Энэ зүжэг монгол ороной мэдээжэ уран зохёолшо Сэнгын Эрдэниин бэшэһэн “Хүхэ хулгана жэл” гэжэ туужын удхаар Россиин габьяата, Буряадай арадай артист, хоёр удаа Буряад Уласай Гүрэнэй шангай лауреат болоһон, Россиин уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Доржо Сультимов зүжэг бэшэжэ, буряад хэлэндэ оршуулаад, Агын Буряадай тойрогой “Амар сайн” театрай хүтэлбэрилэгшэ Дамдинов Базар Жаповичай урилгаар Ага нютаг ошожо, дээрэ хэлэгдэһэн театрай тайзан дээрэ энэ зүжэг найруулан табиба.
“Хүхэ хулгана жэл” гэжэ туужые зүжэг болгожо бэшээд, найруулһан Доржо Сультимовтай сурбалжалагша Галина Дашеева уулзажа, хэдэн асуудалтай хандаһан байна.
КОРР. Доржо Норбосампилович, та ямар хараа бодол дээрэһээ үндэһэлжэ, Сэнгын Эрдэниин зохёолдо хандаһан байнабта?
Д. С. Энэ бэлигтэй уран зохёолшын зохёолнуудаар би ехэтэ һонирходогби. 2000 оной эхеэр, Буряад драмын театрай хүтэлбэрилэгшөөр ажаллажа ябаха үедөө, Сэнгын Эрдэниин “Хойто наһандаа уулзахабди” гэжэ роман зүжэг болгоод, театрай тайзан дээрэ режиссёр Туяна Бадагаевада найруулжа табихыень дурадхаа һэм. Энэ “Хойто наһандаа уулзахабди” гэһэн зүжэгэй премьерэдэ романай автор Сэнгын Эрдэниин Улаан-Үдэ хото ерэжэ хабаадахыень телефоноор хөөрэлдэжэ уряа һэмди. Урилгыемнай ехэ дуратайгаар хүлеэжэ абаһан юм. Бидэ ехэтэ хүлеэжэ, бэлигтэй уран зохёолшонтой уулзажа дүтэ танисаха, хөөрэлдэхэ, зүбшэл заабарииень абаха, һанал бодолоороо хубаалдаха хүсэлтэй байгаабди, теэд яахыншье аргагүй, уйдхараар дүүрэн гашуудалтай мэдээсэл Улаан-Баатарһаа абтажа, голхороо бэлэйбди. Энэ “Хойто наһандаа уулзахабди” гэжэ зүжэг 2001 ондо Улаан-Баатар хотын тайзан дээрэ харуулагдажа, харагшад, илангаяа, буряад үндэһэ яһатанай түлөөлэгшэд халуунаар угтажа абаа һэн. Энэ зүжэг монголой тайзан дээрэ харуулха хэрэгтэ Сэнгын Эрдэниин басаган Байгалмаа, хүбүүниинь Улаан-Баатар хотын мэр ябаһан Бат-Үүл эмхидхэлэй ажалда хабаадалсажа, туһаламжа үзүүлһэндэнь ехэтэ баясаа һэмди. Энэ зүжэг дотор 1930 гаран ондо Монгол орондо болоһон хамалган, хашалган тухай хэлэгдэжэ, 1920 гаран ондо нүүжэ ошоһон буряадуудай ядаһан, зобоһон, үйлэ тамаа үзэһэн, хардуулһан, хюдуулһан тухай харагшаднай сэдьхэлээ хүдэлгэжэ харадаг һэн. Харин мүнөө энэ Ага тойрогой “Амар сайн” театрай тайзан дээрэ найруулһан “Хүхэ хулгана жэл” гэжэ зүжэг дотор 1921-23 онуудта Монгол орондо болоһон үйлэ хэрэгүүд тухай хэлэгдэнэ. Манай гүрэн дотор Октябриин хубисхал, Эрхэтэдэй дайн боложо, хүлгөө ехэтэй, хёмроотой байдал тохёолдожо, сагаантан, улаантанай үйдхэһэн дайнай хүлдэ дайруулхагүй, хүбүүдээ атаман Семёновой сэрэгтэ абхуулхагүй гэжэ манай яһатанай зон Монгол орон, Хитадай Шэнэхээн нютаг нүүжэ ошоод, түбхинэжэ хуби заяагаа тааруулһан тухайнь түүхэ шэнжэлдэг эрдэмтэдэй ажалнууд дотор дэлгэрэнгыгээр тайлбарилагданхай байдаг. Харин монгол үндэһэтэй буряад яһатанай Монгол орон нүүжэ ошоод, түбхинэһэн, байра байдалаа тааруулһан тухай уран зохёол буряад хэлэн дээрэ үгы гэхэдэ болохо. Энэ “Хүхэ хулгана жэл” гэжэ туужа соо буряадуудай Монгол нүүжэ ошоходонь арадай засаг тогтонхой байжа, хуби заяагаа бэдэржэ ябаһан зоной олон тоото бэрхэшээлнүүдтээ ушаралга, эдэ бэрхэшээлнүүдые дабажа түбхинэһэн, тэдэнэй тэмсэл, оролдолго, тэрэ сагта хүрэжэ ерэһэн шэнэ сагта өөрынгөө зам бэдэрэлгэ, Монгол орондо амидарха эрхэ ололго тухай уншагшын сэдьхэл уяруулма һонирхолтойгоор энэ туужа дотор бэшээтэй байдаг. Манай эндэхи зон энэ туужын удхаар найруулагдаһан зүжэг хаража, эдэ дээрэ хэлэгдэһэн түүхэтэ ябадалнуудтай, орёохон үйлэ хэрэгүүдтэй танилсажа, мэдэжэ ябаһай гэжэ һанаһан дээрэһээ энэ зохёолдо хандаһан байнаб.
КОРР. “Амар сайн” театр драмын бэшэ - дуу, хатарай театр гэжэ мэдэнэбди. Ямар бэрхэшээлнүүдтэй ушараабта?
Д. С. Бэрхэшээлнүүд олон байгаа. Энэ театрай зүжэгшэд дуушад, хатаршад, хүгжэмшэдһөө бүридэдэг. Иимэ мэргэжэл эрхилжэ ябаһан зониие яряанай зүжэгтэ хабаадуулха хэрэг орёохон байгаа. Гэбэшье, манай яһатанай уран бэлигтэйдэ найдажа, ажалаа зохёожо эхилһэн байнабди. Тайзанай хэлэнэй, дүрэ байгуулхын талаар бэрхэшээлнүүдэй ушараашье һаа, бэлэдхэлэй ажалай богонихон хугсаада эдэ зүжэгшэднэй ехэ оролдолго гаргажа хүдэлөө. Тайзанай агаараар амилжа һураһан зон хадаа тунхарижа байгаагүй, хэлэгдэһэн, зааһан юумэ ойлгоод лэ, гэдэргээ таталдангүй урагша абажа жүдхөө, хүдэлөө. Эдэ дуушад, хатаршад, хүгжэмшэднэй бэлигэйнгээ үшөө нэгэ талыень нээжэ, харагшадтаа бэлэглэхэ аргатай болоо ха юм. Яряанай зүжэгтэ наадаха, хабаадахадаа өөрынгөө тусхай мэргэжэлээ алдаагүй, дээрэнь бүри һайн нэмэри болгожо, бурханай хайрлаһан бэлигыень улам баяжуулха, хүгжөөхэ арга олгогдоо гэжэ хэлэхэ байнаб. Мүнөө үе сагта олон юумэ шадаха, мэдэхэ ябахада, һаалта, үлүү болохогүй, туһа болохо. Эдэ зүжэгшэднай сэдьхэл бодолоо баяжуулхаһаа гадуур уран бэлигэйнгээ үшөө нэгэ талые мүлижэ, харагшадаа баясуулха, урмашуулха аргатай болобо гэжэ найдаха дуран хүрэнэ.
Тайзан шэмэглэхэ асуудал орёохон байгаа. Тусхай түхеэрэлгэгүй тайзан дээрэ шэмэглэлээ тааруулха, үзэгдэлэй дүүрэхэдэ саг соонь алдуугүйгөөр һэлгэхэһээ эхилээд олон бэрхэшээлнүүд ушараа. Энэ хэрэг бүтээхэ хэрэгтэ тус театр хүтэлбэрилжэ ябаһан Базар Жапович Дамдинов тон ехэ оролдолго гаргажа, өөрөө улаан гараараа оролсожо, тайзанай шэмэглэл хэлсээ, тааруулалсаа. Иигэжэ өөртэнь даалгагдаһан коллективэйнгээ амжалтатай ажаллахын түлөө үнэнхэ зүрхэнһөө оролдолго гаргажа, хам орожо тааруулдаг зон үсөөн.
КОРР. Тайзанай шэмэглэл хэн зурааша бүтээгээб?
Д. С. Тайзанай шэмэглэл дээрэ бэлигтэй уран зурааша, Буряад драмын театрай ахамад уран зураашаар хори гаран жэлдэ амжалтатай хүдэлһэн, Агаһаа уг гарбалтай Россиин габьяата уран зурааша, Буряад уласай Гүрэнэй шангай лауреат Бальжинима Доржиевич Доржиев хүдэлөө. Дүршэлтэй уран зураашатай хүдэлхэдэ хүнгэн байгаа. Гол бэрхэшээлнэй гэхэдэ, уйтахан, хажуу тээшээ дикорациин багтаха талмай үгы, шэмэглэлэй дээшээ хөөрэжэ дэгдэхэ оньһон түхеэрэлгэгүй байһан ушарһаа хуряангы шанартайгаар тайзанай шэмэглэл бэлдэһэн байнабди. Тиихэдэ, театрай хүтэлбэрилэгшын оролдолгоор “Единая Россия” нам мүнгэ һомолжо, сахилгаан гэрэлэй, хүгжэм дуунай шэнэ түхеэрэлгэнүүдые абажа үгөөд, зүжэг найруулха мүнгэ һомолһон ушарые һайшаамаар.
Бальжинима Доржиев зүжэгэймнай нээлтын үдэр уран зурагуудайнгаа үзэсхэлэн Ага һууринай музейн байшан соо дэлгээд, зон һонирхожо хараһан, һанамжа, бодолнуудаа элирхэйлжэ үндэр сэгнэлтэ үгэһэн байна. Уран зурааша өөрынгөө бүтээлнүүдһээ “Сэрэг нарһан”, “Ага найман эсэгэ” гэһэн зурагуудые Ага нютагайнгаа зондо бэлэг болгожо барюулаа. Ага һууринай музейн байшан соо энэ зурагуудыень нютагайнь зон хаража байха аргатай болобо.
КОРР. Хэлэнэй, дүрэ бэелүүлхэ талаар бэрхэшээлнүүд ушараа гэнэт. Ямар удхатайб?
Д. С. Түрэлхи хэлэнэймнай асуудалтай болоһон ушар бултанда мэдээжэ. Алишье талаһаа оролдолго гаргагдажа, ажалай ябажал байхадань, түрэл хэлэнэймнай хүгжэлтэ гэдэргээ таталдаһан зандаа. Яажа зүб тээшэнь шиидхэдэг юм гэһэн асуудал хүн бүхэнэй һанаа зобооно. Хамба ламамнай ехэ оролдолго гаргажа, олон янзын конкурснуудые үнгэргэнэ, ород хэлэндэ “залгюулжа” байһан хэлэеэ абарха гэжэ оролдоно. Засагай газарай зүгһөө тусхай программа байгуулагдажа, түрэлхи хэлыемнай хүгжөөхын талаар янза бүриин дэмжэлгэнүүд үзүүлэгдэнэ. Гэр бүлэдөөшье эхэ эсэгэнэр оролдоно. Теэд, үрэ дүн бии гээшэ гү гэхэдэ, тодо харюу үгэхэнь бэрхэшээлтэй.Зүблэлтэ гүрэнэй байһан сагта Ага тойрогоор зун бүри Буряадай драмын театр утын гастроль үнгэргэдэг һэн. Тэрэ үедэ хэлэнэй асуудал табигдадаггүй байгаа. Уулзаһан, хараһан хүн бүхэмнай жэнхэни буряад хэлэн дээрээ тордиһогүй хөөрэлдэжэ, һанал бодолоороо хубаалдажа ябадаг һэн. Харин мүнөө Ага һууринда тад ондоо юртэмсэ үзэгдөө. Һургуулиин хүүгэд, залуушуул бүгэдэ ород хэлэн дээрэ хөөрэлдэжэ ябанад. Агын Буряадай тойрог түрэлхи хэлэнэймнай, ёһо заншалаймнай үлгы болохо нютаг гэжэ сэдьхэлдээ баясажа ябадаг һэм. Һүүлшын хэдыхэн жэлнүүд соо шэнэ сагай “һайн” шэнжэ хүүгэд залуушуулда шэнгэжэ үрдеэ юм байна. Харин: “Ага тойрогой хүдөө нютагуудаар хэлэмнай бүтэн, бүрин зандаа!” – гэжэ зоной нэгэн дуугаар тэмдэглэхэдэнь найдал түрэнэ. Найдалгүй болоо һаа, аюултай.
Энэ зүжэг дээрэ хүдэлһэн зүжэгшэднэй түрэлхи хэлэеэ мэдэбэшье, тайзан дээрэһээ дуугарха дүршэлгүй байһан ушарһаа орёохон байгаа. Зарима зүжэгшэд буряад хэлэеэ огто мэдэхэгүй байһан аад, оролдолгынгоо хүсөөр шармайжа, түрэлхи хэлэн дээрээ дуугардаг болоо. Түрэлхи хэлэн дээрээ дуугардаг болоходоо ямар ехээр омгорхоо, баярлаа гээшэб?! “Иимэ һайхан хэлэтэй аад лэ, яажа мэдэхэгүй, дуугардаггүй байгаа гээшэбиб?” – гэжэ гайхаһаншье, зүрхэеэ хүдэлгэжэ хэлэһэншье зүжэгшэд бии байба. Хүнэй баалалта хүлеэнгүй, өөрынгөө эрмэлзэлээр оролдоходонь, үнэнхэ зүрхэнһөө хамсыгаа шамажа шармайхадань, юумэн бүтэнэ. Юумэнэй бүтэхэдэ, оролдоһон хүн урмашаад, зосоонь ольһотой дулаахан гэрэл орожо, улам саашаа, шэнэ дабаанууд өөдэ жүтхэдэг үйлэтэй. “Юумэн бүхэн өөрын оролдолгоһоо дулдыдажа бүтэдэг,” – гэжэ арад зомнай, арсахын аргагүй, зүб хэлсэдэг.
КОРР. Энэ зүжэг харагшад ехэтэ һонирхожо хараа гэжэ бидэ дуулаһан, зоной һанамжа шагнаһан, интернет соо хараһан, ФМ радиогой долгин дээрэ соносоһон байнабди. Зүжэгэй саашанхи хуби заяан тухай юун гэхэ байнат?
Д. С. Зүжэгэй нээлтын боложо байһан үдэрнүүдтэ Шэтэ хотын драмын театрай директор Юрий Пояркин хабаадажа, театрай коллективые шэнэ туйлалтаарнь хани халуунаар амаршалаад, Сагаан һарын һайндэрнүүтэ Шэтэ хотын театрай ордон соо зүжэгөө харуулхыень тайзан дээрэһээ урилга мэдүүлжэ, хэлэжэ байгаа һэн. Зунай дулаан сагай ерэхэдэ Монгол ороной Дорнод, Хэнтэйн аймагуудта буряад-монголшуудай ажаһуудаг нютаг-сомонуудаар аяншалжа зүжэгөө, хатар дуунһаа бүридэһэн концерт-наада харуулха түсэбтэй театрай хүтэлбэрилэгшэд ажалаа зохёожо, Монголой талатай харилсажа байнхай. Ага тойрогойнгоо, мүн Буряад ороноймнай аймагай түбүүдээр болон Улаан-Үдэ ерэжэ, наадаяа дэлгэхэ зорилготойгоо тус театрай хүтэлбэрилэгшэд: директор Базар Дамдинов, уран һайханай талаар ударидагша Уржэн Гунгаева хоёр зондо мэдүүлэнхэй һэн.
КОРР. Танда ямар һанамжа, дурадхал байнаб?
Д. С. Минии хүсэхэ юумэн гэхэдэ, энэ “Амар сайн” театрай ерээдүй сагуудта ганса дуу хатарай бэшэ Хүгжэмтэ-драмын театрай зиндаа, зэргэтэй болоболынь, арга боломжонь үргэн, ехэ болохо һэн. Театрай репертуарта түрэлхи хэлэн дээрэмнай хүүгэдтэ, бүдүүн хүнүүдтэ зорюулһан зүжэгүүд бии болохо. Хэлэеэ алдангүй, хүгжөөхын талаар нэмэри, түлхисэ боложо үгэхэ аргануудай нэгэ зүйл болохо һэн. Тэрээнһээ гадуур, “Амар сайн” театрай найруулжа табиһан зүжэгүүд дотор Буряад драмын театрай бэлигтэй зүжэгшэдэй саг зуура соо хабаадалсаад ошожо, ерэжэ байгаа һаань, хэн боли гэхэб. Түрэлхи хэлэн дээрээ зүжэгүүдые харахадаа зон урмашаха, сэдьхэлээ хүлгэжэ баярлаха, толгойдоо һонин, шэнэ бодолнуудые хадуужа, һүр һүлдэмнайшье үргэгдэхэ үйлэтэй болоно. Хүнэй сэдьхэлдэ баяр түрүүлхэ гээшэмнай аргагүй ехэ буянтай үйлэ хэрэг. Хоёрдохёор, түрэлхи хэлэеэ гамнаха, хүгжөөхэ арга олдоно. Хэлэнэймнай саана соёл, түүхэ, ёһо заншалнай байдаг һэмнай даа. Хэлэнэй алдагдагдахада эдэ бүгэдэ баялигнай алдагдаха ушартай. Эдэ бүгэдэеэ алдабал, хэн юун болохомнай мэдээжэ. Хүршэ хизаарнуудта ажамидардаг яхад, тыва яһатан ямар наринаар, ямар сэбэрээр, ямар дуратайгаар түрэлхи хэлэеэ дүмэн үргэжэ ябанаб. Бидэ юундэ тэдээнһээ дутаха болоо зонбибди? Ухаан бодолоор һонор, бэлигтэй арад гэжэ тоотой аад лэ!
“Амар сайн” театрые хүгжэмтэ-драмын театр болгохо тухай Ага тойрогой арад зоной хүсэжэ, һаналаа нэгэдүүлээд, Үбэр-Байгалай хизаарай соёлой яаманда, Ага тойрогойнгоо ноёд һайдта дурадхал оруулбалынь, арад зоной ажамидаралай түлөө һаналаа табижа ябаһан дарганар арсалтагүй дэмжэхэ бэзэ. Шэтэ можотой Ага тойрогые ниилүүлхэдээ, зоной һанамжа дэмжэхэбди, туһалхабди гэжэ найдуулһан ха юм.
