БАРГАЖАН БУРЯАДУУДАЙ ТҮРЭЛЭЙ ХАРИЛСААНУУД

Бүхы буряадуудай харилсадаг Хори буряад нютаг хэлэнэй аялгаар:

Баргажанай буряадууд хэд гээшэб? Тэдэ хори-буряадууд бэшэ. Баргажанай буряадууд (мүнөө Хурамхаанай, Баргажанай аймагуудта ажаhуудаг) – эхирэдүүд. Эрхүүгэй губерниин Зүлхэ мүрэнэй эрьеhээ 1740 онуудаар нүүжэ ерэһэн юм. Баргажан гол шадарай дайда тэдээндэ ехэтэ һайшаагдажа, гэр бүлөөрөө тиишэ зөөжэ ошоһон байдаг. Иишэ нүүжэ ерэгшэд Баргажанай Яаригта нютагта түбхинэбэ. Шэнэ нютагта түбхинэгшэд уданшьегүй баян бардам байдалтай болоо һэн.

Баргажанай буряадуудай ёһо заншалда уг гэжэ ойлгосо еxэ һуури эзэлнэ. Буряад xүн долоодоxи эсэгэ болотороо уг гарбалаа мэдэxэ ёһотой юм. Баргажанайхидай, Эрхүүгэй эхирэдүүдэй бүлын үгэнүүд иимэ:

Баабай – аба;

Изии – эжы;

Абга — абын аха, дүү;

Абгагшэ – абын эгэшэ, дүү;

Абга хурайха – абын эгэшэ, дүүгэй нүхэр;

Нагса – эжын аха, дүү;

Нагсагшэ – эжын эгэшэ, дүү;

Ехэ нагса – эжын аба;

Нагсаби (төөдэй) – эжын эжы;

Ехэ изии – абын эжы;

Ехэ баабай – абын аба (мүнөө бидэнэйхид «баабу», «деэду» гэжэ хөөрэлдэдэгбди, тэрэмнай буруу юм);

Аша –хүбүүнэй үхибүүд;

Зээ – басаганай үхибүүд;

Бүлэ – эгэшэнэрэй үхибүүд (дундаа);

Үеэлэ – аха, дүүнэрэй үхибүүд (дундаа);

Базанар – эгэшэнэрэй нүхэд (дундаа);

Хадам – hамганай аба (hамганай абые нэрыень хэлээгүй, «хадам баабай» гэжэ хэлэхэ ёhотой);

Шабганса – ехэ баабайн, ехэ изиин эжы;

Хурайха – басаганай нүхэрынь (эхэ эсэгын бэшээр, булта зондо);

Хүрьгэн хүбүүн – басганай нүхэрынь (эхэ эсэгэдэнь);

Гал худа – ураг али түрэ дээрэ худанай талаhаа ерэhэн хүн.

Зарим үгэнүүд иишэ ороогүй.

Баргажан буряадуудай нютаг хэлэнэй аялгаар:

Баргажни бурайдууд хэдэб? Тэдэ хори-бурайдууд бэшэ. Баргажани буряадууд (мүнөө Хурамхаани, Баргажни аймагуудта байдаг) – эхиридүүд. Эрхүүгэй губерниин Зүлхэ мүрэнэй эрьяан 1740 онгуудаар нүүгаан. Баргажни гол тэдээндэ бузар һайхандли hанагдаа, бүлөөрөө тиишэ нүүгэжэ байдаг болоо. Иишэ нүүжэ ераан Баргажни Яаригта нютагта байдаг болбо. Шэнэ нютагта ерэгшэд удаан болоогой баян бардам болбо.
Бурайдуудай ёhо заншалда ехэ hуури ураг гэжэ юумэн абна. Угаа бурайд хүн долоотьха эсэгэ болтор мэдхэ ёотой байгаа. Мүнөө танда иимэ ураг тухай зарьма үгнүүшэ hануулхамнай:

Баабай – эсэгэ;

Изии – эхэ;

Абга – баабайн аха;

Абгагшэ – абын эгэшэ, дүү;

Нагса – эхэйн аха;

Нагсагшэ – эхэйн эгшэ;

Ехэ нагса – эхэйн баабай;

Нагсаби (төөдэй) – эхэйн эхэ;

Ехэ изии – баабайн эхэ;

Ехэ баабай – бабайн баабай (мүнөө манайхид «баабу», «деэду» гэжэ зугалдагабть, тэрэмнай ехэ буруу);

Аша –хүбүүнэй багшуул;

Зээ – басганай багшуул;