Аймагнай һайхан. Аймагнай үндэр. Буряадайнгаа үндэр буланда ажаһуудаг манай Захааминайхид нарандаа дүтэ, тиимэһээ ухаатай һонор, заншалаа мэдэхэ, үри бэедээ, үндэр наһатандаа, аянай хүнүүдтэ, айлшадтаа энхэргэн.
Буряад оронойнгоо ниислэл Улаан-Yдэдэ ажаhуудаг үндэр сэдьхэлтэй, үндэр бодолтой Захаамин хангайһаа гарбалтан сугларжа, дээрэ хэлэгдэһэн үгэнүүдээр эхилһэн үдэшые дүүрэн аялга дуун, хүгжэм наярба. Ушар юуб гэхэдэ аймагнай анхан тогтоһонһоо хойшо үнгэрһэн алдарта ойнгоо баяр энэ зундаа тэмдэглэжэ, арад зоноо сэнгүүлхэ найр наадаяа зарлаад байна. Тиигээд лэ энэ тоглолтомнай нигүүлэсхы зорилготой тоглолто гэжэ эмхидхэгдэнхэй, зоной таһалбари абажа оруулһан мүнгэн барандаа аймагай ойн баярай жасада ошохо гэһэн удхатай үйлэ хэрэг болобо гээшэ.
Энэ ехэ хэмжээ ябуулгые «Хадата Захаамин – XXI зуун жэл» гэһэн нютаг зоной эблэл заншалта ёһоороо эмхидхэжэ, энээн тухайгаа эблэлэй түрүүлэгшэ Виталий Лыгденов элирхэйлэн, Захааминһаа тусагаар хүрэжэ ерэһэн аймагай захиргаанай түлөөлэгшэд – толгойлогшын орлогшо Людмила Санжеева, зүбшэлэгшэ Борис Молосоев, соёлой таһагые даагша Денис Гармаев гэгшэд үгэ абажа нээгээ.
Мүнөө Захааминай аймагай түүхые уудалан һагад домогыень һэхэжэ үзэе. Зэдэ голой тэн багһаа эхиндэнь хүрэтэр хоёр хажуугаарнь ой модоор бүрхөөгдэнхэй үндэр уула хадануудтай, талмай тала багатайшагхан нютаг гээшэ. Аймагай гол һалбари – хүдөө ажахы. Гэбэшье 1990-ээд онуудай һандарал болотор вольфрам, молибден абадаг Союзна хэмжээнэй мантан томо комбинат (Зэдын вольфрамо-молибденовэ комбинат) аймагай ажахын гол һуури эзэлдэг байһан юм.
Дэлхэйн хоёрдохи ехэ дайнда СССР гүрэнэй бүхы танкнуудай дүрбэнэй нэгэ хубинь энэл вольфрам хуягтай байһан гэжэ баримта бии. Хүдөө ажахын гол шэглэл – мал ажал, аймагай доодо нютагуудаар таряан ажал эрхилэгдэдэг.
Аймагай дээдэ ажахынууд мяхалиг үүлтэрэй мал үсхэбэрилдэг, экологическа тон сэбэр бэлшээри, тэжээл дээрэ үдэһэн малай мяханай шанарынь онсо илгардаг байха юм. Манай аймаг ашагта малтамалнуудаар тон баян. Вольфрам, молибден, алтан, нефрит, нүүрһэн болон бусад барилгада хэрэглэхэ малтамалнууд бии.
Үшөө тиихэдэ ой модоороо баямди, гол түлэб шэнэһэн, хуша, хуһан, хасуури, уляангир болон бусад ургадаг. Хаданууд үндэр, эрид, харгы хүшэр, холо, тиихэдэ шэнэһэн модоной үйлэдбэридэ багаар хэрэглэгдэдэг тула аймагта модо үйлэдбэрилгэ тиимэ ехэ хүгжэнги бэшэ юм. Хушын һамар элбэг, тэрэниие суглуулжа тушааха хүдэлмэри үргэнөөр ябуулагдадаг.
Аймаг дайдаарнай ажабайдал, һуудалай эхи табиһан алдарта элинсэг хулинсагуудаа нэрлэбэл: 1640-1690 онуудай үеэр Захааминай хонгоодорнуудай элинсэг таабай Хан Хонгоодор һамгантаяа Монголһоо Түнхэндэ ерээд, һүүлдэнь, 1670-аад онуудта, Далахай ошоһон. Аша үринэрынь Далахай, Ёнгорбой, Шара-Азарга тосхонуудые байгуулһан түүхэтэй.
Сэсэн Таарасхай. Энэ хүн Захааминай аштараг-хонгоодорнуудай элинсэг таабай гээшэ, 1730-аад онуудта Түнхэнһөө Санагада хилын харуулда ерэһэн.
1700-1750-яад онуудай үеэр ерэһэн Захааминай хүрхүүд зоной элинсэгүүд – Мүнхэ таабай Гэнжэгэн тээбии хоёр байгаа. Эдэ хоёр Түнхэнһөө Нурта нютагта хилын харуулда ерэһэн. Аша үринэрынь Нурта, Хужар, Дүтэлүүр, Борто тосхонуудые байгуулһан байха.
Захааминай аймаг республикын аймагууд соо эгээл олон буряадуудтай аймаг гээд тоологдодог. Зэдын комбинат барилгада ородуудһаа, нютагай буряадуудһаа гадна немецүүд, татарнууд, украин, белорус яһатад, хитадууд олоор хабаадаһан, олон ондоо яһатанай эбтэй эетэй ажаһуудаг дайда юм.
Бүри XI-XIV зуун жэлнүүдэй үедэ энэ дайдаар түүрэг, монгол бүлэгүүдэй ажаһууһан баримтанууд бии гээд эрдэмтэд тоолодог. 1727 ондо ород-монгол хилэ татагдахада харуулда хабаадуулагдажа, Алайрай голһоо, Түнхэнһөө буряадууд олоороо ерэһэн, тиигэжэ Захааминай мүнөө үеын буряадуудай эхи үндэһэн тэндэһээ гээд тоологдодог.
Тэрэл 1700-1750 онуудай үедэ Захааминай зарим хүрхүүд зоной элинсэг таабайнар боложо Гохин Хоондо Шахай Үлүүн хоёр ерэһэн гэдэг. Эдэнэр Түнхэнэй Табилта, Улаан-Шулуун гэжэ газарнуудһаа Ехэ-Сахирта хилын харуулда ерэһэн. Аша үринэрынь Ехэ-Сахир, Сахир, Хасууртай тосхонуудые байгуулһан гэдэг.
Захааминай тэртэ угтанай элинсэг Бажагадай таабай Дүрбэд тээбии хоёр. 1680-яад онуудта Монголһоо Түнхэндэ ерэһэн, һүүлдэнь тэрэнэй аша хүбүүд Түнхэнһөө Захааминай Дархинта, Сагаан-Морин нютагуудта ерэһэн. Эдэнэрэй аша үринэр Дархинта, Мэлэ, Баян-Гол, Зэмхэ тосхонуудые байгуулһан юм байгаа.
Тэрэл үеэр Захааминай һойһо угтанай элинсэг Минаахай таабай Хуртага нютагта ажаһуугаа. Тэрэнэй аша үринэрынь Хуртага, Бүргэ, Хамни, Үлэгшэн тосхонуудые байгуулһан түүхэтэй.
Захааминай шошоологуудай элинсэг Онгорёон Абхай хоёр таабайнар, 1730-аад онуудаар Түнхэнһөө Санагада хилын харуулда ерэһэн, аша үринэрынь Санага тосхониие байгуулһан гэдэг.
Захааминай сөөхэрнүүдэй элинсэг Шажан Сөөхэр таабай, тэрэл 1700-аад онуудта Утаата болон Далахай нютагуудта ажаһуугаа, аша үринэрынь Утаата, Далахай тосхонуудые байгуулһан юм.
1680-1730 онуудай үеэр Захааминай, уляаба зоной элинсэг Марга таабай хүбүүдтэеэ Түнхэнһөө Сагаан-Морин нютаг ерэжэ, энэ тосхониие байгуулһан гэжэ баримта бии юм байн.
1650-1700 онуудай үеэр Захааминай сартуул зоной элинсэг Үхин тайшаа гэдэг Монголһоо Зэдэ нютаг ерээд, тэрэнэй аша хүбүүд Зэдэһээ Захааминай Сээжэ, Санага нютагуудта хилын харуулда ошожо һуурижаһан юм ха.
Граждан дайнай үеын хүшөөнүүд, хүүрнүүд Захааминда бии юм. Щетинкинэй отрядай штабай байрлаһан гэр, улаантанай V-хи армиин сэрэгшэдэй хүүрнүүд байдаг.
Үндэр буурал хадын хормой, тайгаар, үргэн хүтэл, үлзы дуулим дайдаар үнгын сэсэг, хүхын дуугаар дуудаад, үльгэр мэтэ hайхан юм даа Захаамин. Буурал хангай Захаамин бултанаймнай үлгыл даа. Урай холын түүхэтэй ууган түрэл нютагаймнай үндэрнүүд:
Адхата, Алтан-Субарган, Ара-Хангай, Аршаан-Баабай, Аята, Баатар-Хаан, Баруун-Хуртага, Ёнгорбой, Обоото, Ехэ-Обоо, Буурал-Баабай, Тудхалта, Улаан- Хада, Үлзытэ, Уран-Дүшэ, Үлэнтэ, Үндэрэй-Таабай, Хаан-Уула, Хонто, Хатан-Уула, Хүүхэн-Бүмбэй, Хэлтэгэй-Таабай, Хэртын-Тээбии, Хэсэрын-Тээбии, Шулуута, Юугтын-Таабай Тээбии хоёр, Хуштын-Тээбии, Хайсагар-Таабай, Саб-Уула, Хайрхан-Таабай болон бусад үндэр һуудалтай обоо, ууланууд аймагай арад зониие аршалжа, манажа байдаг юм.
Майлын хаяа хүреэлээд, аймаг зоной хоймор, мэргэн угаа дамжуулаад, зоной мүнхэ найдал Захааминдаа холын хүшэр аян замhаа ходол шамдан яарагша, хангай дайдаар, тайгаараа холшор хаhаа дуулагша, эхэ, эсэгын мүндэлhэн эгээл сэнтэйхэн нютагнай, замай холые зориһон Зэдэ голойнгоо эрьедэ урин налгайхан зангаараа угтан, хүлеэн байгаарай.
Аба, эжын гуламта ангаараа баян хангаймнай, һарьдагуудай хормойдо оршоһон һайхан дайда Захаамин. Аба эжымнай үлгыхэн гуламтаар ангир шубуунай аялгаар сууряатаад, алишье сагта дулаахан hанагдаал арюухан агаартай тоонтомнай – Захаамин.
Хүндэтэ нүхэд, хадата Захааминһаа гарбалтай нютагайхид, Улаан-Үдэ хотодо байдаг Захааминайхидай эблэлэй зүгһөө түрэл аймгайнгаа тогтоһоор 90 жэлэй ойн баярые угтаха бэлэдхэл эхилээ гэжэ мэдүүлээд, энэ ехэ һайндэрөө элүүр энхэ, һэргэг һонор, хүнгэн солбон, хүгтэй хүхюутэй угтахыетнай хүсэнэб!
Буряадай дуу хүгжэмэй байшанда (филармони) үнгэрһэн нигүүлэсхы удхатай ехэ тоглотодо гансащье Захааминһаа гарбалтан хабаадаа бэшэ. Эндэ һайн дураараа ерэжэ тоглолтодо оролсоһон дуушад болон зүжэгшэдтэ эмхидхэлшэдэй зүгһөө халуун баяр мэдүүлэн нэрлэебди:
Хүдөө ажахын ехэ һургуулида багшалдаг, Шара-Азарга тосхоной Амгалан Данзанов, «Лаккитон» бүлгэм, «Байгал» театрай дуушан Оюна Баирова (Хамни), Дондок Тулонов (Михайловка), Аюр Юсудуров (Үлэгшэн) П. И. Чайковскийн нэрэмжэтэ һургуулиин оюутад, Шэнэхээн нютагай Галсаннимын Гандиг, залуу хүгжэмшэн, дуушан Лүдэб Очиров, Нуртын, зайн галай албанай мэргэжэлтэн Мүнхэ Дымбрылов, Дина Дымпилова, багшанарай дунда мэргэжэлэй һургуулиин оюутан (Утаата), шүдэнэй эмшэн Буянта Дымбрылов (Нурта), эстрадын дуушад Эржена Санжиева (Дүтэлүүр), Булад Бадмаев (Мэлэ), Ирина Шагдурова (Дүтэлүүр), КВН нааданһаа хэһэг Валерий Гуляев (Үлэгшэн) харуулаа. Энээнһээ гадна «Байкальские звёздочки» ансамблиин хатарнууд болон циркын наадан тоглолтын шэмэг болоо.
Үшөө тиихэдэ дуу хатарай «Байгал» театрай артистнар Алдар Дашиев (Зэдэ), Жаргал Бадмаев (Хэжэнгэ-Захаамин), Балданцэрэнгий Баттүвшин (Монгол орон), Буряад театрай зүжэгшэн Олег Бабуев (Захаамин), Оперын театрай дуушад Доржо Шагдуров (Захаамин), Михаил Пирогов (Түнхэн) хабаадалсажа, нигүүлэсхы сэдьхэлэй энэ тоглолтые үзэмжэтэй һайхан болгоо гэхэ хэрэгтэй.
Энэ тоглолтые бүридхэн зонхилжо тайзан дээрэ табиһан зон гэхэдэ Баатар Санданов, Баярма Ламаева, Ирина Шагдурова, Доржо Шагдуров гэгшэд.
Энэ үдэшэ Жаргал Бадмаевай нютагтаа һанаагаа зобожо, һэргээхэ найдалаа элирхэйлһэн удхатай дуулаһан дуунай үгэнүүдээр энэ бэшэлгэеэ дүүргэе даа.
Дээрэ табигдаһан дуунай үгэнүүд
ГАЙХАЛТАЙ ҺАЙХАН НЮТАГНИ
Үндыһэн, тэнжэһэн нютагни
Үглөөнэй шүүдэртэй эмнилсээд,
Намайгаа угтабал, һайхан даа,
Нааршаагаад, һэгшэнхэй байнаб даа.
Нааршаагаад, һэгшэнхэй байнаб даа,
Наадаһан, заахандаа, нютагтаа.
Абынгаа һургаалаар үндыгөөб,
Абынгаал алтанхан һургаалаар...
Гайхалтай һайхан һэн нютагни,
Гамтайхан сэдьхэжэ ябааб даа.
Залуугайм гүлмэрхэн хаһада
Зааһан юм замыем намхандаа.
Зааһан юм замыем намхандаа
Заахандаа наадаһан нютагни.
Эжынгэй һургаалаар үндыгөөб,
Эжынгээл эрдэни һургаалаар...
Ондоохон шарайтайл, хайшааб даа,
Ойлгохынш аргагүйл нютагни...
Намаалан задархал байхаш даа –
Найдамаар хүдэрхэн хүбүүтэйш.
Найдамаар хүдэрхэн хүбүүтэйш,
Наадаһан заахандаа нютагни.
Үбгэдэй һургаалаар үндыгөөб,
Үбгэдэйл гүнзэгы һургаалаар...
Абынгаал алтанхан һургаалаар...
Эжынгээл эрдэни һургаалаар...
