«Хэдышье ухаан бодолоороо мэдэржэ байгаа hаа,
нүхэрни дайнда унаа гэжэ хэлэхэеэ hананагүй,
юундэб гэхэдэ ерэhэн мэдээн соо үхөө бэшэ,
харин үгы болоо гэжэ бэшээтэй байгаа ха юм…
Нүхэрыень абаад ябашаhан үнгэрhэн дайнай сууряан,
сэдьхэлдэнь амгалан байдал асараагүй илалта..».
Эндэ Ион Друцын зохёолоор табигдаhан «Залуугаймнай шубууд» гэжэ зүжэг соо Туяна Бальжановагай зохёоһон Хорло гэжэ хүдөөгэй эхэнэрэй дүрэ харанабди. Сэдьхэлээ доhолгон дамжуулhан үнэн сэхэ инаг дуран нэгэшье хүнэй эльгэ зүрхэ дайрангүй байха аргагүй…
Буряадай Гүрэнэй Ажалай Улаан тугай орденто Х. Намсараевай нэрэмжэтэ академическэ драмын театрай зүжэгшэн, Буряад Уласай арадай зүжэгшэн Туяна Бальжанова энэ һарын 20-до ойн баярта зорюулагдаһан тоосоото үдэшэеэ үнгэргэхэнь гэжэ зар тунхаг таража байна.
Туяна Дондокдоржиевна Бальжанова Яруунын аймагай Үльдэргын дунда һургуули дүүргээд, Ленинградай театрай, хүгжэмэй, киногой дээдэ һургуулиин гурбадахи актёрско студида ороһон аад, гэр бүлын шалтагаанаар һуралсалаа Зүүн-Сибириин гүрэнэй соёл болон уралалай ехэ hургуулида үргэлжэлүүлһэн байна. Мэдээжэ багшанар С. Будажапов, Н. Шагдарова, А. Бурков, А. Первушин гэгшэдтэ һураһан юм.
Түрэл Буряад театрайнгаа тайзан дээрэ гушаад жэлнүүдэй туршада тэрэнэй байгуулһан зохёохы намтар харахада иимэ байна:
Туянын зохёохы замайнгаа эхиндэ наадаһан эгээл ехэ дүрэнь Т. Миннулинай «Үлгын дуун» гэһэн зүжэг соо Дилемма гэжэ үхибүүгээ нарайлалгын байшанда орхиһон залуу бардам эхэнэр болоно. Г. Башкуевай «Воздушный поцелуй» гэжэ зүжэг соо түрмэһѳѳ уушханай ханяадатай бусаһан хүнэй Таня басагые наадаһан байна. Хүдѳѳгэй томоотой, нарин нягта залуу басаганай дүрэ зүжэгшын абари занда тон зохидоор таараа гэжэ тэмдэглэгдэдэг. Муу үбшэн тухай мэдэхэдээ, нэгэ талаhаа ехээр айгаадшье, сощоодшье, эшээдшье абана. Аба басаган хоёрой харилсаан, сэдьхэлэйнь байдал харагшадай зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэжэ шадаһан байдаг. Зүжэгшэн наадахадаа, мүнөөнэй хатуу байдалда юунэйшье болоо hаа, хажуудаа байhан аба эжыгээ, түрэлэйхидөө гамнажа, сэгнэжэ, дүнгэжэ ябая гэжэ уряална.
Б. Гавриловай «Чингис хаан» гэжэ зүжэг соо зүжэгшэнэй байгуулһан Бортын дүрэ онсо һуури эзэлдэг. Туяна тайзанай дээдэ гарай зүжэгшэд М. Елбонов, С. Хажитов, Д. Пурбуев, Л. Дугарова гэгшэдтэй наадаха талаантай байгаа. Борто – Тэмүүжинэй, Чингис хаанай – агууехэ хаанай наhанайнь ёhотой нүхэр гээшэ. Зүжэгшэн энэ дүрэеэ бүхы зүжэгэй туршада наадана: эдир залуу наhанhаань эхилээд, үндэр наhан хүрэтэрнь. Зүжэгэй эхиндэ гэнтэ мэргэдүүд добтолжо, залуухан Бортын хүхюун дорюун ажабайдалые һандаргажа, тэрэ hайхан байдалынь таhалдашана. Чингис хаанай түшэг тулга болоод ябахадань, хэды шэнээн тэсэбэритэй, даасатай байха, бүхы юумэ зүбөөр ойлгожо, тайлбарилжа шадаха хэрэгтэй байгааб. Энэ юрэ бусын эхэнэр хүнэй дүрэ дээрэ хүдэлжэ байхадаа, зүжэгшэн бүхы зүрхэ сэдьхэлээрээ орожо наадаhан юм, юуб гэбэл дутуу гү, али үнэн зүрхэнhөө наадаагүй болобол, зүжэг соохи үүргэеэ бэелүүлжэ шадахагүй hэн.
С. Эрдэнын «Хойто наhандаа уулзахабди» гэhэн зүжэг соо наадаhан Цэвэлмаань харгашадта тон ехээр hайшаагдаhан бэлэй. Театрай тайзан дээрэ хатуу хашалга-хамалгын үедэ хүршэ гүрэндэ ажаhууhан буряад зоной гашуудалта ушар тон эли тодоор hэргээн харуулагдажа, Буряад ороноймнайшье, 2001 оной намарhаа Монгол оронойшье харагшадай зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэһэн юм. Сагай хүрдын эрьюулгэдэ хүнэй уйдхар гашуудалтай хуби заяан бүри элеэр тобойжо гарана. Гол дүрэнүүд – Сонров Цэвэлмаа хоёрой хуби заяае З. Ринчинов, С. Цыдыпова, Т. Бальжанова гэгшэдэй өөрсөөр дамжуулхада, харагшад сэдьхэлээ хүдэлгэжэ угтадаг байhан юм.
«С.С.С.Р.» гэжэ зүжэг соо Туяна Бальжанова Янжимын (Любовь), Ц. Шагжинай «Шүдхэртэй сүндүүг» гэжэ зүжэг соо Цырегмагай дүрэнүүдые гүйсэдхэhэн байха юм.
Ехэ дүрэнүүдhээ гадуур зүжэгшэнэй багаханшье hаа, наадахада гол дүрэнүүдhээ юугэрээшье дутуу бэшэ, харюусалга ехэтэй хоёрдохи дүрэнүүдые гүйсэдхэхэдөө бэрхэ байhыень харагшад обёорһон байдаг.
Туяна Дондокдоржиевнагай наһанайнгаа ээлжээтэ дабаан дээрэ гараад байхада, зохёохы ехэ амжалта, энхэ элүүрые хүсэел даа!
