Буряад хэлэн гээшэ
Утаhан шэнги уян,
Алтан гургалдайн
Аялга шэнги хонгёо,
Далай шэнги баян,
Дэлхэй шэнги үргэн!
Улас түрын һүлдэ дуугаар эхилдэг энэ һайндэрэй эхин дээрэ Буряад Уласай Засаг Газар, Буряад Уласай Арадай Хурал, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл байдаг, заншалта ёһоороо энэшье удаа байба гээшэ.
Мүнөө жэлэй һайндэр унтаршагүй мүнхэ зохёолнуудаа буряад хэлэнэйнгээ жасада оруулһан уран зохёолшодой ойн баярнуудта зорюулагдаба гэбэл: Дашарабдан Одбоевич Батожабайн 95 жэлэй ой арбан нэгэн һарада, тиихэдэ Дондог Аюшеевич Улзытуевай 80 жэлэй ой арбан хоёр һарада гүйсэнэ.
Тиихэдэ 2016 он манай буряад хэлэндэ хабаатай хамжаануудай болон мэдээжэ ажал ябуулагшадай ойн баярай жэл болобо гээшэ. Тэдэмнай олон. Тэрэ тоодо Буряадаймнай мэдээжэ хүгжэм зохёогшо Базар Цырендашиев мүн лэ апрель һарын 10-да 80 наһанайнгаа ойн баярые угтаад байна. Буряад Уласай дэбисхэр дээрэ хэдэн арбаад жэлнүүдэй туршада буряад хэлэн дээрээ олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүд амжалтатай ажаллажа байдаг юм. Буряадайнгаа аймагуудаар, Буряад тойрогуудаараа, хүршэ Монгол орондо мэдээжэ бүгэдэ арадай эгээл дуратай Буряад үнэн сонимнай энэ жэл байгуулагдаhаар 95 жэлэйнгээ алдартай ойе тэмдэглэхэ бэлэдхэлтэй. Үшөө тиихэдэ ойнгоо баярые үнишье болоогүй, энэ намартаа Буряадай агаарай долгиной 85 жэл, тиихэдэ сэнхир дэлгэсэй 55 жэл тэмдэглэhэн ГТРК «Бурятия» хамжаан, «Ариг ус» хамжаанай буряад хэлэн дээрэ гаража байдаг «Мүнгэн сэргэ» дамжуулга, «Байгал» сэтгүүл – эдэ бүгэдэ түрэл хэлэнэй хүгжэлтэдэ үдэр бүри горитойхон хубитаяа оруулжа байдаг юм.
Анхан тогтоһоор 85 жэлэйнгээ ойн баярые угтажа байһан түрэл Буряад театрнай эхэ хэлэеэ алдангүй сахижа, нангин гамнажа, хэдэн үе дамжуулжа байдаг гуламтамнай гээшэ. Ушар тиимэһээ Буряад хэлэнэй һайндэрэй жэл бүри энэл ордон соо үнгэржэ байдаг ушар айхабтар ехэ дэмбэрэлтэй. Буряадайнгаа элитэ ехэ ажал ябуулагшадай зохёохы ажалай болон наһанай намтар домогложо байдаг театрнай энэшье удаа тайзан дээрээл байгаал даа: Оросой Холбооной арадай зүжэгшэн Людмила Дугарова, Оросой Холбооной габьяата зүжэгшэд Дарима Сангажапова, Олег Бабуев, Дамбадугар Бочиктоев, Буряадай арадай зүжэгшэн Зоригто Ринчинов, Буряадай габьяата зүжэгшэн Любовь Цыдыпова гэгшэд Дашарабдан Батожабай Дондог Улзытуев хоёрой зохёолнуудһаа харагшадай һонорто уншабад! Дондог Улзытуевай үгэнүүд дээрэ Базар Цырендашиевай бэшэһэн «Дуран тухай дуу» театрай хүтэлбэрилэгшэд, Оросой Холбооной соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэд, дууша бүлэ Эржена, Саян Жамбаловтан гүйсэдхөө.
Буряад Уласай Толгойлогшо 2015 ониие Буряад Уласта соёлой талаар али нэгэ шухала хэрэгтэ туһа хангамжа үзүүлэлгын жэл гэжэ соносхоһон байгаа. Тиигэжэ ниитэ эмхи зургаануудай дунда туһа хангамжа үзүүлэлгын талаар мүрысөөн соносхогдоһон юм.
Буряад хэлэ хүгжөөхэ зорилготой «Найдал» гэһэн жаса 2014 онһоо эхилжэ, амжалтатайгаар ажалаа ябуулжа байдаг. Хүтэлбэрилэгшэнь «Диамед» гэһэн эмнэлгын түбэй ахамад эмшэн, зохёохы, ялас гэмэ бэлигтэй ударидагша Юрий Содномович Балханов. 2 жэлэй туршада буряад грантын фестиваль 3 удаа үнгэрөөд байна. Фестивальнуудта бүхы дээрээ грантын 100 гаран эрилтэ 242 хүн бэлдэжэ, 32 проектнь тэдхэмжэ абаһан байха юм. 3 фестивалиин үнгэрөөд байхада, буряад түсэлнүүдтэ 1 миллион 270 мянган түхэригэй туһаламжа үзүүлэгдэһэн байба.
Буряад ороной арадай театрнуудай табиха зүжэгүүдые бэшэлгээр мүрысөөн соносхогдоһон байгаа. Юрэдөө энэ талаар үргэн ехэ хэмжээ ябуулганууд хараалагдаһан байна. Энэ хадаа арадай театрнуудта хэзээдэшье олдохонь шухаг болоод байдаг зүжэгүүдые бэшэлгэ. Тэдэ зүжэгүүдые тайзан дээрэ харагшадай үзэмжэдэ табиха. Табигдаһан зүжэгүүдэй олон болоод байхада, театрнуудай ажал, һайн дуратанай үүсхэл дэмжэжэ, харалга-фестивальнуудые үнгэргэхэ ехэ хүдэлмэри гаража ерэдэг гээбы.
Эдэ бүгэдые дэмжэхэ зорилготой соносхогдоһон мүрысөөндэ илажа тодорогшо уран зохёолшо Геннадий Башкуевта шагнал «Бүрэнхыдэ хашхараан» гэһэн зүжэгэйнь түлөө барюулагдаа.
Юртэмсын бусайдаһан соо «Соёл.ру» гэһэн сайт буряад соёлые, буряад соёл тухай мэдээсэлнүүдые эли болгон дэлгэрүүлжэ захалһаар тиимэшье үни болоогүй. Гэбэшье буряад арадай соёл гээшые үнэхөөр сэгнэхэ сэнэгтэй хүнүүдэй дунда яһала мэдээжэ боложо үрдиһэн байха юм.
Юуб гэхэдэ, юртэмсын бусайдаһан гээшэмнай дэлхэй дүүрэн, хизаар захагүй далай гэжэ ойлгожо, мэдэжэ байна ха юмбибди даа. Мүнөө дээрэ 1 086 үгүүлэл- статья гансахан «Намтар - Персоналии» гэhэн бүлэг соо хоёр хэлэн дээрэ оронхой, үшөө шэнэ-шэнэ мэдээсэлнүүд орожол байна, эндэ 36 буряад авторнуудай ном уншажа, 216 видео, хэды олон гэрэл зурагуудай суглуулбари хаража болохо гээшэб. Эдэ бүгэдэ буряад-монгол арадай соёлтой нягта холбоотой. Энэ буудалай эгээ ехэ омогорхол болохо – Буряад ороной бүхы шахуу соёл болон урлалай ажал ябуулагшад оруулагданхай.
Үшөө hайниинь гэхэдэ энэ сайт ВКонтакте, Фэйсбук, Youtube, Instagram гэһэн харилсаанууд соо үргэнөөр дэлгээтэй.
Үшөө тиихэдэ мэнэ hаяхана, юhэн hарын нэгэндэ түхэреэн сүүдхын туршада агаарай долгиндо ажаллажа байха «Буряад ФМ» радио шэнээр бии болгогдоод, буряад хэлэн дээрээ таhалгаряагүй хүдэлжэ байна.
Буряад хэлэнэй һайндэрэй эдэ үдэрнүүдтэ Буряад Уласай Үндэһэн номой санда буряад хэлэн дээрэ уншалга дахажа бэшэлгэ үнгэрөө. Эндэшье баһа илагшад илгаржа гараһан, шагналнуудынь тэндээ гардуулагдаһан байна.
Нэрлэбэл: Цаганов Виктор Михайлович, Сотникова Эльвира Намсараевна, Дашиева Ханда Цыреновна гэһэн наһанайнгаа амарлтада гарагшад, тиихэдэ тэдэнэй хойноһоо дахаад Ленхобоев Юрий Байнганович, Бальжанова Долгор Дондокдоржиевна, Лубсанова Тунгалаг Алдаровна гэгшэд.
Буряад Уласай Толгойлогшо В. В. Наговицын һайндэрэй үдэшые тодорхой элидхэлээр нээжэ, Буряадай засаг зургаантан, Арадай Хурал эдэбхитэй хабаадалсаба гээшэ. Арадай Хуралай Түрүүлэгшын орлогшо В. Г. Ирильдеев, хотын мэр А. М. Голков, Буряад Уласай Соёлой сайд Т. Г. Цыбиков, Буряад Уласай Болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайдай уялгануудые саг зуура дүүргэгшэ Б. Б. Жалсанов, Буряад Уласай Толгойлогшын Захиргаанай Хүтэлбэрилэгшын мэдээсэлэй асуудалнуудаар орлогшо И. В. Смоляк, Буряад ФМ радиогой захирал Ж. Ч. Дымчикова, «Диамед» гэһэн эмнэлгын түбэй ахамад эмшэн, «Найдал» жасын хүтэлбэрилэгшэ Ю. С. Балханов, үндэһэн соёлой шэглэлтэй һуралсалай эмхи зургаануудай эблэрэлэй түрүүлэгшэ Б. К. Ширапов болон бусад амаршалгын үгэнүүдые хэлэжэ, һайндэрэй харалга-мүрысөөнүүдтэ шалгаржа гарагшадта шагнал хайрануудые барюулаа. Заншалта ёһоороо хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрта хүүгэдэй студинуудай «Зархайн шэдитэ үльгэрнүүд» гэһэн мүрысөөн үнгэржэ, эндэ эрхим зүжэг гэһэн сэгнэлтэ Цагаатайн хүүгэдэй «Шэнэ үе» гэhэн студидэ (зүжэгынь – «Золушка), тиихэдэ «Миисгэйн гэр» гэжэ зүжэгөө асарһан Эгэтын-Адагай юрэнхы дунда hургуулиин хүүгэдэй «Дуhалхан» гэhэн студидэ олгогдоо.
Буряадаймнай соёлшод, урлалай ажал ябуулагшад мүн лэ һайндэрэй тайзан дээрээһээ сугларһан арад зоноо баясуулаа.
«Мүнгэн хонхонууд» гэhэн бүлгэмэй гол дуушан, hаяхан «Гэгээн аласай одод» гэhэн Бүхэмонголой хүүгэдэй фестивалиин лауреат, эдир дуушан Эрдэни Гармаев Даша Дамбаевай үгэнүүд дээрэ Наранбаатарын Нар-Оюугай бэшэһэн «Гурбан эрдэни» дуу дуулаба. Үндэһэтэнэй лицей-интернат һургуулиин дэргэдэхи хүүгэдэй хүгжэмэй 8-дахи һургуулиин шабинар Сарюна Батодоржиева Адиса Цыренова хоёр Д. Улзытуевай «Үншэн сагаан ботогон» гэжэ шүлэг уран һайханаар, уярма гоёор уншаа, энэ һургуулида Баярма Дашадоржиевна олон жэлнүүдэй туршада ажалдаа айхабтар дуратайгаар хандан хүдэлжэ байдаг, хүүгэдые бүхы наада зугаануудта бэлдэжэ, үндэһэн соёлдоо эльгэтэй болохо хэрэгыень дэмжэжэ, олон удаан жэлнүүд соо ажаллажа байна гээшэ.
«Калинка» гэжэ 96-дахи хүүгэдэй сэсэрлигэй Алтана, Янжима, Баярма, Бэлигма гэгшэд Оюна Чимитовна эжытэеэ А. Бадаевай үгэнүүд дээрэ Л. Санжиевагай бэшэһэн «Энхэ мүнхэ Буряад орон» гэжэ дуу гүйсэдхөө. Багшанарынь – Марина Базаровна Лубсанова, хүгжэмэйнь багша Юлия Владимировна Корчевная!
Гадна дуу хатарай үндэһэн «Байгал» театр «Ангуушад» гэжэ хатартай, Буряадай оперо болон баледэй театрай гол дуушад Билигма Ринчинова, Бадма Гомбожапов, Мэргэн Санданов гэгшэд Болдын Батүүгэй үгэнүүд дээрээ Шаравай зохёоһон «Аялгата һайхан буряад хэлэмни» гэжэ дуугаар энэ үдэшымнай хүщэгэ хаагдаа.
