«Зунай һүүлэй бороотой бараан үдэшэ танигдаагүй тосхоной зайдан үйлсэдэ Намжал харгын машинаһаа бууба. Жолоошондоо уршышаһан гурбан солхооб һарбайнгаа баярые хүргөөд, тэрэ кабинынгаа үүдэ нээбэ. Газаашаа гарамсаарнь шиигэй хүйтэн амисхал хамар өөдэнь сорьёодхибо. Жэжэхэн хүйтэн бороо һалхинда үлеэгдэн эршэдэжэ, суба дээгүүрнь шабжаганаад, хоротойгоор, аягүйгөөр нюурыень шэрбэбэ. Намжал жэдэжэ, субынгаа заха бодхобо. Тиигээд дэбтэжэ нилсайшаһан шабар соогуур холо холо һүрэн, үйлсын хойто хажуугай налшагархан сайлалгын гэр тээшэ гүйбэ…»
Намжал. Энээхэн оройдоол хэдыхэн мүрнүүд соо хүдөөгэймнай хэды олон хүнүүд өөрыгөө таниба гээшэ ааб? Түрэл тоонтоһоонь гаража, хото городоор эрдэм бэдэржэ ошоод, юунэйшье боложо байгаа һаа, заатагүй һөөргөө бусажа ерэдэг жама ёһо байгаа гээбы даа. Уран зохёолшо Ким Цыденовэй 1960-дахи онуудай эхин-дундуур бэшэһэн «Бусахал даа хабар» гэһэн туужын эхин мүрнүүд соо хүдөөгэй залуу Намжалай эрдэмтэй болоод, хүдөөгөө бусажа ерэхые харабабди. Энэ нээрээ эхэ орондоо аһан ехэ дуратай эрхим хүбүүдэймнай наһанай эхин алхамууд дэлхэйдэ эдлэхэ наһанайнь эсэс хүрэтэр зүргэлжэ захалаад, дардам харгы боложо ошодог һайхан саг байгаа.
Дардам харгы. Харгы гээшэ элдэб байдаг. Дардам арюухан, ялхитай яаматай, ута, богони… Хүдөө гарбалтай хүн ажабайдалда дүршэнги, бэлиг шадабаряараашье, алишье талаараа хүнэй эрхим хүн боложо тодордог, тиихэдээ эхэ орондоо дурлажа, эхэ орондоо этигэл ехэтэй арадай ажахын али олон һалбаринуудай нэгэндэ мэргэжэлтэн боложо гараад, түрэл нютаг, айл аймагайнгаа этигэл найдалые харюулжа, жаргалтай ябадаг үе байгаа. Эхэ орондоо дурлал гээшэшни заатагүй харюутай, һайхан хойшолонтой бэлэй. Ажабайдалай харгы гээшэ элдэб байдаг…
Үнжэгэн нимгэн сэдьхэлтэй Ким Шогдопович Цыденов Оройдоол 34 наһандаа энэ дэлхэйтэй хахасаа бэлэй...
Энээхэн богонихон наһандаа юун гээшые байгуулжа үрдеэ гээшэб? Зарим зоной хэдэн наһан соогоо үрдихэгүй юумые үрдиһэн шэнги харагданал. Ким Шогдопович Цыденов үдэһэн, тэнжэһэн нютагайнгаа байгаалиие эдир бага наһанһаа һайхашаажа, һайхан бодолнуудаар эзэлэгдэн ябаһан бэлэй.
Ким Цыденовэй бэшэһэн шүлэгүүд, рассказууд республикын газетэнүүдтэ, «Байгалай толон», «Байгал», «Байкал» журналнуудта, хамтын болоод эстрадын суглуулбаринуудта толилогдодог, радиогоор, телевиденеэр дамжуулагдадаг байһан юм. Ким Шогдоповичай бэшэһэн «Һарата һүнинүүд» гэжэ рассказуудай ном 1961 ондо хэблэгдээ. «Һарата һүни» (рассказууд, повесть) (1977 он), «Поэзиин үдэр» гэһэн ном соо уянгата шүлэгүүдынь (1960 он), «Сердце мое, Бурятия» гэһэн буряадай бэшээшэнүүдэй суглуулбари ном соо «Одинокий домик» гэжэ рассказынь (1970 он), «Чистое небо Забайкалья» гэһэн ном соо Ким Цыденовэй «На покосе» гэжэ нэрэтэй рассказынь Буряадай номой хэблэлээр гараа һэн.
Эдир залуугаар домог болон мүнхэрһэн гайхамшагта энэ хүнэй намтарые харахада хоорондоо оройдоошье зайгүй, зүү багтаха забһаргүй үргэлжэлжэ байһан үйлэ хэрэгүүд, үрдихэ гэһэндэл яарал соогуур ошоһон жэлнүүд…
Алтан дэлхэйдэ эдлэхэ ажабайдалай эхин – бага наһаяа арюунаар дурсажа, дулааханаар түүрээхэ гээшэ оюун бодолой, сагаан һэшхэлэй хэрэг ха юм.
«Ким Цыденов эдир наһанһаа захалжа, уран зохёолой, эрдэм ухаанай номуудые элбэгээр уншаһан, шудалһан, олон юумэ һониноор хөөрэжэ, тайлбарилжа үгэдэг, үргэн мэдэсэтэй, бэлэдхэл ехэтэй хүн байгаа. Алтан дэлхэйдэ эдлэхэ ажабайдалай эхин – бага наһаяа арюунаар дурсажа, дулааханаар түүрээхэ гээшэ оюун бодолой, сагаан һэшхэлэй хэрэг даа. Ким Цыденов эгээл тиимэ бодолтой, һэшхэлтэй, үшөө тиигээд оюун мэдэрэлэй бэлигтэй хүн байгаа. Ким Цыденов зохёолнууд соогоо гол түлэб хүнэй наһанай арюухан үглөөе, тэрэнэй шүүдэртэй ногоон зүлгэ хаһые эхэ байгаалиингаа энгэртэ мэшэеэн хаража, оюун бэлигэйнгээ мэдэрэлээр түрэл арадтаа түүрээжэ эхилһэн ябаал...» – гэжэ нютагайнь нэрэтэй түрэтэй поэт Булад Жанчипов нүхэр тухайгаа бэшэһэн байдаг. Тиихэдэ Ким Цыденовэй үшөө нэгэ нютагайнь хүн, үндэр нэрэтэй уран зохёолшо Цырен-Дулма Дондогой иигэжэ бэшэһэн юм:
«Залуу уран зохёолшын рассказуудые уншаһан хүн бүхэн тэрэнэй бэшэлгын шэнжые, буряад литературада байгаагүй маягые онсолон тэмдэглэһэн юм. Илангаяа америкын зохёолшо Эрнест Миллер Хемингуэй, немец бэшээшэ Эрих Мария Ремарк мэтын Баруунай болон ородой зохёолшо И. А. Бунин гэхэ зэргын оюун бэлигтэнэй маягые һануулна гэжэ Александр Жамбалдоржиев, Цэрэн-Анчик Дугар-Нимаев гэгшэд тэмдэглээ агша һэн».
Уран зохёолшо, уран зурааша, хүдөөгэй багша нютагтаа болоһон үйлэ хэрэгүүдые, юрын зоной ажабайдалые хёрхо нюдөөр ажаглан харуулжа зохёолоо бэшэдэг байгаа. Һургуулиин үхибүүд, багшанар, хамтын ажахын хүдэлмэришэд тухай үнэншэмэ хөөрөө дэлгэжэ, залуушуулай эрмэлзэл, хүсэл, наһанайнгаа харгы бэдэрэлгэдэ онсо анхаралаа хандуулха. Илангаяа байгаалиин үзэгдэлнүүдые уран хурсаар зураглан, түрэл дайдадаа хайрын сэдьхэлээр хандахые уряалжа багаал даа.
Өөрын онсо һонин бэшэгтэй уран зохёолшо Ким Цыденов 1937 оной декабриин 4-дэ Яруунын аймагай Эгэтэ нютагта колхознигай бүлэдэ түрэһэн юм. 1944 оной намар Эгэтын эхин һургуулида ороо. 1948-51 онуудаар Үльдэргын долоон классай һургуулида, саашадаа Нарһатын дунда һургуулида һураа. Нэгэ жэл Эгэтын МТС-тэ ВЛКСМ-эй Яруунын райкомой инструктораар хүдэлөө. 1955 онһоо эхилээд 1960 он болотор Доржо Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай институдтэ һураа. Институдээ дүүргэжэ, түүхын ба хэлэ бэшэгэй багша боложо гараад, Үльдэргынгөө долоон классай һургуулиин шабинарта ном заагаа. 1961-62 онуудаар «Яруунын үнэн» гэжэ аймагай газетын харюусалгата секретаряар, мүн Хориин «Шэнэ Үдэ» газетэдэ хүдэлөө. Һүүлээрнь Үльдэргын дунда һургуулида түүхэ ба ород хэлэ, литература заагаа, тэндээ директорэй орлогшоор, хожомынь директорээр хүдэлһэн. Ким Шогдопович Цыденов ниитын ажалда эдэбхитэйгээр хабаададаг һэн. 1966 ондо ВЛКСМ-эй XV съездын делегадаар һунгагдаһан байна…
Энэл даа эдлэһэн наһаниинь, альганай шэнээхэн саарһа аржылган эреэлээд лэ дүүрэшэбэ. Тиибэшье эсэслэн дүүрээгүй. Үлзы һайхан Үльдэргэнь, үнэн сэхэ нүхэдынь байна, уг дамжуулжа ябаһан үри бэе – үхибүүдынь байна.
Багша, поэт, уран зохёолшо, уран зурааша Ким Шогдопович Цыденовэй мүнхэ дурасхаалда зорюулагдаһан «Эхэ нютаг – эльгэн тоонто» гэһэн сэдэбтэ аймагай уран бэлигтэнэй мүрысөөн эхилээд, байн тэрэнь аймагууд хоорондын боложо, жэлдээ нэгэ дахин үнгэрдэг. Энэ нааданай гол зорилго:
= Уран шүлэгшэ, уран зохёолшо, уран зурааша, багша Ким Цыденовэй бүтээлнүүдые мэдээжэ болгон дэлгэрүүлгэ;
= буряад уран зохёол дэлгэрүүлгэ;
= үхибүүдэй урлалда дүршэлые дэмжэн хүгжөөлгэ, тэдэнэй уран бэлигые элирүүлгэ.
Уран зохёолшын басаган Виндарья Ринчиновна наһанайнгаа нүхэр Эрдэм Дамбаевичтай, тиихэдэ Үльдэргын дунда һургуули тус мүрысөөнэй гол үүсхэл, ехэ оролдолго гаргаһан эмхидхэгшэд болоно. Мүрысөөндэ хабаадагшад, хүндэтэ айлшад Ким Цыденов бэлигтэй уран шүлэгшэ, уран зохёолшо, уран зурааша, үндэр нэрэтэй багша байһан гэжэ гэршэлэн, һургуули соо дэлгэгдэһэн номуудтайнь, гар бэшэгүүдтэйнь, үзэсхэлэнтэ һайхан зурагуудтайнь, һурагшадайнгаа шүлэг зохёолнуудыень альманахууд болгоһон суглуулбаринуудтайнь, баян намтарыень гэршэлһэн фотозурагуудтайнь һонирхон танилсана. Ким Цыденовэй зурагуудые, аша басаган Алимагайнь хүдэлмэри-зурагуудые гэр бүлэнь һургуулидаа бэлэг болгон бариһан юм. Хүмүүжүүлхы айхабтар ехэ удхатай нааданай эмхидхэн байгуулагшадые нэрлэбэл: Буряад Уласай болбосоролой ба эрдэм ухаанай яаман, Буряад Уласай Соёлой яаман, Яруунын аймагай захиргаанай болбосоролой таһаг.
Наада эмхидхэн үнгэргэлгые Үльдэргын юрэнхы дунда һургуули, тиихэдэ К. Ш. Цыденовэй үхибүүд өөр дээрээ даажа абанхай. Буряадай Уран зохёолшодой холбоон, Буряадай Гүрэнэй ехэ һургуули, Буряадай дунда мэргэжэлэй багшанарай һургуули гээд мүн лэ эмхидхэн үнгэргэлгэдэ хабаадалсадаг юм.
Ким Шогдопович Цыденов түрэл нютаг тухайгаа томохон зохёол бэшэхэ гэжэ бэлэдхэлэй хүдэлмэри ябуулжа байтараа, түргэн үбшэндэ нэрбэгдэжэ, тэрэ хүсэлөө бэелүүлжэ үрдеэгүй.
Энэ бэшэлгэ соо дээрэ, нэрлэмээр газартань, зорюута нэрлэнгүй орхигдоһон «Бусахал даа хабар» гэжэ туужа 1964 ондо ном боложо нара хараһан юм. Туужын эхин мүрнүүдээр энэ бэшэлгэеэ эхилээ һэмди. Эсэсэй мүрнүүдээр дүүргэе даа:
«Нюдэ һаргама хүнгэрэг саһата тала дээгүүр үбэлэй элшэгүй, ялсагар наран доохонуур мухарина. Намжал ябажа ябатараа гэнтэ зуг татаба, хаанаб даа эндэ, хажуухандань байһан жаргал хубияа бэдэрэн ябаһандал һанаадхиба. Сэнхир үндэрөөр һүрэглэһэн эдэ хүбэн үүлэдэй түхэлдэ гү, али энэ захагүй талын хаанаһаашьеб ерэһэн һалхинай амисхаалда гү – хүсэд ойлгожо шадабагүй, – зүгөөр ехэ холоһоо элинсэг хулинсагуудаарнь дамжан ерэжэ, хаанаб даа зосоонь дууран хэбтэһэн эртэ урдынь зэрлиг мэдэрэл хабарай түрүүшын, тон һулахан, илгамааршье бэшэ шахуу шэнжын үзэгдэһые тухайлба.
Иигээд лэ удахашьегүй хабар!»
Бусахал даа хабар. Уран зохёолшо, һайн хүн Ким Цыденовтэ одоол ёһотой хүшөө бодхогдобо гээшэ, тэрэнэй өөрынь бүтээһэн зохёолнуудые согсолжо байгуулһан барюубшатай зузаан ном. Номһоо үндэр һургаал үгы, номһоо үлүү бодол үгы, номһоо сэнтэй бэлэг үгы, тиигээд байхадаа эгээл удхатай, эгээл хүндэтэй хүшөө – ном хэблэгдээ. Зохёол соогоо жэлэй дүрбэн сагай нэгэншье һаа, амидаралай, ажабайдалай эхин, мүнхэрһэн оюунтанай угаа дамжан бусалгын хабар!
Энэ ном дээрэ хүдэлэгшэдые нэрлэебди:
Түһэлые һанаашалан ударидагша Доржиева-Кимэй Виндарья
Харюусалгата редактор Жанчипов Булад
Согсологшод Цыденова Анна, Доржиева-Кимэй Виндарья
Редакторнууд Дымчикова Жанна, Дарибазарова Цырен-Ханда
Техник редактор Доржиев Зорик
Хинагшад Бальжинимаева Цыпилма, Гиргушкина Татьяна, Гулгенова Ирина
Электрон хэлбэридэ оруулагшад Доржиева-Кимэй Виндарья, Цыбикова Ирина (альманахууд)
Загбар бэлдэһэн Шарайд О. Галсан (Буряад-Монгол Ном хэблэл)
Ким Цыденовэй өөрынь зурагууд энэ ном шэмэглэхэдэ оруулагдаа.
