Оройдоол гушан найман наһандаа буряад поэзидэ, прозодо, драматургида айхабтар ехэ хубита оруулһан Жамсо Тумунов буряад уран зохёолой үндэһэ һуури табигшадай нэгэн гэжэ тоологдоно. Юундэб гэхэдэ, Буряадай эгээл түрүүшын романай болон Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайн тухай мүн лэ түрүүшын романай, олон үндэһэ яһатанай лирикэдэ ороһон шүлэгүүдэй автор, дайнай багахан дэбтэрнүүд соогоо бэшэһэн ажаглалтануудынь сэдьхэлэйнь байдал дамжуулһан, дайнһаа эльгээһэн бэшэгүүдынь үнэн байдал харуулһан байна. Тэрэнэй хажуугаар гүрэнэй болон олониитын ажал ябуулгада, уласай Уран зохёолшодой холбооной болон Соёл урлалай хэрэгүүдэй захиргаан (хожомынь Буряадай соёлой яаман болоһон) үедөө оруулһан аша габьяань сэгнэшэгүй.
Ямаршье хэрэгтэ хам орожо, эсэшэ сусашагүйгөөр хүдэлдэгынь гайхалтай һэн. Арбан найматайдаа эхин һургуулида багшалаад, арбан юһэтэйдөө Яруунын аймагай комсомолой эмхиин таһагые даагаа. Москвада болоһон пионернүүдэй слёдто хабаадалсаха үедөө гэгээрэлэй министрэй орлогшо Н. Крупскаяда орожо шадаа һэн гэжэ тэрэ үеын хүнүүд дурсадаг. Яруунын түб Нарһата тосхондо пионернүүдэй байшан бариха хэрэгтэ мүнгөөр туһалхыень гуйһан байна. Тиигэжэ яаман жаран мянган түхэриг һомолоо. Арадай барилга соносхогдожо, залуушуул арга шадалаараа туһалхадань, үгтэһэн мүнгыень алмалжа, байшанда эд бараа, хэрэгсэлнүүд абтаһан байна.
Улаан-Үдэ хотодо хүдөө ажахын коммунис дээдэ һургуули (комвуз) дүүргэһэнэй удаа Буряадай номой хэблэлэй редактораар хүдэлжэ байхадаашье, уран зохёол бэшэжэл байгаа. Хэдэн олон шүлэгүүдые, «Хилэ дээрэ», «Шоолой» гэһэн зүжэгүүдые оюутадай уран һайханай мүрысөөндэ зорюулан бэшээ. Тэрэ тоодо Буряад театрай тайзан дээрэ табигдаһан «Сэсэгма» зүжэг, «Нойрһоо һэриһэн талын» түрүүшынь бүлэгүүд бэшэгдэжэ эхилһэн байна.
1941 онһоо Жамсо Тумунов түрүүн зүүн зүгтэ алба гараа, һүүлээрнь Баруун фронтдо байлдаанда хабаадаа. Дайнай дүлэтэ тулалдаан соогуур түрүүшын зэргэдэ Берлин хото хүрэһэн зохёолшо хатуу байлдаан тухай эрэлхэг зоригтойгоор, шэрүүнээр үнэн сэхыень бэшэхэ эрхэтэй байһаниинь лабтай.
Мүн үнэхөөр шүлэгшэн уянгата мүрнүүд соогоо бата абари зан, дуран, энхэрэлээрээ хүниие эдэгээхэ сэдьхэл дамжуулдаг гээшэ. Инаг гансадаа зорюулһан шүлэгүүд соонь зүрхэнэйнь эрмэлзэл, уян налгай анхарал харуулагдана:
Зохид зөөлэн зунай һэбшээ
Зулайм үһые эльбэн байгаа.
Зулгы ганса тангил нэрэ
Зосоом сула һанагдан ябаа.
Хүлэг мориной гүйдэл дунда
Хорёо дээгүүр харайлган гарахадаа,
Харахан нюдэтэй айдар басаган
Хараһай гэжэ һанагша бэлэйб.
Нэгэл тэрээнтэй уулзахын түлөө,
Нэгэл тэрэниие тэбэрихын түлөө
Нарата үдэр, һарата һүниие
Найдуулан үгэхөөр бэлэн ябааб.
Шэн зориг ба сэдьхэлэй зөөлэн, баатаршалга ба һайхан налгай һанаан бодол илангаяа Жамсо Тумуновай дайнай үеын дэбтэрнүүд болон бэшэгүүд соонь адаглахаар. Энээнииень заатагүй тэмдэглэхээр. Юундэб гэхэдэ, уянгата шүлэгүүд, суута роман, бэшэгүүд ба дэбтэрнүүд соохи бодолнууд хуу баран авторай сэдьхэлэй байдал, һанаа бодолыень харуулна. Жамсо Тумуновай хуби заяан тухай мэдэхэеэ һанана гүт? Тиигэбэл дайнай үеын дэбтэрнүүд болон бэшэгүүдэйнь хэһэгүүдтэй танилсагты.
Хайшан гээд дайнда мордоһон тухай дэбтэрһээнь хэһэг:
«Үүдэнэй саана юумэн һаршаганаба. Энэ минии һамган хүбүүгээ эрхэлүүлхыемни һэмээхэн хаража байһан байгаа. Үүдээ нээгээд, оробо. Үглөөнһөө хойшо ехэ үгэгүйхэн, уруу дуруухан ябаһан аад, гэнтэ хүхюутэй болошобо.
– Ши бусахаш, заатагүй бусахаш, – гэбэ.
Би абяагүйхэн дохибоб. Хүбүүгээ дахин тэбэрин эрхэлүүлнэб. Хүбүүмнай бидэ хоёрые нэгэдүүлһэн таһаршагүй утаһан. Хэрбэеэ бусаха заяашьегүй һаа, хүбүүнэйнгээ жаргал соо байхаб. Энээн тухай хэлэнэгүйб.
– Ши юун тухай бодолгото болоһон аад, хэлэнэгүйш, – гэжэ һамгамни минии бодолнуудые тааһандал дуугарба.
– Тархи соогоо ороһон бодолнуудаа шамда хэлэбэлни, бусахадаа юун тухай хөөрэхэбиб? Хоюулаа энеэлдэшэбэбди».
Госпитальһоо инаг нүхэртөө бэшэһэн бэшэгһээ:
«Бидэ амаргүй ехэ хохидолдо орообди. Гурбан зуун сэрэгшэдһээ оройдоол гушан хүн үлөөбди. Би түрүүшын зэргэдэ ябаһан аад, гайхалтайгаар амиды үлэшооб. Аргада ороод, дахин тулалдаанда ошохоб. Би өөрынгөө нүхэдэй түлөө үһөөгөө абахаб гэжэ тангариг үгөөб…
Мүнөөдэр шамһаа бэшэг абааб. Ехэ баярлааб, һайн даа. Үдэр һүнигүй Батор хүбүүнтэймни нам тухайгаа һанаагаа зобожо байһандаш баясанаб. Шамда ехэ хүндэ гэжэ мэдэжэ байнаб, тиигэбэшье бэеэ шанга бари. Мүнөө сагта урдамнай хэды ута сэрэгэй зам болон тулалдаанууд бэ гэжэ мэдэгдэнэгүй, тиигээшье һаань, бидэ илахабди гэжэ бата этигэнэб».
Дайнай үедэ гуурһаяа бариха аргагүй гэжэ һанахаар. Теэд Жамсо Тумунов бэшэһээр лэ байгаа: «Наранай орохо зүг тээшэ» – туужа, «Дүрбэн жэл» – поэмэ, шүлэгүүд, рассказууд болон тэмдэглэлнүүд. Эсэгэ ороноо хамгаалгын эгээл хүндэ сагта «Талын бүргэд» гэһэн рассказуудай ба «Эхын юрөөлөөр» гэһэн шүлэгүүдэй согсолбори хэблүүлээ. Тэрэл сагта Жамсо Тумунов «Сүхэ-Баатар» поэмэеэ эхилээд, амгалан сагта тэрэнээ дүүргэжэ хэблүүлһэн байна.
1946 ондо дайнһаа бусаад, Жамсо Тумунов олониитын ба зохёохы ажалдаа хам шунажа ороо. Уран зохёолшодой холбооной түрүүлэгшээр ажаллаа. Дайнай үедэ эхилһэн зохёолнуудаа үргэлжэлүүлжэ, нэн түрүүн «Нойрһоо һэриһэн тала» гэһэн роман дээрээ хүдэлһэн байна. Тиигэжэ гурбан жэлэй үнгэрһэн хойно 1949 ондо тус номоо түрүүн буряад хэлэн дээрэ, хожомынь ород хэлэн дээрэ хэблүүлээ.
Энэ түрүүшын ехэ бүтээл хубисхалай үеэр боложо байһан буряад арадай ажабайдал ехэ үргэнөөр, тодоор харуулна. Авторай өөрынь хуби заяан, ажабайдал, ажамидарал булта энэ зохёолой үндэһэн боложо үгэһэн байна. Нэгэдэхеэр, Агын талын Табтаанай нютагта юрын малша айлай гэр бүлэдэ түрөө. Нютагайнь нэрэ, тойроод байһан хүдөөгэй агаар, хизааргүй үргэн тала дайда – хуу баран роман соо ороо. Хоёрдохёор, зохёолшондо тэрэ үеын ажабайдал, ёһо заншал, гурим тухай хүнһөө һурагшалха хэрэг үгы байгаа. Юундэб гэхэдэ, өөрөө хара багаһаа энэ байдал соо өөдөө болоһон байна. Үбгэд хүгшэдэй һонирхолтой хөөрөөнүүд, дуун, үльгэр домог дээрэ үндыһэн хонишоной хүбүүнэй наһаниинь энэл ха юм даа. Гурбадахяар, Жамсо Тумуновай роман соохи арад зоной байдал урасхалтай урдажа ябаагүй, үшөөл һэеы гэрэйнгээ богоһон дээрэ байгаа. Тиихэдэ хубисхалай, граждан дайнай хүлгөөтэ үеые, байлдаануудые нютагаархидынь, гэртэхиниинь, өөрөөшье нюдөөрөө хараһан, үзэһэн байгдана. Сагай эрилтээр энээн тухай түрүүшынхиеэ буряад уран зохёол бэшэхэ ялас гэмэ бэлигтэй хүн хэрэгтэй байгаа.
Авторай урдаа табиһан зорилгонууд ехэ хүшэр: талын зоной юрын ажабайдал харуулхаһаа гадна гүнзэгы удха шанар оруулха хэрэгтэй байгаа. Хэдэн зуун жэлнүүд соо хүн зон ямар харилсаа холбооной ёһо гуримуудтай болооб? Хүнэй хара мунхаг бодолдо, мүр дээрэнь унаһан үгытэй ядаруу байдалда хайшан гэжэ тэрэ ханданаб? Юрын зон сэдьхэл зүрхэндөө ямарнууд найдалтайб, ямар хубилалтануудые хүлеэнэб? Эдэ бүгэдэ асуудалнуудые романай үйлэдэгшэ нюурнууд – барлаг Дэлгэр, инаг басаганиинь Сэсэгма, тэдэнэй нютагаархид бэедээ табинагүй, теэд харюунуудынь үдэр бүриин үйлэ хэрэгээрнь, хөөрэлдөөгөөрнь олохоор. Юрын талын зоной уужам дэлгэр, һайхан сэдьхэл, юун тухай һанажа, сэдьхэжэ ябадагыень нэгэ хэды романай хэһэгүүд дээрэ харуулмаар. Баян хүнэй барлаг басаган Сэсэгма баһал үглөөнһөө үдэшэ болотор ажалладаг хүршэ хүгшэн Должодто орожо ерэнэ. Энэ наһанай һайханиие, табисуурые сэгнэжэ шададаг үгытэй зоной сэдьхэлые автор тон наринаар, тодоор, уран гоёор дамжуулжа шадаа:
«Сэсэгмаагай айрагаа бүлэжэ дүүргээд, хаяа хадхама һуудаг Пунсэгэйдэ ошоходонь, Должод хүгшэн, хөөмэгшэ ябаһан сар унаадал, дүүрэн арһатай эрьюулгые зүдхэжэ ябаба. Саһан дээрэхи шандаганай жэм шэнги болотороо элэшэһэн нариихан зүргэ харгы тэрээнэй урдань годиролдожо, хэды дабхарлан эрьебэшье һаань, хаанашье хүрэхэгүй байба. Энэ хүгшэнэй бүхы наһан соогоо тойроһон эрьюулгын харгые һунаагаа һаа, хай даа, далайһаа далай хүрэхэнь лабтай байгаа.
Сэсэгма Должод хүгшэндэ:
– Амархаа яанат? Манайда ошожо, аарса уугты, – гэбэ.
– Басагамни, юун амарха, эдихые һанахаар байнабиб! Шодонтон Тоһототон хоёр хойно хойноһоо үрдилдэн, хоёр тэргэ арһа асаржа, газаам хаяад байнал, – гээд, Должод хүгшэн урмаа ехээр хухарһандаа нёлбоһогүй хуурай нюдэдөө альгаараа аршан, – харыш тэрэниие, – гэжэ хүйр соходо баригдашаһан обоо хүбөө хүрхэ харха арһа заана.
– Би туһалалсахаб, – гээд, Сэсэгма хүгшэниие дахуулаад, гэртээ ошобо».
Иимэ һонин романиие нэгэ амин дээрэ уншахаар. Хүдөөгэй байдал тухай юрын хөөрөөн соо ямар нэгэ нюуса, гүнзэгы удха шанар жэл сагай торгон хүшэгын саана хадагалаатай шэнги байдаг. Энэ нимгэхэн торгыень эди шэдитэй хүнэй гарнууд аалихан һэхэхэдэнь, ажабайдалай бүхы зурагууд үнэн, дүүрэн шанартайгаар гаража ерэдэг:
«Дамбын гэртэ Сагаалганай бэлэдхэл түхеэрэгдэнхэй: баруун ханаарнь хилэн хүбөөтэй шара торгон хүшэгын дундуур элдэб олон бурхад татаатай, наагуурнь, шэрээ дээрэ, болгогдоһон бүүһэг, туулмагтай айрһан, түйсэтэй тараг табяатай. Дамбахай хэдэн жэл хадагалжа ябаһан халюун туруутай магнал дэгэлээ үмдэжэрхиһэн, хоймортоо түбшэн янзаар һуунхай. Хүрьгэн хүбүүнтэеэ хөөрэлдэжэ, эдеэлжэ байна.
Мүнөө жэл Сагаалганда урда урдынхиһаа улад зон ехэ олон байба: хотоной зон хотоороо мордобо, нютагай зон нютагаараа мордобо. Буурал сагаан толгойтой хүгшэд, бурзан сагаан һахалтай үбгэд аша гушанараа шэрэжэрхёод, нэгэ шаргада арбаад-хорёодоороо һуужархёод, хазаар моритоной хойноһоо гүйлгэлдэнэ. Айл аймаг бии үгыгөөрөө архи тамхин болгоһон, малайнгаа тарганиие мяхалаад, айлшад-сагаалгашадые угтана:
– Дээшээ һуугты! Хүндэдэмнай һуугты!
Айлһаа айлда орохо бүреэ сагаалгашад амаа халажа, һанаһан байһанаа хөөрэлдэнэ:
– Хэды болотор иигэжэ зобожо байха зонбибди?
– Табан хушуу мал үдхэжэ һуугаад, хоолойгоо диилэхэгүй саг болохо гэжэ һанаагүйб. Атаман Семёнов хүбүүдыемнай Дагуур эльгээгээ, тэрэ лай татаа.
Үбгэд хүгшэдэй хөөрэлдөөе залуушуулай дуунай аялга дэмжэжэ, саһатай дайдын нюрган дээгүүр үерлэһэн горходой шааяһандал, Дагуур татагдажа ошоһон хүбүүдээ шаналжа, ой модо сууряатуулан, бүдэхи болоһон хоолойгоор:
Шэлдэг борын дошхондо
Шэшэрэн байна зүрхэмни,
Сэдьхэлэй гансын үгыдэ
Гажаран байна досоомни, –
гэжэ дуулалдана. Гунигай дуунай аялгада үндэр ута наһатанай һанаа сэдьхэл хүдэлнэ. Саашань баяшуулай хүбүүд, басагад Гомбо түрүүтэй иигэжэ дуулалдана:
Адуун һүрэгэй дундахана
Ардаг морин байхал даа.
Абын үгэһэн буянда
Айдар бэе байхал даа».
Энэ үгэһэн романай хэһэгүүд таанадта ута унжагайгаар бү һанагдаг лэ. Досоогоо гэрэл бадарааһан, томоотой, суранзан шэнгеэр дура сэдьхэл буляадаг юрын зон тухай уран зохёолшо ямар дуратайгаар бэшэһыень та бүгэдэндэ дамжуулха хүсэл байгаа.
«Нойрһоо һэриһэн тала» гэһэн романай нэрэнь ехэ гүнзэгы удхатай. Хоридохи зуун жэлэй түрүүшын хахадта социальна болон сэдьхэлэй даралгаһаа сүлөөлэгдэһэн арадай уран һайханай дүрэ болоно. Жамсо Тумуновай зохёолой энэ далда удхыень ойлгоһон хэлэ бэшэгэй доктор, профессор Саян Балданов иигэжэ багсаана: Леонид Леоновой «Русский лес» гэһэн роман соохи ород арадай мүнхэ наһан; Михаил Шолоховой «Поднятая целина» роман соо дамжуулагдаһан казахуудай ажабайдалаар түүхын ехэ хүдэлөөниие харуулһандал, буряад уран зохёолшоной бүтээл хубисхалай жэлнүүдтэ түрэл буряад арадайнгаа сэдьхэл тон тодоор харуулагдана. Энэ тон зүб, энэмнай түрүүшын буряад романай сэгнэшэгүй ехэ удха шанар гэршэлнэ.
1948 ондо Жамсо Тумуновые Москва хото ЦК ВКП(б)-гэй дэргэдэхи партиин дээдэ һургуули эльгээбэ. Аяар гурбан жэлэй туршада тэндэ байха хадаа гэр бүлэтэеэ ошоһон байна. Урин налгай зангынь, дайшалхы офицерэй хүндэ, зохёолшоной бэлиг олон мэдээжэ искусствын түлөөлэгшэдэй анхарал татаһан байна. Александр Фадеев, Александр Твардовский, Николай Тихонов гэгшэдтэй ехэ харилсадаг һэн. Гурбадахи Неглиннын переулогта Совинформбюрогой мэдээжэ байшан соохи гэртэнь наһаараа дүтэ Сергей Михалков, Кайсын Кулиев, Давид Кугультинов гэгшэд айлшалдаг байгаа. Тиихэдэ дулаахан гэрэй уларилдань Сибириин уран зохёолшод Константин Седых, Георгий Марков, хамта дайлалдаһан генералнууд Ямщиков, Шелоганов, Данилин гэгшэд ороод гарадаг байһан. Данилин тухай хожомынь автор «Алтан бороо» гэһэн роман соогоо бэшэһэн байдаг.
2005 ондо Улаан-Үдэдэ хэблэгдэһэн Жамсо Тумуновай гурбан боти номой гаража байхада, «Дядя Стёпын» автор иигэжэ бэшэһэн: «Хүндэтэ уншагша! Минии уран гуурһанайм нүхэр, «Нойрһоо һэриһэн тала» гэһэн Буряадай түрүүшын романай автор, Агууехэ дайнай сэрэгшэ Жамсо Тумунович Тумуновай шэлэгдэмэл зохёолнуудай хуудаһан дээрэ зураглагдаһан эрэлхэг, ажалша Агын арад зониие амаршалжа байһандаа баяртайб. Сергей Михалков. Москва. 2004 оной январиин 21».
Москва хотодо Жамсо Тумунов ехэ үрэ дүнтэйгөөр хүдэлөө. «Байгалай үглөө» гэһэн шүлэгүүдэйнгээ согсолбори хэблүүлээ. Оршуулагша нүхэр Сергей Шервинскэтэй «Сүхэ-Баатар» поэмэеэ Хүүгэдэй номой хэблэлээр (Детгиз) хэблэлдэ бэлдээ. Улаан-Үдын хэблэлэй һүүлээр «Нойрһоо һэриһэн тала» романаа Москва хотодо нара харуулаа (тэрэ гэһээр арбаад гара дахин ород хэлэн дээрэ, хэдэн олон хари хэлэн дээрэ хэблэгдэһэн байна). Эндэ Жамсо Тумунов олон тоото рассказуудые, «Алтан бороо» романаа бэшэжэ эхилээ һэн.
Уншагшадта эдэ бүгэдэ уран зохёолшоной үдэр бүриин юрын хэрэгүүд болоно. Теэд уншагшад авторай ямаршье номыень нээхэдээ, Жамсо Тумуновай дүрые элеэр хараха гэжэ һанагдана. Константин Седыхые буряад уран зохёолшодой зохёолнуудые оршуулхыень зууршалһан, бэлигтэй хүниие өөрынгөө харгыгаар Москва руу һургуулида эльгээлгээ, «Свет над Байкалом» сэтгүүлые уласта нээлгэбэ… Үшөө хэһэн үйлэ хэрэгүүдынь Соёл урлалай хэрэгүүдэй захиргаанай даргаар хүдэлхэ үедэнь бүтээгдэһэн байна. Тиигэбэшье хүн шанарайнь үргэн дэлисые, эсэшэ сусашагүйе, урин налгайе гүн сэдьхэлынь тодорхойлно.
