Аялга хүгжэм, уян хатар – улад зоной урмын шэмэг. Нээрээ тиимэ... Арад түмэн дууша, хатарша бэлиг билтарма хүбүүд басагадаа алдуугүй танин, нэрэ солыень үргэн байдаг.
Зохидшооһон зүжэгшэдөө тэнгэри хүрэтэр магтаха, дуушан һаань дууень дууряан дуулаха, хатарша һаань ааша маягыень, сэхэ сэмсэгэр ябасыень һажаажа, сээжэ үбсүүгээ, мүрэ далаяа мэдээгүйдөө заһасагаажа гэшхэлхые забдадаг агша.
Залуу һүрэгтэн Бадмаевай табиһан «Баяр», Татаркуловай – «Дугы дээхэнүүр» («По мосточку»), Ляпаевай – «Бусалга» («Возвращение»), «Гурбалжан хатар» («Тройка»), «Буркавдивизион», Заславскийн табиһан «Портрет», Егоровай – «Чичердык», Батубаевай – «Уянга» («Лирическая поэма»), Леоненкын – «Ононой хабар» («Весна на Ононе») гэхэ мэтэ хатарнуудые хаанаһаа мэдэхэ һэм даа. Хэнэйш эдэ хатарнуудые хатардаг байһые яагаад дуулаһан байхаб. Зүгөөр, үндэр наһатайшуулай булюу олонхинь эдэ хатарнуудые яһалал һайса хужарлаһан байха. Олег, Людмила Сультимовтан гээ һаа бүрил ойлгожо, һанаадхижа магадгүй.
Буряадай АССР-эй арадай артист Олег Сультимовай наһанайнгаа нүхэртэй, Буряадай габьяата артист Людмила Сультимоватай хамта тайзан дээрэ гарахал бүринь тэрэ үеын арад зон альгаяа гамнангүй ташаһаар, «Байгал» ансамблиин алдар солые улам арьбадхан, угтадаг һэн. Һайшаахын ехээр һайшаадагынь хэндэш нюуса бэшэ. Улас түрынгөө үргэн уужам оперо баледэй яла сала тайзанһаа эхилээд, аяар захын адуу, малшадай ахир ядуу, шубуун дэнтэй заямха хүрэтэр, илгаагүй, нэрэ солонь суурханхай һэн.
Олег Сультимов 1956 оной зунай дунда һарын 12-то Баргажанай Улан нютагта багшын айлда мүндэлһэн юм. Тэрээнһээ тээ урид, эгээл тэрэ оной февралиин 28-да Улаан-Үдэ хотодо хожомоо тэрэнэй хани болохо хүүхэн түрэһэн байба. Сасуутан хоëр бэе бэеэ ололсохо хубитай байгаа. 1963 онһоо, хоюулаа үшөө хүүгэд ябаха наһанһаа 1974 он болотор хатаршанай оньһон мэргэжэл шудалжа гараһан намтартай.
«Людатай бидэ 1969 оной сентябрь һарада Буряадай хореографиин училищида нэгэдэхи ангида танилсаа бэлэйбди, – гээд табан жэлэй туршада тэрэ һургуулида сугтаа һураһан, эгээл дүтэ һанагдаха унаган нүхэрынь Светлана Хилтухина бэшэнэ. – Тиихэдэ, эхинһээнь манай курсда 35-36 хүн абтажа, һуража захалаа һэн. Харин оройдоол арбан табаниинь, тэрэ тоодо Буряадһаа гадна, Эрхүүгэй, Шэтын, Тывагай нэгэ хэдыхэн үхибүүд һургуулияа эсэслэжэ шадаа. Тэн хахаднай хүбүүд байгша һэн. Тэрэ үедэ хатарай һургуулида хүбүүдэй орохонь гайхалгүй, бүрил һаа һайнда тоологдодог үе байгаа агша ха. Хүбүүдэй дунда Олег Сультимов эли илгардаг һэн. Тэрэ жэлдэ һаяхана нээгдэһэн арадай тайзанай отделенидэ (народное сценическое отделение) орохо аза талаантай байһандаа омгорхолтой бидэ булта ангиингаа хүтэлбэрилэгшэ Анна Афанасьевна Кузнецовагаа дахаад лэ ябадаг бэлэйбди. Тэрээхэн хаһаяа мүнөөшье болотор дулааханаар дурсан шэбшэгшэб.»
Светлана Хилтухина мүнөө Германида өөрынгөө баледэй һургуули нээжэ, хүүгэдые хүмүүжүүлнэ. Владимир хани нүхэртэеэ Сультимовтаниие үгылэн, мэнэл дурсан байдагаа мэдүүлнэ.
«Люда бидэ хоëр бэе бэедээ ушарһаар таталяатай һэмди. Елэн харахан монсойһон нюдэтэй, үдхэн гэгшын зөөлэн үһэтэй, нарин нугархай бэетэй, оршон байдалай шэмэ һайханиие обëорхо, ойлгохо хурса бодолтой, налгай нимгэн сэдьхэлтэй, хүхюу, зугаатай ëһотой нүхэр һэн даа. Заа-зуу юумэндэ үнэнхэ зүрхэнһөө эльгэ хатажа, энеэлдэхэ дуратайгаа мэнэл һанагдагби. Минии голхоролдо, «Байгал» ансамблиингаа толорон тодорхыень хараха азагүй үлэшөөб. Тэрэ үедэнь би Камчаткада коряк яһатанай «Мэнго» ансамбльда хүдэлжэ байгааб. Яагаа хээгээшье хадаа һургуулида һуража байха хаһадаа хатарха ааша маягынь мартагдашагүйгөөр хадуугданхай. 1973 ондо курсмнай бултаараа Москвада үнгэргэгдэһэн буряад уралигай декадада «Байгал» ансамблиин бүридэлдэ хабаадахаар уригдаа һэн. Монголой суутай балетмейстер Цывжидэй хүтэлбэри доро мэргэжэхэ аза тиихэдэ маанарта тудаа бэлэй. Тэрэ Монгол арадай хатар табихын тула зорюута уригдаһан байгаа бшуу. Эндэ Людмилымнай одон одоол ялараа һэн даа. Монгол хатартаа хабатай зохидоор таараа. Минии ондоо ансамбльда орохо болоходо, дүтэ нүхэрни хахасаха болоһондоо яатарааш гашуудаа бэлэй даа. Уулзахамнайш тоотой болоо һааб даа. Удангүй биньшье Володидоо, Людамниш Олегтоо хадамда гаража, айл болоо бэлэйбди. Хэзээ тиитэрээ саг элбэг байхаб? Хаа-яа «Байгал» ансамблиинхид Москва айлшалха, харин Володя бидэ хоëр ниислэл хотодо һуургуулида һуража байгаабди. Ябууд уулзахамнай хэды аятай һэм бэ, мартагдашагүй. Олег Люда хоëрой инаглахые, түрэ хуримаа наадахые, айл боложо, хүбүү түрэжэ түбхинэхыеньшье, тэрээн зуур, улам мэргэжэхэ, улад зондоо суурхаһыеньшье нюдөөрөө адаглажа байха аргагүйдөөб. Гансал, арюун сэбэр, бэлигтэй бэрхэ инаг хоëрой бэе бэедээ дуратай хайратайе бата гэршэлхэ байнаб», – гээд нүхэр ëһоной тэмдэг дотороо Светлана Хилтухина бэшэбэ.
Олег Сультимов тухай гээ һаа, дулаанаар дурсаха хүн олон. Танил таланууд хаа хаагуур олдохо. Хүнэй хэлсэдэгээр, ëһотойл «зоной хүн» ябаа. Интернадта хамта байһан нүхэдынь ямар байһыень алгадангүй хөөрэжэ үгэхэ.
«Олегнай урагшаа һанаатай, зориг түгэлдэр, нэтэрүү үсэд хүн байһан даа. Хатарай мэргэжэл шудалха хэрэгтээ хэнһээш түрүү, холо урагшаа дабашһыень хэн мэдэхэгүйб. Хүл хүнгэтэй, агаарта дэгдэһэн мэтээр өөдөө һүрэхэ шадалтай, суута багша Борис Моисеевшье өөрөө нэгэтэ бэшэ энээнииень тэмдэглэһэн байдаг. Гайхамаар һүрэдэг абьяас шадабарииень багшанар хатар бүхэндэнь оруулхые оролдодог бэлэй. Курсынхидэйнгээ дунда тыва яһанай Сергей Ооржак, «Байгал» ансамбльда хүдэлжэ байха үедөө, илангаяа, Матвей Иванов гэгшэдтэй дүтэ нүхэсэжэ ябаа».
Һургуулияа һая дүүргэһэн хүбүүе «Байгал» анамблиин уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ РСФСР-эй арадай артист Баир Егоров һайшаажа, өөртөө абаад, хореографиингаа шэнэ номернуудта эжэлүүдгүй табидаг болобо. Тиин тиигэн Х. Бальжимаеватай хамта хатархадаа залуу башкирай маяг дүрэ эли тодоор харуулжа шадаба. Олонойш дунда хатархадаа өөрсэ шэнжэ оруулжа, харагшадай анхарал бэедээ татадаг байгаа. «Наадан», «Хальмаг хатар» гэхэ мэтын хатарнуудта ялас гэмээр хабаадалсадагынь энэ хэлэгшые гэршэлнэ. 1973, 1983 онуудта Москвада үнэргэгдэһэн Литература, искусствын габшагай үдэрнүүдтэ эдэбхитэйгээр хабаадалсаа. Юрэнхыдөө, зүжэг нааданайнгаа хэрэгээр ябаһан газарнуудыень тоолохо болоо һаа барагдахагүй – түрэл республикынгаа бүхы шахуу аймагуудые, Советскэ Союзай орон нютагуудые эрьехын хажуугаар, гадуур уласуудаар – Чехословаки, Монгол, Япон, Хитад гүрэнүүдээр яһала ябаа.
Гүлмэр залуухан наһандаа, оройдоол хорин хоëр наһандаа Буряадай АССР-эй габьята зүжэгшэнэй нэрэ зэргэдэ хүртэбэ. Шэтэ хотодо сэрэгэй албанда татагдаад, Үбэр Байгалай хизаарай сэрэгэй тойрогой ансамблиин бүридэлдэ хатаржа, шэлэһэн мэргэжэлтэеэ хахасаагүй. Артист хүнэй шанар шэнжэ ямар байгшаб? Одоол мүн. Сэбэр, сэхэ бэе, хүн бүхэнэй нюдэ баясуулма уян шарай – эдэ зураглал Олег Сультимовта дүүрэн хабаатай. Хатаршын мэргэжэл шудалжа гараһан хадаа, ямаршье орëо, хүшэр хүндэ номернуудһаа арсагшагүй һэн. Бүхые гүйсүүлхэ абьяас бэлигынь хүн зондо һайшаагдангүй яалай. Тиигэжэ 1985 ондо, холшор залуу наһандаа, шадал хүсэн дундаа «Буряадай АССР-эй арадай артист» гэжэ тодорһониинь гансашье бурханай табисуурһаа бэшэ, юрэдөө, арад түмэнэй үргэмжөөр байха.
Ганса нэгээрээшье, хамта хоюулаашье тайзан дээрэ энэрхы зан харуулжа хатархадаа Олег, Людмила Сультимовтан үргэн харагшадайнгаа дура буляажа, зүрхэ сэдьхэлыень заатагүй эзэлжэ шададаг һэн. Улаан-Үдынгөө гудамжаар удаанай гастрольһоо буугаад ябахадань, таняа, мэдээгүй хүн байгшагүй бэлэй, хойноһоонь эрьен, инаг хоëрой жаргалһаа хүртэлсэхэеэ эрмэлзэһэндэл даллаха, дахахаһаа нааша баярлажал мэдэхэ.
Огторгойгоор зурыһан элшэ туяагаа сасаһан нюдэ һаргама һолиртол Олег Бадагарович, Людмила Матвеевна Сультимовтан хүнэй эдлэдэг хүсэд наһа дүүрэн эдлэхэ хубигүй байшоо. 1990 ондо хүндэ гастрольһоо нютагаа бусаһандаа баяртай Людмила Сультимова бэеэ амаруулан, аргалуулха гэжэ эмшэлгын газарта ороо бэлэй, теэд аюул тудаа юм гү, эмдэ таараагүйһөө юм гү... . Зургаан жэлэй хойно гансаардаһан нүхэрэйнь зүрхэн тогтошоо.
Амиды мэндэ байгаа һаа Сультимовтан жаран наһанайнгаа дабаае эгээл дабаад ябаха һэн. Тэбхэр ойдонь зорюулагдаһан дурасхаалай үдэшэ үнэн сэхэ нүхэдынь, түрэлхидынь эмхидхэхэ гэжэ бодобо. Зүжэг нааданай маягаар зохëогдоһон «Душа моя в танце...» гэһэн программа дотор гүрэнэй дуу хатарай «Байгал» театрайхидай бэлдэһэн номернууд элбэгээр оруулагданхай.
