Нэгэдэхи асуудал гэхэдэ, мүнөө жэлдэ Буряад орондомнай үнгэргэгдэхэеэ байһан “Алтаргана” наадан тухай. Соёл урлагай талаар энэ нааданай мүрысөөнүүд хэды һайнаар эмхидхэгдэбэшье, үнэн дээрээ, дүн гаргаха үедэ, буруу шиидхэбэринүүд абтажа, хабаадаһан түлөөлэгшэдэй урмыень хухалдаг үйлэтэй байдаг. Тобшолжо хэлэбэл, соёл урлагай талаар сэгнэлтэ үгэһэн жюриин гэшүүд өөрынгөө нютагай түлөөлэгшын муугааршье бэлигээ дэлгээ һаань, үндэр сэгнэлтэнүүдые зорюута нэмэжэ бэшээд, ондоо нютагай гүйсэдхэгшын бэлиг шадабаряараа булюу, абьяас ехэтэй байгаашье һаань, доогуур сэгнэлтэ үгэжэ, буруу һүргэдэг. Энэ үйлэ ушар эрхим хэмжээндэ үнгэржэ байһан наадые бүхы дээрэнь буруу һүргэжэ, хэрүүл аманда асардаг үйлэтэй. Иимэ гутамшагта ушарай болохогүйн тулада, энэ нааданда хабаадаха хүсэлтэй нютаг, аймаг, можо, гүрэн түрэ уридшалан өөрынгөө харьяата газар дээрэ мүрысөөнүүдые үнгэргэжэ, эрхимһээ эрхимүүдые элирүүлжэ шэлэхэ, нютаг дээрээ урмашуулха, шагнал хайрыень барюулжа, “Алтаргана” нааданда хабаадаха эрхэ олгоод, нэгэдэмэл командада оруулжа, “Алтаргана” нааданда хабаадуулха. Иимэ эрхэтэй болоһон соёл урлагай түлөөлэгшэд өөрынгөө бэлиг шадабари буряад угсаата зоноо нэгэдүүлһэн нааданда дэлгэн харуулжа, хубитаяа оруулһан, хабаадаһан ушар хэрэг – шагнал хайрань боложо үгэхэ зэргэтэй. Хабаадаһан хүн: “Би нютаг дээрээ хамагай эрхим боложо, “Алтаргана” нааданда хабаадаха хубитай байгааб!” – гэжэ омгорхожо ябаха ха юм. Нааданда хабаадаха ушар хамагай эрхим гэжэ тоологдоод, жэшээнь: “Алтаргана-2016” гэһэн бэлгэ тэмдэг барюулагдаха гү, али зүүлгэгдэхэ зэргэтэй гэжэ һанагдана. Тиихэдээл, наадан хэрүүл амагүйгөөр үнгэрхэ аргатай болохо һэн гэжэ һанагдана. “Алтаргана” наадан ямар орондо болохоб гэжэ урид хараалгадаһан, түсэблэгдэһэнэй ёһоор, энэ орон нютагай эмхидхэгшэд бэлдэхэлэй ажал ябуулхадаа, нэгэ хараа бодол баримталһан эрхим найруулга доро эдэ бүгэдые оруулжа, янза бүреэрнь (номинаци) хэдэн талмай, тайзан дээгүүр олон түмэндэ харуулагдаха, дурадхагдаха зэргэтэй. Тиихэдээ, харагшад олоороо хаража, ёһотой баяр болохо һэн. Оло дахин үнгэргэгдэһэн энэ наадануудта хабаадагшад лэ жюритэй хамта бэе бэеэ хаража һууһан ушарнууд олон удаа үзэгдэгшэ һэн.
“Алтаргана” нааданай баярай гол удхань, соёл урлагай түлөөлэгшэд бэлигээ харуулжа, хабаадаха, айлшадые баярлуулха, хужарлуулха, урмашуулха, гайхуулха, һүр һүлдыень үргэхэ үйлэ хэрэг болоно. Энэ хэрэг – эгээл шухала гол зорилго гэжэ тоологдохо ёһотой.
Харин тамирай мүрысөөнүүд болодог ёһоороо боложо байг лэ. Эндэ ёһотой бэлдэгдэһэн дүримтэй, гуримтай ха юм. Энэ дүримөө алдангүй, сэхэ сэбэрээр, харюусалга ехэтэйгээр шүүжэ үнгэргэхэдэ ямаршье алдуу гаража ерэхэгүй.
“Алтаргана” нааданай бүхы хэмжээ ябуулганууд, соносхолнууд, мэдээсэлнүүд, амаршалганууд буряад хэлэн дээрэ хэлэгдэхэ, үнгэргэгдэхэ ёһотой. Залирхын дабаан дээрэ гараад байһан түрэлхи хэлэнэймнай һэргэхэ хэрэгтэ түлхисэ боложо үгэхэ һэн. Манай нютагай дарганар буряад хэлэндэ һураг. Ондоо хэлэн дээрэ энэ нааданда амаршалгын үгэнүүдые хэлэхыень огто таһа хорихо. Хари гүрэнһөө ерэһэн айлшадай ондоо хэлэн дээрэ амаршалгын үгэ хэлэхэ үйлэтэй байбалнь, хажуудань тоб гэмээр оршуулагша ажаллаха ёһотой. Түрэлхи хэлэеэ мэдэхэгүй хүнэй байгаа һаа, жэшээнь: хүршэ можоһоо айлшалжа ерэһэн зошодой, зоной байгаа һаань, мүн лэ оршуулагшанар ажаллаг лэ. Бодото дээрээ бүгэдэ буряадай “Алтаргана” нааданай хэлэн – буряад хэлэн гэжэ баталагдан абтаад, энэ шугамһаа хадуурха хэрэггүй.
Хото город дотор энэ үедэ буряад хүгжэм, аялга дуунууд хаа хаанагүй зэдэлжэ, баяр баясхалангай оршон байдал түхөөжэ байха ушартай. Энэ нааданда хабаадаһан, хаража хужарлаһан зоной сэдьхэлдэ һайхан мэдэрэл үлэжэ, сэдьхэл бодолыень үндэр хэмжээндэ үргэгдэжэ, баян түүхэ соёлтой буряад яһатан байһандаа омгорхолой мэдэрэлээр зүрхэ сэдьхэлынь дүүрэжэ, дахин дахин энэ нааданда хабаадажа, уулзалгын баяр бэе дээрэ үзэхэ, аргагүй бэлигтэй арадай үри һадаһад гээшэбди гэжэ мэдэрхэ, омгорхохо, нэгэдэхэ хүсэл түрэхэ ёһотой ха юм.
“Алтаргана” нааданайнгаа программа бэелүүлхэдээ сагайнь хубаариие тон һайнаар бодомжолоод, хүнэй хаража үрдихөөр, нэгэ нааданай зүйлһөө нүгөө наадан хүрэтэр ядамаргүй, хожомдонгүй хүрэжэ ошохоор түсэблэгдэхэ, эдеэ хоолой, наймаанай газарнууд элбэг дэлбэгээр ажаллаха зэргэтэй. Үндэһэн яһатанаймнай уран гартанай бүтээһэн сувенир болон шэмэглэлнүүд, олон янзын уран зохёолой болон бусадшье номууд үргэнөөр табигдабал һайн һэн.
Хоёрдохи асуудал гэхэдэ, буряад уран зохёол тухай тобшохоноор һанал бодолоороо хубаалдахада, мүнөө үе сагта уран зохёол шэнжэлдэг эрдэмтэднэй зохёолшодһоо дутуугүй үсөөн боложо, хургаяа даража тооломоор болонхой. Уран зохёол бэшэхэ гээшэ аргагүй ехэ харюусалгатай ажал гэжэ дээдэ үеымнай бэлигтэй зохёолшод тэмдэглэдэг һэн. Гүнзэгы удхатай үгэ бүхэн, мэдүүлэлнүүд боложо хоорондоо үлхэлдөөд, онсо хараа бодолнуудые баримталжа ажамидаралые зурагладаг, хүнэй хуби заяанда арагагүй ехэ нүлөө үзүүлдэг үйлэтэй. Эдэ бүгэдые саарһан дээрэ холбожо, уншагшын ухаан бодолые хүлгөөхын, доһолгохын, сэдьхэл зүрхэндэнь һайхан мэдэрэл түрүүлжэ, юртэмсэ дэлхэйн шорой тооһо дэмы хүдэлгэжэ ябахагүйн, үрэ дүнтэйгөөр ажаһуухынь тулада уран зохёолшо хүн түрэлтэнэй хоорондо боложол байдаг янза бүриин харилсаан, зүрилдөөнүүд дээрэ үндэһэлжэ, һанал бодолнуудаа саарһан дээрэ зураглан гаргахадаа – үнэн зүб, худал хуурмагай хүн түрэлтэндэ ямар нүлөө үзүүлдэгыень элирхэйлжэ, уншагшадтаяа хубаалдана, буруу зүбыень илгажа һургана, сэдьхэлыень хүмүүжүүлнэ, баяжуулна ха юм.
Эдэ бүгэдые тодо мэргэнээр тайлбарилжа, оршон үеын уран зохёолой ямар хэмжээндэ һалбаржа гү, али доёнхоржо байһан тухай зүбшөөл заабари хэлэжэ, зүб мүртэнь оруулжа, өөдэнь татажа байха үүргэтэй уран зохёол шэнжэлдэг эрдэмтэд Буряадай эрдэмэй түбтэ үгы гэжэ тэмдэглэлтэй. Анхан аргагүй бэлигтэй эрдэмтэд Цэрэн-Анчик Дугар-Нимаев, Гунга Туденов, Бата Баяртуев болон бусад эдэбхитэйгээр шэнжэлгын ажал хээд, олондо мэдээсэл тараадаг газетэ, журналнуудта хэблэгдэжэ, һанал бодолнуудаараа хубаалдажал, зүбшөөл заабари үгэжэл байдаг һэн. Тэрэ үе сагта олон бэлигтэй уран зохёолшод урган гаража, эдэ эрдэмтэдэй шэнжэлгын хүсөөр зохёолнуудынь үндэр амжалтануудые туйлажа, хэдэн олон хэлэн дээрэ оршуулагдаад, үндэһэ яһатанииемнай хаа хаанагүй суурхуулдаг, олон түмэндэ мэдээжэ болгодог һэн. Мүнөө үе сагта буряад хэлэмнай гүрэнэй хэлэн гэжэ тоологдодог аад, энэ хэлэеэ шэнжэлжэ байха эрдэмтэдэй хомор болоод байһан ушар гайхалтай. Энэ үйлэ хэрэгтэ, нэн түрүүн засагай газарай түлөөлэгшэд анхаралаа хандуулжа, таарамжатай мүртэнь оруулха зэргэтэй. Уран һайханайнгаа, удха шанарайнгаа талаар буряад-монгол уран зохёолнай саашадаа, шэнэ сагай оршон байдалда ямар шэглэл баримталжа һалбарха, хүгжэхэ зэргэтэй юм гэһэн бодол ганса минии һанаа зобооногүй ёһотой. Эхилэн бэшэгшэдэй конференци жэл бүхэндэ үнгэргөөд, эрхимүүдэйнь зохёолнуудые шэлэжэ, буряад хэлэ дүнгэхэ программын мүнгөөр ном болгожо хэблээд, урмашуулха хэрэг шухала. Энэ мэтын ажалай эдэбхитэй ябуулагдаагүй һаа, үндэһэ яһатанаймнай уран зохёолой ерээдүйн сагта ямар байдалда хүрэжэ ерэхэнь бүгэдэндэ мэдээжэ. Гэхэтэй хамта, Буряадаймнай уран зохёолой холбооной правлени һохоршье сагаанаар һомологдодоггүйнь харамтай юм.
Гурбадахи асуудал гэхэдэ, Хун шубуун гарбалтай, хуһан модон сэргэтэй Хориин буряадай арбан нэгэн эсэгын үри һадаһад Сагаан һарые хамта угтажа, нэгэдэһэнээ мэдүүлбэ.Буряад яһатанайнгаа дунда хамагһаа олон тоотой Хори буряад угсаатан, Буряад оронойнгоо харьяата газар дээрэ болон бусадшье газарта ажамидаржа байһан обог отогуудай түлөөлэгшэдтэй нарин харилсаа байгуулжа, тогтоожо, нэгэ бодолтой, нэгэ һаналтайгаар “Субажа ябаһан барасһаа, сугтаа байһан шаазгай хүсэтэй” – гэжэ арадайнгаа хурса мэргэн оньһон үгэ баримталаад, “Эхэ һайхан нютагаа эб хамта мандуулая!” гэһэн Буряад үнэн һонинойнгоо уряал даган урагшаа шармайха бэзэбди гэжэ найдагдана.
