйнгээ бүтээлнүүдые hургаали болгон дурсаhан зандаа гээшэ. Харин бэшэгтэй болоходоо, урда үетэмнай «Монголын нюуса тобшо», «Богдо Чингисэй дайша дүрбэн баатар», «Бальжин хатанай домог» гэhэн зохёолнуудые түрүүн уншаhан түүхэтэй. Эдэ гурбанhаа эхилжэ, үльгэр домогуудынь мүнөө агууехэ «Гэсэрые» дабтан толилоотой. Арадайнгаа уран бэлиг гүн ухаанай эды ехэ баялигые академик Ц. Дамдинсүрэн бүридхэжэ, «Монголын зуун бэлиг» («Сто великих произведений монгольской литературы») гэhэн нэрэтэй согсолбори толилуулжа, олониитын анхаралда табинхай.
Гэхэтэй хамта, сагай хубилжа, ажабайдалай түргэдэхэ бүри хүн зоной хуби заяандаа даажа ябаhан үргэбшэнь улам ехээр хүндэ болон үргэлжэлдэг. Арад зон ажаябадалдаа тэрэниие заатагүй дааха үйлэтэй.
Манай буряад-монголшууд энэ эды ехэ хүшэр хүндые нэгэтэ бэшэ дабаhан түүхэтэй юм. Тэдэнэртэ ХХ дугаар зуунай эхин үеын жэлнүүдhээ түргэдэн гүнзэгырhэн хубилалтанууд илангаяа орёо байгаа. Тохёолдоһон тэрэ хүшэр хүндые ондоо арадуудай яажа дабаhан жэшээнүүд буряадуудта хэрэгтэй болоо. Тиимэ жэшээнүүд Баруунай, Зүүнэй уран зохёолшодой номуудта уран аргаар бэшэгдэнхэй байгаа. Буряад зохёолшод тэдээндэнь дүтөөр бэшэжэ туршаа. Уншагшадта энэнь hониноор, саашадань үргэлжэлүүлмээр үзэгдөөшье haa, туha хүргэхэ талаараа арадай хүлеэhэн эрилтэдэ хүрөөгүй. Буряад-монгол нютагуудай байдал харуулагдаашье haa, зонойнь хүн шанарнууд угтань дүтэрхы бэшэ, харин ондоо гүрэнүүдэйхидтэ адли шэнгеэр үзэгдэдэг байгаа. Тиимэ болохолоороо эдэ зохёолнуудынь буряадуудта туһа хүргэхэһөө гадна, буряад хүнэй зан абари, дүрэ шарайгаар ондоо арадуудай уншагшадые hонирхуулжа бирахагүй байгаа. Энэ дутагдал, манай урид hануулагшаар, зохёол бэшэлгын дээдэ шатын мэргэжэл зүжэг, роман хоёр жанрай аргые манай буряад зохёолшодой дабаагүй hаань, саашадаашье үргэлжэлхэ hэн. Тиимэhээнь роман бэшэхэ саг ерэжэ, Жамсо Тумунов зорилго урдаа табиhан байна. Хажуудахи А. Тороев, Г. Тушемилов, Ч. Базарон, С. Балдаев, Д-Р. Намжилон, Ц. Жамсарано, Б. Барадин, Х. Намсараев, С. Ширабон, И. Дампилон, Солбонэ Туяа (П. Дамбинов), Е. Хоринская (Катлицкая), И. Чернев, Мунко Саридаг (Б. Найдаков), Б. Базарон, Д. Дашинимаев, Б. Абидуев, А. Шадаев, Н. Балдано, И. Мадасон, Ц. Галсанов, Д. Дамдинов гэгшэдэйнь, мүн залуушуулайнь эдэбхи улам элиржэ байгаа, 1934 ондо эдэнэр бултадаа өөhэдын эмхитэй болоо hэн. Гүрэн түрын зүгhөө хүтэлбэришье шангадаа. Жамсо Тумунов нүхэдһөө дутуугүй эдэбхитэй ажаллаа. Энээхэн лэ үедэ уран зохёол хүгжөөлгэдэ онсо нүлөө үзүүлхэ аргатай романай жанраар шэнэ зохёолоо эхилhэн юм. Зорилгонь, нэгэдэхеэр, дэлхэйн арадуудай дунда буряадуудайнгаа ямар илгаатайе элирүүлхэ, хоёрдохёор, илгааень тэрэ үеын буряад монгол зохёолнуудайхида адли авторай зүгhөө уншагшада сэхэ хөөрэнгүй, харин геройнуудайнгаа өөhэдынь ябадалаар, өөhэдынь хэлээр, өөһэдынь абари зангаар харуулха. Тиихын тула эдэнэй өөhэдтэнь бии бүхы шадалынь гаргуулhан үйлэнүүдээр холбоhон сюжет (aргa) хэрэглээ. Тиихэдэнь: «Намаар барлагые хэжэ шадабалшни, наран хойноhоо эрьежэ гараха, гарбалта монголой хүбүүн гээшэб, газар дайда багтаха?» («Сухэ- Баатар») гэhэн өөрынь мүрнүүд, «Сэсэгмаа» гэжэ зүжэгээ, «Талын бүргэд» гэжэ рассказаа бэшэгшэнь, тэрэ үедэ туйлажа үрдиhэн бүхы дүршэлнүүдынь хэрэглэгдээ. «Сэсэгмаа» гэжэ зүжэгэйнгөө геройнуудай зан абариие театрай артистнарай өөhэдынгөө мэргэжэлээр наадан харуулхадань, хэнэйнь хэн байhые нэмэн ойлгуулалтагүйгөөр харагшад өөhэдөө танижа байгаа һэмнай. Жамсо Тумуновай өөрынь түрэhэн Табтаанайн гү, али ондоошье haa, Буряад лэ нютагай Баярта гэжэ суута тагнуулшан хүбүүе фашистнар нүхэдтэйнь барижа гартаа оруулхадаа: «Талын бүргэд» хэнтнайб? Тэрэ бултанай урда гараг!» – гэжэ захираа. Тиихэдэнь сэрэгшэд: «Бидэ бултадаа Талын бүргэдбди!» – гэжэ харюусаа. Эсэстэнь тэдэнтэеэ бултадаа буудуулха болоходоо, Баярта нүхэдөө абарха гэжэ: «Би Талын бүргэдби!» – гээд, бэеэ тушаагаа. Автор энэ баатаршалга тухай бэшэхэдээ, Баяртын дүрэ шарайе таниха хүнүүдэйнь хөөрөөгөөр зураглаа. Иимэ жэшээнүүдээр романаа үргэлжэлүүлхэдэнь, өөhэдөө hанагдаhан шэнгеэр хойно хойноhоо үлхэлдэн hубариhан байна. Үргэлжэлүүлхэдэнь Алас- Дурна, Зүүн Сибирь хизаарнуудта болоhон түүхэтэ хубилалтанууд, ангинууд хоорондын зүрилдөөндэ монгол хэлэтэ арадуудай зайлашагүй хабаадагшань, тэрэ үйлэ хэрэгүүдэй голынь болгон зураглагдаhан Жамсо Тумуновай өөрынь түрэhэн нютагайхидай, мүн бүхы Агын зоной газар уhаяа хaмгаалагшань, ондо ондоо яhатанай хоорондын орёо харилсаан туужалагдаа. Энэ боложо байhан тэмсэлэй Америкэhээ, Япониhоо, мүн өөhэдынь Росси гүрэндэ боложо байhан хубилалтануудhаа эхитэйе уран зохёолшо зааhан байна. Хилын саанахинhаа гадна доторойнгоо сагаантанда түшэглэhэн хасаг атаман Семёнов, тэрэнэй сотник Дугар Тапхаев, нютагай зайhан Толото Баян гэгшэдэй тала баригшадтай тэмсэжэ ябаhан улаан хубисхалшад Сергей Лазо, Иван Бабушкин, мүн партизан Анатолий Тарасов, андануудынь Пүнсэг Базаров, Нима Бороев болон бусад олоной хэнэйнь хэн ябаhые уншагшадай хүрэhөөр лэ ойлгохоор бэшээ. «Азаргаар адуутайб. Хорёогоор хонитойб ... Торхо аарсаар абаhан тэргэнүүдни Агын яармаг дээрэ амба сарай сэн хүрэдэг юм ... Хоёр гурбан хони ямаагаар сабшуулhан үбhэеэ хабарай хатууда хэдэн үхэрөөр үгэгшэ hэм. Шадамараараа зөөритэй болоо хүм…» - гэжэ бахархадаг Шодон гэжэ хүнэй улаантантай тэмсэжэ хосорходо, нютагайнь зайhан (староста) Тоһото тэрэнэй hамгые өөрынгөө хоёрдохи hамган болгожо гартаа оруулаад, зөөрииень өөрынхитэеэ ниилүүлжэ, улам баяжаад байтараа, улаантанhаа холодожо, Манжуур тээшэ зугадан зөөнэ. Тэрээндэ адляар хүниие зараaшьегүй haa, ажалша бэрхынгээ ашаар бэеэ даанги байдалтай болоhон Дамба ахай – романай гол геройнуудай нэгэн, Тоhотые дахагшадай хойноhоо хари гүрэн зорижо ябатараа, hөөpгөө эрьен нютагаа харахадаа, замаа үргэлжэлүүлжэ шадахаяа болишоно. Нютагынь Дамба ахайhаа өөрhөөнь hалажа ядажа, үншэрхэеэ мэдүүлжэ байhан шэнгеэр үзэгдөө. «Худалаар хэлэхэгүй, хулгай эрхилхэгүй, хүндэ туhалха, юртэмсэеэ хамгаалха!» – гэhэн нютагайнь зоной сэдьхэлдэхи мэдэрэл өөрынь досоо ами ороходол гэжэ, унаагаа тэрэ hөөргэнь тэхэрюулбэ. Хажуудахи Тамжад абгай hамганиинь урмашаhан шэнги болоод, харин тэрэ саанахи Табтаанай, Алхана, Ага голой эхин, Ара Элеэ, Балжина hуурин, Дарасуун, Энгидэй нютагуудынь (роман соо дурдагдаhаар) хүлеэжэ байhандал hанагдаа, Доржын Дэлгэр гэжэ нютагайнгаа хүбүүнтэй айл бүлэ болоhон Сэсэгмаа басаганайнгаа: «Бидэ эндэ байхабди», – гэгшэнь дуулдаhан шэнги болоо. Өөрөө Дамба ахай: «Табтаанай ... Эхэ эсэгымни яhан эндэ, гуламтань эндэ, арад зомни эндэ», – гэжэ зоригжоо.
Жамсо Тумуновай энэ зохёол «Нойрhоо hэриhэн тала» гэжэ романай түрүүн толилогдоhоор 67 жэл, «Талын Бүргэд» гэжэ рассказ болон бусад зохёолнуудайнь бэшэгдэhээр 70-80 гаран жэл үнгэрбэшье, удха шанараараа тэдэ хүсэтэй, нүлөөтэй зандаа. Залуу үетэнөө ёhотой хүн болгожо хүмүүжүүлдэг арадайнгаа гүн ехэ заншалые мартахагүйгөөр зохёолшоноймнай бэшэжэ шадаhаниинь мүнөөшье тулатай. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда тэрэнэй өөрөө хабаадалсажа, арадтаяа Илалта туйлалсаhанайнь 70 жэлэй ойн урда тээ залуу буряад сэрэгшэн Алдар Цыденжапов аюултай минэ зөөдэг «Быстрый» гэжэ далайн онгосын 300 хүниие өөрынгөө ами наһаар абаржа үрдеэ. Энэ баатаршалгань ёhотойл Талын Бүргэдэй габьяа мүн. Гүрэн түрэмнай Алдар Баторович Цыденжаповта манай президент Владимир Путинай зарлигаар «Россиин Федерациин Герой» гэhэн нэрэ зэргэ олгогдоо. Арадайнгаа гурим ёhо соо түрүү бэрхэ хүнүүд боложо үндыгшэдэйнгээ хуби заяа «Нойрhоо hэриhэн тала» гэжэ роман соогоо харуулхадаа, Жамсо Тумунов өөрһөөнь урда манай уран зохёолдо туйлагдаагүй арга дүршэл нэбтэрүүлhэн байна гээшэ. Энэнь бүхы бэшээшэдтэ hургуули боложо үгөө. Удаань үни болоогүй байхада, Ч. Цыдендамбаевай «Банзарай хүбүүн Доржо», Д-Р. Батожабайн «Төөригдэһэн хуби заяан» (1-дэхи номынь) хэблэгдээ hэн. Мүнөө олон боти зохёолнуудhаа бүридэhэн буряад романай хрестомати түрэл хэлэнhээнь гадна ородоор хэблэгдэнхэй. Энэ ажалые Жамсо Тумуновай хүбүүн зохёолшон, ном хэблэгшэ мэргэжэлтэн Батор Тумунов бүтээнхэй. Харин үшөө урда тээнь 2004 ондо тэрэ эсэгынгээ шэлэгдэмэл зохёолнуудай 3 боти ном хэблэжэ, уншагшадта туhалаа hэн. Эдэ ботинуудай 3-дахи номдо Тумуновтанай уг гарбал, уран зохёолшын эгэшэ дүүнэр, бүлэнь дурсaгданхай. Мүн Табтаанайн, Зүдхэлиин эхин шатын hургуулинуудта, Москвада партийна дээдэ hургуулида тэрэнэй hураhаниинь, ажал хүдэлмэридэ ябажа эхилhэниинь, Буряадай АССР-эй Яруунын аймагай захиргаанда эрдэм hуралсалай таhагые даагшаар, Буряад-Монголой Уран зохёолшодой холбооной харюусалгата секретаряар, БМАССР-эй Министрнүүдэй Соведэй таhагые (мүнөө Соёлой яаман) толгойлогшоор хүдэлhэниинь, гадна «Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай I, II дугаар шатын орденуудаар болон олон медальнуудаар шагнагдаhаниинь, сэрэгэй Гвардиин капитан, батальоной комиссар ябаhаниинь бэшэгдэнхэй.
Мүнөө үедэ ХХI зуунай эхин жэлнүүдтэ Жамсо Тумуновай «Нойрhоо hэриhэн тала» гэжэ 11 хэлэндэ оршуулагдаhан роман эхин түрүүн бэшэгдэhэн буряад хэлэн дээрэ олондо хүртэхөөр хэблэгдэбэл, үхибүүдтэ, залуу үетэндэ арад зон тухайгаа ойлгоходонь, түүхэеэ шудалхадань, тон ехэ туһа үзүүлхэ hэн гэжэ hанагдана.
Хэблэгдээгүй зохёолнуудһаань эндэ дурадханабди:
Түрэһэн тухайгаа
Нюдэ хордохоомо утаата гэрэй
Нэгэ буландань түрөө бэлэйб.
Малай хүлөөр элдэгдэһэн хохир
Мансымни болон угтаа бэлэй.
Хани һуугаа хүршын эхэнэр
Хабарай һарын бүрүүн толондо
Һайхан заяата зөөлэхэн гараараа
Һабагшым таһалан абаа бэлэй.
– Хүбүүн, хүбүүн,– гэлдэн тэдэн,
Хүндэлһэн нюдэд эжыемни хаража,
Хонин сагаан хүнжэлдэ орёон,
Хоймор дундаа табяа бэлэй.
Хүсэл
Сайбар сагаан долгиной
Сахаригтан наадажа байһан
Сэгээн уһата далайда
Тамарха дуран хүрэнэ.
Наран шара сэсэгэй
Найган надхан байһан
Намжаа һайхан талада
Наадаха дуран хүрэнэ.
Зулгы зантай басаганай
Зохид соморхон гарые
Зол жаргалай урлаанда
Адхаха дуран хүрэнэ.
Арадайнгаа сэдьхэл долгисуулан,
Ажалаа арьбидуулжа хүсэнэлби,
Дуулим ороноо баясуулан,
Дуу дуулахаа хүсэнэлби.
1941-1948 он
Бэшэһэн мүрнүүдһээнь
Эсэгэмни залуу наһандаа мори һургажа, жабарта һүни адуу манажа, саһа бордоһон соогуур түлеэ залһаа шэрэжэ, үргэһэ нойргүй ажал хэжэ, үри бэеэ үндылгэхын хойноһоо ябаһан юм. Хэдэн олон мори тахалааб, хэдэн олон бухал табяаб, хэды һүри хаяаб, хэды тэргэ дархалааб – эдэнэй тооень абаа хадань жэгтэй юумэ байха байгаа. Теэд тэрэ хэһэн ажалаа эсэгэмни өөрөөшье мэдэхэгүй. Тэрэнэй табин жэлдэ хэһэн ажалынь саһанай хайлахада баларһан мүр мэтэ…
Би энэ танигдаагүй газарта дайсадтай тэмсэжэ ябахадаа, олон галнуудые дабажа гарааб, олон хүнүүдтэй танилсааб, олон бэрхэшээлнүүдые үзөөб, оло дахин аюултай ушарааб – эдэ бүгэдэмни минии эсэгын ябадал мэтэ бү хосорһой гэжэ һананаб…
«Наранай орохо зүг тээшэ» туужаһаа
Хангал һайхан нютагтам
Хүхэ ногооной ургахада,
Хүхы шубуунай донгодоходо,
Хүрин зүрхэм долгисодог.
Эдир залуу наһандам
Илдам дүүхэйн дурлахада,
Эгшэглэн тэрэнэй дуулахада,
Эльгэ зүрхэм дуһалдаг.
Алтан нарата дэлхэйе
Адлидхажа юунтэй жэшэхэбиб!
Аглаг зүрхэнэй дурлалые
Агсажа юунтэй бололтойб!
1941-1948 он
Захяа
Ута сагаан һахалтай
Үбгэн буурал эсэгэмни,
Гараһаар ганса хүбүүнэйнгээ –
Газар дээрэхи наранайнгаа
Хорото дайсанай һомондо
Хорлогдон дайнда унаа һаань,
Уйдажа зобожо байлтагүй,
Удаан бодолго бололтогүй –
Арбан найматай ашаяа
Абынь ябаһан частьда
Эльгээхээр түхеэржэ,
Этигэлэй һайнаар үдэшөөрэйгты!
1943 он
