1975 ондо Алас-Дурна зүгэй Владивосток хотын театрай дээдэ һургуули 27 зон дүүргэжэ ерээд, Буряад драмын театрта мэргэжэлээрээ ажалда абтаа бэлэйбди. Тэрэ үедэ ехэ аажам, тэнюун, амгалан тайбан саг байгаа ха юм даа. Яараха, мэгдэхэ, түлхисэлдэхэ, татасалдаха, ухаа мэдээгээ алдатараа мүнгэнэй хойноһоо уланхарха, бэе бэедээ түбэг, һаад татаха, худалаар хэлэхэ, хардаха гүрдэхэ гэхэ мэтын хүндэ тодхор, тойбо татадаг зүйлнүүд эндэ тэндэ бултайдагшье һаа, хомор үзэгдэдэг саг байгаа. Мүнөө саг оро бодогүйгөөр ондоо болоо, сагтаяа адли зоноймнай байдал, абари зангыншье хубилаа. Сагай хубилхада, адли хубилдаггүй, найдамтай абари зантай хүн гэжэ баһа байдаг. Байгаашье һаа, үсөөхэн. Үсөөхэншье һаа, байдаг гэжэ онсолое даа.
Буряад театрай коллектив бидэниие ехэ дулааханаар угтажа абаа бэлэй. Тэрэ үедэ наһанайнгаа амаралтада гараһаншье һаа, дирекциин урилгаар саг зуура соошье һаань, хүдэлжэ ябаһан үндэр наһатай зүжэгшэд, бидэнэртэ һанаагаа зобожо хандадаг һэн. Бэлигтэй, үндэр соёлтой ахамадуудайнгаа буянтай ажалыень үе дамжан һэлгэжэ, арад түмэнөө гэгээрүүлхэ, эрдэм мэдэсыень үргэдхэхэ үүргэтэй ерэһэн залуу һүрэгтөө һанаагаа зобонгүй яахаб даа. Буряад театрайнгаа үндэһэн һуури табиһан зон арадайнгаа һүр-һүлдыень үргэжэ, түрэлхи хэлэеэ хүгжөөжэ, ёһо заншалаа наринаар сахижа ябаһай даа, – гэжэ һанаагаа зобонгүй, найдангүй яахаб. Алишье талаар: гол түлэб зохёохы ажалдамнай, юрын ажамидаралдамнай анхаралаа хандуулжа, хүн шанарыемнай хүмүүжүүлхэһээ эхилээд, бидэндэ туһалха гэжэ оролдодог бэлэй. “Байха гэргүй, багахан салинтай бидэнэрые хооһо нойтоор ябажа, дорой байдалда ороод, замаа алдана аа гү?” – гэжэ ехэтэ һанаагаа зобожо, эхэ эсэгэ мэтээр бидэндэ хандажа, саг-сагтаа гэртээ урижа, халуун сайгаар хүндэлжэ, ерээдүй тухаймнай, театрай орёохон ажал тухай даамайгаар тайлбарилжа үгэдэг, роль-дүрэ дээрэ яажа хүдэлдэг юм, тайзан дээрэ сугтаа хүдэлжэ ябаһан нүхэдтөө яажа хандахаб гэхэ мэтэ шухала асуудалнуудай удхыень тайлажа, ойлгуулжа үгэдэг һэн. “Тайзан дээрэ сугтаа нэгэ зүжэгтэ наадажа ябаһан нүхэдтөө хамагай түрүүн бодолтойгоор, хүндэлжэ, найруулагшын заабари соо хандажа, зүжэгэйнгөө гол удхыень лэ дээрэ үргэжэ, харагшадтаа дурадхаха, ухаан бодолдонь оротор үйлдэжэ, сэдьхэл зүрхыень доһолгоод, шэнэ мэдэрэл түрүүлхэ гэһэн гансал ёһо бии. Энэ “тайзанай ёһо, гурим” эмдэхэһээ муухай юумэн үгы. Драматургын бэшэһэн үгэнүүд дээрэ нэмэжэ байгаад, өөрһөө үгэ оруулжа, зониие энеэлгэхын тулада, хугайлха, хашхарха гээшэ – гажа буруу ябадал. Тайзан дээрэ сугтаа хүдэлжэ, нэгэ амяар амилжа ябаһан нүхэдтөө һаад хэжэ, өөрыгөө тобойсо гаргаха, өөрыгөөл харуулха “би хамагһаа бэлигтэйб, бэрхэб” гэжэ бэеэ үрэхэ, үргэхэ гээшые ехэтэ буруушаажа, хамагһаа дорой, убайгүй ябадал гэжэ тоолоод, “Партнерай урбалта!” – гэжэ нэрлэгшэ бэлэй.
Театрай үндэһэн һуури табигшадай габьяа сэгнэшэгүй ехэ. Тэрэ үедэ хүдөө нютагуудаар үбэл зунгүй ябажа, зүжэг наадаяа дэлгэдэг байһан. “Машина, автобус гэжэ байха бэшэ. Зундаа мори тэргэ дээрэ, үбэлдөө шарга дээрэ тайзанайнгаа хэрэгсэлнүүдые ашаад, хойноһоонь ябагаар дахажа, нютаг нютаг хүрэтэр ошодог, ябадаг һэмди,” – гэжэ хөөрэгшэ бэлэй. “Полутарка машинатай болоод, урмашаһан, баярлаһанаа хөөрэхэ. Үбэлэй хүйтэндэ даха үмдэжэ, кузов дээрэ бензинэй боошхотой зэргэлжэ һуугаад, машинатай бараг зон хүдөө нютагуудаараа ябадаг болоо һэмди” – гэжэ дурсадаг бэлэй. “Тэрэ үедэ, телевизор гэжэ байха бэшэ даа, зон аргагүй дулаанаар зүжэг наадыемнай угтажа абадаг һэн. Зүжэгэй дүүрэмсээр: “Дуугаа дуулыт-өө!” – гэжэ уряалдаг һэн. Арадай артист Чойжо-Нима Генинов хуураа гаргажа, үбэр дээрээ тааруулжа табяад лэ, арадайнгаа дуунуудые арагагүй уран нугалбаритайгаар хангюурдаха. Сэрэмжээ Уладаева хонгёо шанга хоолойгоор ханхинаса дуулаха. Зоной баярлахашье гээшэнь аргагүй байгша һэн. Тиихэдэ, зониие буулгаха буудал гэжэ байха бэшэ, нааданай дүүрэхэдэ, өрынгөө гэртэ урижа, хонуулха гэжэ зүжэгшэдөө буляалдадаг байһан юм. Тэрэ үедэ зоной гэр байра уйтахан, бага байгша һэн. Халуун хоол хэжэ хүндэлхэ зуураа, холо ойрын һонинуудые хөөрэлдэжэ, удаан, орой болотор һуугаад лэ, шала дээгүүр дэбдихэр заһаад үгэхэ. Үглөөгүүр унтажа байтаршни хурьгадаа хүхүүлхэ гэжэ, хонидоо гэртээ оруулжархиха. Дэгүүрши хурьгад дэбхэрэлдэжэ байгша һэн“ – гэжэ хөөрэдэг һэн.
Би мүнөө, РСФСР-эй арадай артист Дагба Доржиевич Дондоковтой холбоотой хэдэн болоһон үйлэ тухай дурсан хөөрэхэ хүсэлтэйб.
Дагба Доржиевич 1915 ондо Хэжэнгын аймагай Эдэрмэг нютагаһаа холо бэшэ оршодог Шанаа гэжэ газарта түрэһэн юм. 1933 ондо 18 наһатайдаа Буряад-Монголой драмын театрта туһалха бүлэгтэ артист мэргэжэлээр ажалда абтаад, Буряад-Монголой соёл урлагай техникумда һуража эхилһэн намтартай юм. 1938 ондо техникумээ амжалтатай дүүргээд, театрайнгаа алтан тайзан дээрэ артист мэргэжэлээрээ хүдэлжэ байтарын, 1939 ондо япон булимтарагшад Монгол ороной Халхын гол шадар дайгаар добтолжо ороод, аюултай байдал тохёолдожо, япон булимтарагшадай урдаһаа сэрэгтэ мордохо үйлэ хубитай байгаа. Халхын голдо болоһон дайн дажарые даралсажа, даагаяа һүүлдээд байтарнь, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн эхилжэ, дахяад лэ сэрэгтэ мордохо баатай болоо һэн. 1941-1942 онуудта Москва шадар болоһон шанга тулалдаануудта 26-хи Гвардейскэ Сибириин стрелково дивизиин бүридэлдэ орожо, дайсанай урдаһаа тэмсэһэн юм. Энэ дивизиин бүридэлдэ Буряад ороноймнай олон тоото сэрэгшэд оролсожо, хатуу шанга тэмсэлнүүдтэ хабаадажа, алдарта габьяа туйлаһан намтартай байдаг. Дагба Доржиевич 1942 ондо хүндөөр шархатажа, сэрэгэй госпитальда аргалуулаад, энэл жэлдээ албанһаа табигдажа, нютагаа бусаха баатай болоо һэн. Нютагаа бусажа, ойро зуура соо арга хүүлэжэ, тамир, тэнхээтэй боложо хүсэд үрдиншьегүй, Буряад театрайнгаа тайзан дээрэ зохёохы ажалаа үргэлжэлүүлжэ, дүшэ гаран жэлдэ таһалгаряагүйгөөр хүдэлхэдөө 100 гаран дүрэ-образуудые бэелүүлһэн намтартай.
1973 оной үбэл гурбадахи курсада һуража ябаһан үедэмнай, хэшээлэй үедэ багшамнай таба-зургаан хүбүүдые нэрлэжэ: “Буряад драмын театрта практика гараха болобот” – гэжэ мэдүүлбэ. Түрэл нютагаа ойро зуура соошье һаань, ошохо болоһон бидэнэртэ аргагүй ехэ баяр болоо бэлэй. Хэдэн үдэр поездоор ябаад, Улаан-Үдэ хүрэжэ ерэбэбди. Ерэ ерэһээрнай бидэнэрые “Одон” буудалда байлгаад, Хуса Намсараевай “Тайшаагай ташуур” гэжэ зүжэгэй репетицидэ оруулжа, “газар-газарай гулбаанарай” роль-дүрэнүүдые наадахыемнай даалгажа үгэбэ, буряад малгай, дэгэлнүүдые үмдэхүүлбэ. “Яагаад зүб үмдэдэг юм бэ” – гэжэ Дагба Доржиевич ехэ ханалгатайгаар заажа, тааруулжа үгэбэ. Тайзан дээрэ гарахадамнай жэрылгэжэ байлгаад, режиссёр Фёдор Семёнович Сахиров нэгэ нэгээр урагшамнай гаргажа, танилсаад: “Ши тэрэ нютагай гулбаае наадахаш” – гээд, рольнуудай үгэнүүдые хубаажа гартамнай барюулба. Бидэнэртэ аргагүй һонин байһан юм! Тиигээд лэ, түрэл театрайнгаа алтан тайзан дээрэ анха түрүүшынгөө алхамуудые хэжэ, репетициин үдэрнүүд эхилшоо бэлэй. Мартагдашагүй саг, үдэрнүүд... Энэ “Тайшаагай ташуур” гэжэ зүжэг Москва хотоһоо урилгаар ерэхэ болоһон театр шэнжэлэгшэдтэ зорюута харуулха гэһэн бэлэдэхэлэй үдэрнүүд боложо байгаа. Энэ зүжэгэй гол дүрэ болохо Хориин тайшаа Ринчин-Доржо Дымбыловай дүрые – Содном Будажапов, Тарба Жигжитовые – Дамба Пурбуев, Гүрэмбэ ламые – Һүндэб Рабсалов, Гоншог үбгэнэй дүрые – Дагба Дондуков гээд, бэлиг түгэлдэр артистнар наадажа байгаа. Эдэ бэлигтэй зонтой сугтаа тайзан дээрэ гаража, нэгэ амяар амилха гээшэмнай бурханай заяаһан зол мэтээр, залуу ябаһан бидэнэртэ һанагдаа бэлэй. Иигэжэ 1973 ондо зохёохы ажалайнгаа эхи табяад, хоёр жэлэй үнгэрхэдэ, театрайнгаа һургуули дүүргээд, артист мэргэжэлтэй боложо, театраа бусажа ерээ һэмди. Тиихэдээ, энэ дээрэ дурсагдаһан зонтой дүтэ танилсажа, зохёохы ажалнай гүйсэд дүүрэнээр эхилһэн юм.
Энэ “Тайшаагай ташуур” гэжэ зүжэгтэ роль наадаха гээшэмнай “айхабтар үндэр амжалта” гэжэ тоологдодог саг байгаа. Дагба Доржиевич Гоншог үбгэнэй дүрые ехэ зохидхоноор, газаа талаһаань харахада, нам гэмэ дарууханаар аад, зосоо талаһаань харахада, орёо хүндэ байдалда ороод байһан олоной нэгэн болохо үндэр наһатай, үгытэй ядуу хүнэй сэдьхэл доторой байдалые гүнзэгы удха шанартайгаар харуулжа, баяд ноёдой урдаһаа ами бэеэ хайрлангүй халуун тэмсэл үүсхэжэ, буһалгаалжа ябаһан хүнэй үйлэ хэрэгүүдыень харагшын сэдьхэлдэ хүрэжэ шададаг, ядажа тулижа ябаһан хүнэй уянгатай һайхан дуу дуулажа, уяруулаад абадаг һэн.
1976 ондо бэлигтэй уран зохёолшо, драматург Д-Р. Батажабайн бэшэһэн “Модон шоро” гэжэ буряадай түрүүшын детективтэ Дагба Доржиевичтай хамта наадаха хубитай байгаабди. Дүршэлтэй болоогүй ябаһан бидэнэрэй сэдьхэл доһолхо даа. Бидэ залуу зүжэгшэд милициин лейтенантнуудай дүрэ бэелүүлжэ, харуулшан үбгэнэй дүрэ наадаһан Дагба Доржиевичые хэдэн тээһэн мүрдэлгэ хэжэ мэгдэхээхэбди. Дагба Дорживичнай ехэ наринаар, маанадаа дүмэн татажа, маанадаа хүмүүжүүлэн, дүршэлөөрөө хубаалдан һагад хөөрэлдөө үүсхэжэ, асуудалнуудтамнай харюу үгэхэ. Үбгэн зүжэгшэнэй энэ дэмжэлгэнь, залуу зүжэгшэдтэ аргагүй ехэ туһа, заабари боложо, урма зориг түрүүлдэг, шэнэ бодолнуудаар баяжуулдаг һэн. Зүжэгэй һүүлээр хажуудашни дүтэлжэ, дээрэһээшни доошонь харангүй, адли нэгэ зиндаагай хүнэй шэнжэтэйгээр: “Тэрээхэн хэһэгтэ хоолойгоо шанга болгонгүй, энеэбхилэн һагад хөөрэлдөө үүсхээ һаашни, бэелүүлжэ байһан дүрыншни абари занда таараха байха. Тэндэхэнэ, эршэтэйгээр хэлээшье һаа, гараа ехээр бү самна” – гэхэһээ эхилээд, олон юумэ тайлбарилжа, ойлгуулжа үгэхэ. Энэмнай ёһотойл харилсаан, ёһотойл зохёохы ажал ха юм даа. Заримашуулдал, ганса хара амияа хаража, бэшэнһээ үлүүб гэжэ, бэеэ өөдэ татаха һанаатай оролдоһон алдуутай, эндүүтэй ябадал бэшэ.
Энэ “Модон шоро” гэжэ зүжэгтэ наадажа байха үедэмнай нэгэ һонин зүйл болоһон юм. Полковник Базаровта ороод, залуу лейтенантнууд мүрдэлгынгөө ябаса тухай элидхэл хэбэбди. Маанар залуушуулһаа таба зургаан жэл урид тайзан дээрэ гэшхэһэн нэгэ зүжэгшэмнай, гэнтэ: “Нүхэр полковник, зэмтэ ябадал гаргаад, һэжэгтэ ороһон хүнэй онсо шэнжэнь гэхэдэ, үрөөһэн нюдэниинь алтан!“ – гээд, гараа толгойдоо дүтэлүүлэн ёһолжо, ядагад гэжэ эрьелдээд, гаража ябашаба. Бидэ залуу зүжэгшэд: “Энэмнай юугээ хэлэбэ гээшэб?! Үрөөһэн нюдэниинь алтан гэхэдээ?” – гэжэ доро дороо гайхажа, энеэхэ болихоёо ойлгожо яданхай зогсобобди. Гайхаһаар байтарнай, тэрэ зүжэгшэмнай дахинаа гүйдэлөөрөө орожо ерээд, алдуу хэһэндээ арагагүй ехээр мэгдэһэн түхэлтэй:
– Нүхэр полковник! Намай хүлисэжэ хайралыт! Үрөөһэн шүдэниинь алтан гэхэ аад лэ, үрөөһэн нюдэниинь алтан гэжэ буруу хэлэжэрхёоб! – гээд, гараа ёһолон барижа, гуталайнгаа һүеын “тос” гэтэр мүрэглдүүлээд, гаража ябашаба. Алдуу хэжэ, буруу хэлэһэн аад, тэрэ зүжэгшэмнай дахин тайзан дээрэ гаража ерээд:
– Үрөөһэн шүдэниинь алтан! – гэжэ алдуугаа заһаад, гүйдэлөөрөө гаража ошобо ха юм. Дагба Доржиевич зүжэгэй дүүрэһэн хойно гримэй абажа, хубсаһаяа һэлгээд, амаржа һуухадаа:
– Залуушуул, тайзан дээрэ гараад, ехээр бү мэгдэгты. Анхаралаал бү алдагты. Тайзан дээрэ гараад, олон газарта анхаралаа тогтоожо, барижа шадаха хэрэгтэй гэжэ багшанартнай таанарта зааһан лэ байха. Анхаралтай ябагты, аманай алдуури бү хэгты, – гэжэ хоёр дабхар бодолтойгоор хэлээд:
– Зоной наадан болохот... – гэжэ нэмэһэнэйнгээ удаа “Аманай алдуури” хэһэн зүжэгшэн тээшэ хаража миһэрхэдэнь, хажуудань зогсоһон бидэнэр бүтүүхэн энеэлдээ бэлэйбди. Иимэрхүү һонин, һонин ушарнууд театрта боложол байдаг һэн.
1978 оной намарай сагта Монгол ороной ниислэл Улаан-Баатар хото хахад һараар гастрольдо ошохо тухай шиидхэбэри гараад, түрүүшынхиеэ Монгол оронтой уулзаха, танилсахаяа тэгүүлһэн залуу зүжэгшэдтэ аргагүй ехэ баяр болоһон юм.
Энэ гастрольдо ошохо зүжэгүүдэй тоодо В. Шукшинэй “Сэлмэг һүни, сэдьхэлэй хөөрэлдөөн” гэжэ зүжэг оролсоһон байгаа. Энэ зүжэгтэ театраймнай ахамад зүжэгшэд Дагба Дондуков, Юлия Шангина, Дагзама Чимитова, Виктор Самандуев болон бусад бэлигтэй зүжэгшэд хабаададаг байгаа. Нацагдоржын нэрэмжэтэ Монгол уласай драмын театрай тайзан дээрэ энэ зүжэгөө наадаһан үдэшэмнай БНМАУ–гай ЦК-гай Генеральна секретарь Юмжэгийн Цэдэнбал түрүүтэй олон дарганар ерэжэ хараһан юм. Энэ зүжэгнэй үндэр хэмжээндэ үнгэржэ, халуун альга ташалгаар угтагдаад, заал соо шэмээгүй байдал тогтожо, Ю. Цыденбал түрүүтэй олон дарганар бидэниие амаршалха хүсэлтэй театраймнай директор Цырен Аюржанаевич Балбаров, ахамад режиссер Федор Семенович Сахиров хоёртой суг хамта тайзан дээрэ гаража ерэбэ. Тайзан дээрэ, зүжэгһөөмнайшье һүрөөтэй байдал тогтожо, бидэ залуушуул амияа абангүй гэхээр зогсобобди. Цыденбал дарга тайзан дээрэ гаража, зүжэгтэ хабаадаһан бидэнэрые хани халуунаар амаршалаад:
– Театрай хүмүүжүүлхы үүргэ тон ехэ. Һонирхолтой зүжэг бидэндэ харуулжа хужарлуулбат. Зоншье һайнаар угтажа абаба. Энэ зондо хэрэгтэй, туһатай ажалаа эрхимээр бэелүүлжэ, үндэр амжалта туйлажа ябахыетнай хүсэнэбди, – гэжэ үреэһэнэйнгээ удаа: “Хамта дүрэ зурагаа абхуулая, – гэжэ дурадхаба. Бидэшье яаралтай түргэн һуури байраяа олоодхибобди. Дүрэ зураг буулгадаг хүн аппарадаа “ялас” гүүлээд, тэрэ дороо бэлэн болоһон дүрэ зураг гаргаад, Цыденбал даргада барюулжархиба. Цыденбал дарга бидэнэр тээшэ эрьежэ:
– Эгээл сэбэрхэн буряад басаганда энэ дүрэ-зураг бэлэглэнэб, – гээд, дээшэнь үргэхэ зуурань, хэдэн олон гарнууд тэрэ дары һарбайлдажа, золтой нэгэнэйнь гарта тэрэ дүрэ-зураг баригдашоо һэн. Тэрээнэй удаа, энеэбхилэһэн Цыденбал дарга шарайгаа хурсадхажа:
– Дондуков хаана байнаб? – гэжэ асууба. Ойро зуура шэмээгүй байдал тогтожо, Дагба Доржиевичнай:
– Би эндэ байнаб, – гээд, урагшаа хэды алхам хэбэ. Цыденбал дарга Дагба Доржиевичта дүтэлжэ:
– Би таниие амаршалнаб! Танай наадаһан дүрые ехэтэ һонирхожо харабаб. Һайн бэлэйт даа. Бидэ тантай хамта Халхын голой дайнда хабаадаһан байнабди. Монгол ороной эрхэ сүлөөтэй гүрэн байхынь тулада, танай оруулһан габьяа сэгнэшэгүй ехэ! – гээд, дахин Дагба Доржиевичай гарыень шангаар адхажа:
– Мүнөө намтай хамта ябагты, – гээд, Дагба Доржиевичыемнай хойноо дахуулаад, Цыденбал дарга тайзанһаа буужа, айлшадые тодожо абадаг таһалга тээшэ гэшхэлбэ. Бидэшье, ойро зуура соо энэ болоһон һонин ушар тухай хөөрэлдэһөөр грим хэдэг таһалгануудтаа тарабабди. Энэ ушар тэрэ үедэ, бидэнэртэ аргагүй һонирхолтойгоор үзэгдөө бэлэй. Монгол ороной хамагай ехэ даргатай зэргэлжэ зогсоод, хамта дүрэ-зурагаа абхуулаад, ахамад зүжэгшэнтэймнай хэдэн үгэ андалдахыень шагнаха гээшэмнай тэрэ сагта “Бурхантай” уулзаһантай жэшээтэй байгаа.
Харин бидэ: “Дагба Доржиевичыемнай хойноо дахуулжа ошоод, юу хэбэ, яаба гээшэб? – гэжэ хамагай ехээр һонирхоо бэлэйбди. Үбгэн зүжэгшэмнай хэдэн сагай үнгэрһэн хойно орожо ерэхэдээ:
– Энэ минии наһанда ехэл һонин уулзалга болобо даа. Сэдьхэлни ехэл үндэр ябана, – гээд, һандали дээрэ түбхинэжэ, удаан дуугай һууба.
Бидэ Дагба Доржиевичай нюдэнэй хараса соо, хүлгэһэн мэдэрэлэйнь саана, сэдьхэлээ ханаһан, баярлаһан хүнэй тэмдэгэй эли бодо үзэгдэжэ байхыень обёоржо, баяртай байдалтайнь хубаалдахые оролдожо:
– Дагба Доржиевич! Цэдэнбалтай юу хээбтэ? Юун тухай хөөрэлдөөбта? – гэжэ эжэлэнгүй дээрэ дээрэһээнь асуубабди.
Дагба Доржиевичай шарайда баярай миһэрэл үзэгдэхэеэ болижо:
– Халхын голдо болоһон дайнда манай Зүблэлтэ гүрэнэй, Монголой сэрэгшэдтэй хамта туйлаһан баатаршалга, илалта тухай дурсаабди. Эрхимээр үнгэржэ байһан гастролииемнай тэмдэглээ. Аха дүү болохо хоёр театрнуудай хоорондохи харилсаан тухай дэлгэрэнгы хөөрэлдөө үүдхэжэ, холбоо барисаатай ябаха, харилсагаа улам үргэдхэхэ тухай онсолжо тэмдэглээ. Ехэ һонин, гүзэгы бодолтой хүн байна. Гүрэн түрые эрхилжэ, ударидажа ябаһан хүн тиимэшье байнгүй яахаб даа. Хөөрэлдөөнэйнгөө түгэсхэлдэ, табан мүшэтэй коньяк мүргэлдүүлжэ уугальди дөө. Морин һарлаг! – гээд, дулааханаар энеэбхилээ һэн.
Гастролиимнай дүүрэхэдэ, Дагба Доржиевич Дондуков Монгол ороной засагай газарта уригдажа, үндэр хайра зэргэдэ хүртэжэ, энгэр дээрэнь үшөө нэгэ одон нэмэжэ толороо һэн. Гастрольнай үндэр хэмжээндэ үнгэржэ, нютагаа бусахадаа Дагба Доржиевичтай вагоной нэгэ купе соо сугтаа һуужа ерээ һэмди. Утын замда ябахадаа вагоной мөөриин түерээн доро элдэб һонин ушарнуудые хөөрэлдэжэ, һаналнуудаараа хубаалдажа ябаһаар байтарнай, галта тэргэмнай Улаан-Үдэ хүрэжэ ерээгшэ бэлэй.
– Доржо-аа! Мэдэнэ гүш? Миниишни сэдьхэл дүүрэн ябажа ерэбэ. Гол ажалнай һайн үнгэрөө. Зүжэгүүдыемнай монголой харагшад урмашажа хараа. Бэшэ ондоо юун хэрэгтэйб даа. Харин, хажуугаарни, һанагдаагүй уулзалга болоо! Юмжэгийн Цыденбал даргатай… Бишни үнэнхэ зүрхэнһөө баярлааб. Тиимэ үндэр зиндаатай даргын юрын зүжэгшэндэ анхаралаа хандуулхадань... Хөөрэлдэхэдөөшье томо хүнэй шэнжэ үзүүлээгүй, нам гэмэ зантай зохид хүн байна. Зай, иигээд, бүхы дээрээ, Монгол ороноор һайн, эрхимээр ябаад, нютагаа бусажа ерэбэбди. Нютагайнгаа хүбүүнтэй, засагай газарай ордон соо хамта ороод байхадаа баярлааб. Шамдаа, залуу хүндэ хүсэхэ байнаб, амжалтатай, һайн ябаарай гэжэ. Зохёохы ажалай хэды хүндэшье һаань, шадаха, мэдэхэ соогоо оролдоорой, зоригтой ябаарай! Элдэб янзын дабаанууд урдашни ушарха... Гэнтэ бүдэрхэшье саг болохо. Энэ тэрэ зон бүдэрүүлхэшье дуратай байха. Зүрхэ алдангүй, дабажал ябаарай, урагшаал дабшаарай, ажалдаа бүхэриг ябаарай, нютагаймни хүбүүн! Сэдьхэлээ үгэжэ хэһэн ажал, хэзээдэшье сэгнэгдэдэг, харюутай байдаг! – гэжэ Дагба Доржиевич вагонһоо бууха үедөө үреэжэ хэлээд, тараха дээрээ гарыемни шангаар адхаһанайнгаа удаа, сээжэдээ дулааханаар няажа, тэбэреэгшэ бэлэй.
Үбгэн зүжэгшын хэлэһэн эдэ үреэлэй үгэнүүд һаял хэлэгдэһэн шэнгеэр һанагдана. Теэд, тэрэ гэһээр, ямар олон он жэлнүүд һубарин үнгэрөөб, ямар олон хубилалтанууд болооб даа...
