Энэ гайхамшагта бэлигтэй зүжэгшэнэй хорбоо юртэмсэдэ үлээһэн ажалынь тон ехэ, энэ хүн тухай дурсажа һанаха юумэн тон олон.
Гантүмэр гуай Нацагдоржын нэрэмжэтэ драмын эрдэмийн театрай алтан тайзан дээрэ 1954 ондо анха түрүүшынгээ “алхамуудые” хэһэн намтартай юм. Тэрэ гэһээр түрэл театрайнгаа тайзан дээрэ хоёр зуу гаран зүжэгүүдтэ хабаадажа, абьяас түгэлдэрөөр бэелүүлһэн дүрэ бүхэниинь харагшын сэдьхэл зүрхэндэ бүхөөр хадуугдажа үлэнхэй. Хэды зүжэгүүдые дурдабал: Н. Погодинай “Кремлёвские куранты” – Рыбаков, А. Арбузовай “Иркутская история” – Сергей, Н. Погодинай “Человек с ружьем” – Ленин, Д. Намдагай “Ээдрээ” – Мүнхэ-Очир, В. Шекспирэй “Отелло” – Отелло, Ч. Ойдовын “Далан худалша” – Һалга баян, Д. Мягмарай “Найрай хүндын ууса” – Дорж гээд, хамта хоёр зуу гаран дүрэнүүд Гантүмэр гуайн ухаан бодол, сэдьхэл зүрхэн, һудал соогуур сохилон гаража, гайхамшагта бэлигэйнь ашаар гол амитай боложо, тайзан дээрэ мүндэлһэн байдаг юм. Гантүмэр гуай мүн лэ олон тоото уран һайханай фильмнүүдтэ буулгуулһан намтартай. Онсолжо тэмдэглэхэ болоо һаа, “Хүнэй мүр” гэһэн фильмдэ залуу лётчик Чинбатын дүрэ эрхимээр наадажа, арад түмэндөө мэдээжэ, хайратай болоһон түүхэтэй. Гантүмэрэй гудамжада ябахыень зон хараад:
– Чинбат ябана! – гэжэ бахархадаг, баярладаг болоһон юм.
Энэ бэлигтэй зүжэгшэниие анха удаа 1976 оной май һарада, тэбхэр дүшэн жэлэй саана Москва хотын Бага театрай (Малый театр) тайзан дээрэ хараһан, танилсаһан хүм. Тэрэл ондо Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ Буряад драмын театр энэ түүхэ ехэтэй театрай тайзан дээрэ тоосоото гастроль үнгэргэжэ байгаа. Мүн лэ, энэ үедэ Москва хотодо Монгол ороной соёл урлагай болон уран зохёолой үдэрнүүд үнгэржэ байһан ушарһаа, энэ тоосоото гастролиин үедэ харуулагдажа байһан “Далан худалшан”, “Ээдрээ” гэһэн зүжэгүүдэй гол дүрэнүүдтэ монголой театрай агуу зүжэгшэд Ц. Гантүмэр, Г. Гомбосүрэн гэгшэдые, театраймнай хүтэлбэрилэгшэд Москва хотодо гастроль эрхимээр эмхидхэһэн Цырен Аюржанаевич Балбаров Фёдор Семёнович Сахиров хоёр тон зүб шиидхэбэри абажа хабаадуулаад, аргагүй ехэ удха шанартай хэрэг үйлэ бүтээһэн юм. Гантүмэр гуай “Далан худалша” гэһэн зүжэгтэ Һалга баянай дүрые гайхалаа барашагүй һонирхолтойгоор наадаа һэн. Бидэ залуу зүжэгшэд, тайзанай хажуу талаһаа Монгол ороной гайхамшагта зүжэгшэнэй наада түрүүшынхиеэ харахадаа, тэрээнһээ нюдэеэ һалгаангүйгөөр аяг ааша, гар хүлөө һалгануулхаһаа эхилээд, жүлжэгэнэжэ байжа ябаһан ябадал, эршэтэйгээр хэһэн алхаса, иишэ-тиишээ эригэнэн эрьелдэһэн нюдэнэйнь хараса бүхэниие хёрхоор адаглажа, сэдьхэлээ ханаажа, бодолдоо хадуужа, зүрхэндөө хадагалжа абаа бэлэйбди. Мүн заал соо хаража һууһан зоной хүхиһэн, баярлаһан гээшэнь гайхалтай! Халуун альга ташалган хирэ-хирэ болоод лэ, аадарай шааяһанһаа өөрэгүйгөөр зэдэлжэ байһан юм. Эдэ үдэрнүүдые яажа марталтайб! Мартахын аргагүй үе саг. Харин Гомбосүрэн гуай Д. Намдагай “Ээдрээ” гэжэ ордон дотор боложо байһан зүрилдөөтэ үйлэ хэрэг тухай драмын зүжэгтэ Мүнхэ-Очирой дүрэ эрхимээр бэелүүлжэ, харагшадай гайхал түрүүлһэн юм. Үндэһэ яһатанайнгаа угалза шэмэг гоёлтотой хара торгон тэрлиг үмдэһэн, үндэр тэгшэ бэетэй, тайзанай элшэ гэрэл доро һүрөөтэйгөөр нюдэеэ ялалзуулан, саб-яб гэтэр дуугарһан Гомбосүрэн гуай мүнөөшье нюдэнэймни урда элихэнээр харагдахадал гэнэ. Иигэжэ, Монгол ороной агуу зүжэгшэд Москва хотодо үнгэргэгдэһэн тоосоото гастролииемнай ялас гэмэ абьяас бэлигээрээ шэмэглэжэ, Буряадай драмын театрай “Академическэ” гэжэ үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэхэ хэрэгтэ аргагүй ехэ хубитаяа оруулһан габьяатай, намтартай юм гэжэ онсолжо тэмдэглэхэ дурамни хүрэнэ.
Буряад драмын театрай тайзан дээрэ найруулагдан табигдаһан, ород болон монгол, буряадай зохёолшодой зүжэгүүдтэ, жэшээлбэл: В. Вишневскийн “Оптимистическэ трагеди”, Ч. Чимидэй “Найрай хүндын ууса” болон бусадшье олон зүжэгүүдтэмнэй, концерт наадануудтамнай Гантүмэр гуай зорюута урилгаар ерэжэ наададаг, харагшадыемнай баясуулдаг һэн. Ехэ урин, дулаахан, онсо өөрын шэнжэтэй зан абаритай Гантүмэр гуай нэгэтэ, театрай концерт-нааданда хабаадажа байһан хүн бэеэ зэһэжэ, тайзанай арада зогсобо ха. Наада хүтэлэгшэ: “Гвантанамера” – гэжэ кубын ардай дуу дуулахань, –гээд, эхэнэр зүжэгшэнэй нэрэ соносхобо. Тайзанай арада бэеэ зэһэжэ байһан Гантүмэр гуай: “Намайе дуудаба,” – гэжэ һанаад, тайзан дээрэ гүйдэлөөрөө гарашаһан юм. Харагшад гайхалсаа юм ааб даа. Дуу дуулаха эхэнэр зүжэгшэниие соносхоходонь, эрэ хүнэй гэнтэ мэгдэнхэй гаража ерэхэдэ харагшад гайхан, сошонгүй яахаб? Гантүмэр гуай харагшадай урда хүлисэл гуйгаад, тайзанһаа бууха баатай болоһон юм. Аха нүхэрнэй “Гвантанамера” гэхэдэнь, “Гантүмэр” гэжэ буруу ойлгоһон байба ха юм. Хажуу тээһээнь хаража байһан бидэнэртэшье гайхал боложо, хөөрэлдэхэ, баясаха, бахархаха юумэтэй болоо бэлэйбди.
Гантүмэр гуай тайзан дээрэһээ богнихон шог ёгтотой үгүүлэлнүүдые аргагүй һонирхолтойгоор уншадаг һэн. Ш. Цэнд-Аюш гэжэ зохёолшын бэшэһэн билдагууша хүнэй хоёр шэхэнэй хүлдөөд, таһаржа унашаһан тухай уншажа, харагшадай сэдьхэл хүлгүүлээ бэлэй. Энэ үгүүлэл арагүй ехээр намда һайшаагдажа, энэ жанрта бэеэ туршаха гэжэ, Гантүмэр гуайда захяа бэшэг Монгол руу ябуулабаб. Удаан болонгүй энэ үгүүлэл гар дээрээ абажа ехэтэ баясаад, буряад хэлэн дээрэ оршуулжа, театртамнай үнгэргэгдэһэн концерт-наадануудта, хүдөө нютагта гастрольдо ябахадаа уншадаг һэм.
1987-88 онуудаар Н. Гоголиин бэшэһэн “Ревизор” театраймнай тайзан дээрэ найруулагдажа, хотын дарга Городничиин дүрэ наадаха болобоб. Энэ аргагүй орёо шухала классика дээрэ хүдэлхэдэ, зүжэгшэн хүндэ аргагүй һонин юм ааб даа. Энэл зүжэг Монголой театрай тайзан дээрэ Буряадай мэдээжэ режиссёр В. И. Кондратьев тэрэл үеэр найруулжа табиһан байгаад, Буряад драмын театрһаа М. Елбонов, С. Шарапова гээд, хамта гурбан зүжэгшэд Монголой театрай зүжэг соо орожо наадаха хубитай байбабди. Энэ зүжэгтэ Городничиин (Хотын дарга) дүрэ Гантүмэр гуай наададаг байжа, намда һанаагаа зобожо, арагүй ехэ туһа хүргэһэн, өөрынгөө дүршэлөөр хубаалдаа, баяжуулаа, зоригжуулаа һэн. Танил бэшэ тайзан дээрэ харилсажа наадаха зүжэгшэдшье ондоо байһан дээрэһээ, зүжэгэй урасхал тон өөрэ оршон байдалда үргэлжэлнэ ха юм. Энэ мэтээр, Гантүмэр гуайн зүбшөөл, заабари шагнаһаар, харисаһаар, дүтэ танилсажа, “Аха нүхэрни” гэжэ олон һайхан жэлнүүдтэ түшэглэжэ ябааб.
2000 оной эхеэр Гантүмэр гуай Буряад театрай дирекциин зууршалгаар Буряад Уласай арадай зүжэгэшэн гэжэ нэрэ солотой болоод, ехэтэ баярлаһан юм. Буряад драмын театрай хүгжэлтын замда өөрынгөө хубитые оруулһан Буряадай арадай зүжэгшэн Гантүмэр гуайе театрайнгаа “Хүндэтэ гэшүүн” болгожо һунгаад, олоной дунда фойе соо дүрэ-зурагыень үлгэбэбди. Нэгэтэ Гантүмэр гуайн Улаан-Үдэ ерэжэ театртамнай ороходонь, фойе соо зүжэгшэдэй дүрэнүүдэй дунда үлгөөтэй байһан өөрынь дүрэ харуулбаб. Гантүмэр гуай ехэтэ баясажа, нюдэниинь нулимсаар дүүрээд:
– Би аха дүү болохо хоёр театртайб. Нэгэниинь – Нацагдоржын нэрэмжэтэ Монголой драмын театр, нүгөөдэнь – Хуса Намсарайн нэрэмжэтэ Буряадай драмын театр! – гээд, сэдьхэлээ хүдэлгэжэ уяраа, баярлаа бэлэй. Юундэб гэхэдэ, манай театрай ахамад зүжэгшэдтэй ехэ дулаахан харилсаатай, ёһотой дүтын найзанар боложо нүхэсэдэг байһан юм. Илангаяа, Россиин арадай артист Содном Будожаповай дүтын нүхэр байһан. Тэрээнтэй һанал бодолоороо байһан соонь, нюун нөөнгүй хубаалдажа ябадагаа хөөрэдэг һэн. Содном Дашиевичай түрэһэн газар дайдаар Зэдын аймагай Дээдэ-Тори нютагаар айшалжа ерэһэнээ, аргагүй дулааханаар нүхэрэйнгөө эжы аба хоёртой золгожо, хүндэлүүлжэ ерэһэнээ дурсадаг һэн. Театрай фойе соо өөрынгөө дүрэ хараха үедөө, үнгэрэн ошоһон олон һайхан жэлнүүдээ, алтан тайзанай нэгэ агаараар амилжа ябаһан үеынгөө нүхэдые һанаандаа оруулжа уярба гэжэ ойлгохоор байгаа бэлэй.
Һайхан сагаан сэдьхэлтэй, урагшаа һанаатай, зон нүхэдтөө туһатай, бэлиг түгэлдэр, ёһотойл Арадай зүжэгшэнэй хүндэтэй нэрые Гантүмэр гуай дээрэ үргэжэ ябаа. Гайхамшагта бэлигтэй Зүжэгшэнэй алтан тайзан дээрэ зүрхэеэ дэлгэжэ бэелүүлһэн дүрэнүүдынь Монгол болон Буряад арадай сэдьхэл соо хэтэ мүнхэдөө дурсан һанагдажа ябаха гэжэ найданаб.
