Буряадай ниислэл хотын 350 жэлэй, тиихэдэ Буряадай арадай уран зохёолшо Исай Калашниковай түрэһөөр 85 жэлэй ойн баярнуудаар дашарамдуулан соносхогдоһон уран зохёолой мүрысөөндэ оролсожо, илагша боложо тодорһон Доржо Сультимов олон тэгшэ бэлигтэй хүн юм.
Хэжэнгын голоор сууда гараһан «жаран улаан хүбүүдэй» нэгэн Ород нютагта 1950 ондо түрэhэн. Доржо Сультимов түрэһэн нютагаа иигэжэ шүлэглэн түүрээһэн байдаг:
Эдирхэн залуухан наһанһаамни
Этигэл, бодолоор далижуулан,
Энхэрэн намайгаа угтадаг
Эжыл, абымни нютаг юм даа.
Жаранхан улаан хүбүүдэй
Жаргалай орон гэлсүүлһэн
Ородоймни гол һайхан даа,
Омогорхожол ябанаб даа.
Холоһоо, хүшэрхэн аян замһаа
Хододоол намайгаа хүлеэһээр лэ.
Эльгэлэн энхэрдэг Хэжэнгым
Энгэртэнь оршоһон нютаг юм даа.
Зааханһаа тэнжэһэн үлгымнил даа,
Заяанай гансахан амарагтайгаа
Гуламтаа бадаргаан һууналди даа –
Гарбалайм сэнтэйхэн нютаг юм даа.
Жаранхан улаан хүбүүдэй
Жаргалай орон гэлсүүлһэн
Ородоймни гол һайхан даа,
Омогорхожол ябанаб даа.
Алас-Дурнын түб хотодо театрай дээдэ һургуули 1975 ондо амжалтатай түгэсхөөд, Х. Намсараевай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй драмын театрта һуража олоһон артист мэргэжэлээрээ зохёохы намтараа захалһан байна. 1993 онhоо 1998 он болотор Буряадай радиогой хороондо ахамад редакторай тушаалда урагшатай ажаллаа. 1999 ондо дахинаа түрэл театртаа бусажа, 2011 он болотор захиралай тушаалда хүдэлөө. Энэ хадаа үшөөл буряад, монгол драматургнуудай бэшэһээр байһан үе байгаа, тиигэжэ хэдэн олол һонирхолтой зүжэгүүд театрай тайзан дээрэ табигдажа, тэдэнь жэлһээ жэлдэ һониёо буурангүй хэдэн жэлнүүд соо харагшын анхаралда байгаа.
Өөрынгөөшье, хари орон нютагуудай болон Оросой можо нютагуудай тайзан дээгүүр театрай фестивальнуудые эмхидхэн үнгэргэжэ, театрайнгаа һайхан нэрэ һүлдэдэ горитойхон нэмэри оруулжа байһан үень бэлэй.
Хүүгэдтэ зорюулагдаһан богонихон, эгээл үхибүүнэй хэлээр бэшэгдэһэн гээ һаа алдуугүй, үгүүлэлнүүдые шадамар бэрхээр бэшэжэ захалһаар, томо захатануудта гуурһаяа туршажа захалаа. Тиихэдээ уран зохёолой эгээл орёо, хүндэ жанр гэгдэдэг зүжэг бэшэлгэдэ хандаба гээшэ. Эхилээд тэрэл хүүгэдтээ зорюулжа, зүжэгүүдынь театрай тайзан дээрэ хоёр хэлэн дээрэ табигдажа захална. Тэдэ зохёолнуудынь амяараа «Гуталгүй гулабхаа», «Амиды зула» гэhэн номууд боложо хэблэгдээ, «Алтан бэhэлиг», «Амиды зула» «Эртын хабар», гэhэн зүжэгүүдые бэшэжэ, театрай тайзан дээрэ табюулhан юм. Монголой уран зохёолшо Сэнгын Эрдэнын «Хойто наhандаа уулзахабди», Жамьян Балданжабонай «Бүргэд» гэhэн зохёолнуудые тайзанай хэлэндэ оруулжа, зүжэг болгожо табюулаа.
«Эртын хабар» гэжэ зүжэгынь Монголой Дархан хотын театрай тайзан дээрэ табигдажа, олоной анхарал татаhан юм. Тиихэдэ «Эхын энхэрэл» гэжэ үгүүлэл Монгол орондо хэблэгдэһэн байха.
«Эхын захяа». Энэ ном дотор үгтэһэн рассказ, очерк, дурсалгануудһаа гадуур «Эхын захяа» гэжэ туужа олон тоото уншагшадай анхарал татаа. Энэ хэлээшэдээ баримта болгон, «Байгал» сэтгүүлэй редактор, Буряадай арадай уран шүлэгшэ, Оросой Холбооной соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Галина Дашеевагай бэшэһэн нэгэ хэдэн жэшээ дурдамаар:
«Энэ туужа амяараа ном боложо гарахаһаа урид «Байгал» журналда хэблэгдээ һэн. Хүдөө нютагтаа, Баргажанда ажаһуудаг Даши-Нима Хобраков энэ туужа уншаад, өөрынгөө һанамжа элирхэйлжэ, «Буряад үнэн» һониндо иигэжэ бэшэһэн байгаа: « Энэ туужа ехэл һонирхон уншажа, сэдьхэлээ хужарлуулбаб. Тус туужа илангаяа залуу үетэниие хүмүүжүүлгэдэ сэгнэшэгүй сэнтэй, гүнзэгы удхатай, сэсэн мэргэн һургаалтай зохёол болоо. Юундэб гэхэдэ, улаан бургааһадтал ургажа ябаһан залуу зондо наһанайнгаа замай шэглэл зүбөөр олохо гээшэнь, орёохон асуудал болонхой».
Мүн лэ, энэ зохёол тухай уран зохёолшо Александр Лыгденов һанамжаараа хубаалдахадаа: «Энэ туужын гол удха – буригүй сэбэр түрүүшын дуран. Мүн тиихэдэ, буряад-монгол арадай һайхан зан абари, заршам заабари, аба эжын нангин һургаал, захяа тодоор харуулагдана. Үгэ баянтай ном дотор арадай аман үгэ олоор хэрэглэгдэнэ. Һайн зохёол болоо» – гэжэ бэшэһэн байна.
Энэ туужа тухай хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Елизавета Балданмаксарова «Байгал» журналай хуудаһанууд дээрэ иигэжэ тэмдэглэбэ: «Энэ туужын гол темэ хүнүүдэй хоорондохи харилсаан, холбоон болоно. Хайшан гэжэ хүн бэе бэетэеэ харилсан ажаһуухаб, хэгдэһэн алдуу эндүүгээ заһахаб, үгэеэ ойлголсохоб – эдэ асуудалнууд хододоо хүнэй һанаа, сэдьхэл зобоодог ха юм. Харин мүнөөнэй сагта энэ асуудал тон шухала, олоной анхарал татадаг болонхой. Доржо Сультимов эдэ орёо, һэшхэлэй, сэдьхэлэй шанарта хабаатай асуудалнуудые уран һайханаар харуулжа шадаа…».
Иигэжэ, уншагшад болон уран зохёол шэнжэлдэг мэргэжэлтэдэй тэмдэлэлнүүд дээрэһээ уламжалхада, удха шанараараа мүнөө үеын уншагшадай, тиихэдэ И. Калашниковай нэрэмжэтэ шангай шүүлгын бүлэгэй һанаан сэдьхэлые дайража шадаһан, удха шанартай зохёол болоо гэжэ тобшолол хэмээр байнал даа.
Д. Н. Сультимов Буряадай арадай болон Оросой Холбооной габьяата зүжэгшэн, Орос ороной Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Буряад Уласай гүрэнэй шангай лауреат, «Хани барисаанай» болон Монголой «Алтан гадаhан» орденуудаар шагнагдаһан, соёл урлалай, уран зохёолой мүнөө үеын урагшаа шармайһан зүдхэлтэн мүн.
