“ХОНХИНУУР” ХАТАРААР “БУЛЖАМУУР” БҮЛГЭМ БУРЯАД УЛАСАА ТҮЛӨӨЛХЭ

Тус хэмжээ ябуулгада манай Буряад Ула­сай арадай уран бүтээлэй түбэй хүүгэдэй арадай хата­рай “Булжамуур” бүлгэм хабаадаха эрхэдэ хүртэнхэй. Бүхы гүрэнэймнай можо нютагуудай арадай хатарай бүлгэмүүд энэ нааданда элдэб янзын хатарнуудые ду­радхаха юм. Энэ ехэ хэмжээ ябуулга 4 мянган харагшадые суглуулжа, сэнхир экранаар сэхэ дамжуулагдахаар хара­алагдана. Тус фестиваль үүсхэгшэ болон эхи табигша – дэлхэйдэ мэдээжэ Ехэ театрай прима-балерина, Ородой Холбоото Уласай арадай артист Светлана Захарова.

“Булжамуур” ансамбль - бэлигтэй хүтэлбэрилэгшын дали доро

“Булжамуурай” уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Людмила Доржиевна Ов­чинникова хадаа Буряадай болон Россиин со­ёлой мэдээжэ эдэбхитэн, ехэ дүй дүршэлтэй, хүүгэдэй хата­рай урлалай талаар ехэхэн лэ нүлөө оруулһан хүн гэ­хэдэ, алдуу болохогүй. Тэрэ хүтэлбэрилжэшье, хүүгэдые хүмүүжүүлжэ, үхибүүн бүхэнтэй зүб харилсаа оло­жошье шадаха. Хатар зо­хёон найруулха ажалынь хизааргүй арга боломжотой гэжэ тэмдэглэлтэй. Людми­ла Доржиевна хүүгэдтэ олон тоото арадай хатарнуудые табиһан. Нэрлэбэл: «Погремушки», «Куклы», «Мон­гольский», «Корейский с веерами», «Колокольчики», «Танец с чанзами», «Жарга­лай хатар», «Бронзовые статуэтки». Эдэ хатарнуудынь буряадай хатарай жасада оруулагданхай. Людмила Доржиевнагай олон жэл­дэ тэсэмгэйгээр ябуулһан ажалай дүн гэхэдэ, “Булжамуур” бүлгэм гүрэнэйнгөө хата­рай эгээ бэрхэ бүлэгүүдэй тоодо ороо юм. Һургажа гаргаһан олон тоото шабинарынь Буряад­таашье болон бусад можо нютагуудташье мэргэжэһэн мэдээжэ бүлгэмүүдтэ амжалтатайгаар хүдэлжэ байна.

Людмила Овчиннико­ва олон жэлнүүдэй турша­да “Лотос” бүлгэмэй түрүү хатаршан байжа, Парижда болоһон “Юманит” сониной һайндэртэ (1986 он), Япон гүрэндэ үнгэргэгдэһэн Бу­ряадай соёлой үдэрнүүдтэ (1987), Монгол орондо (1990), Испанида (1994), Ита­лида (1993) үнгэргэгдэһэн Бүхэдэлхэйн арадай аман зохёолой фестивальда эдэб­хитэй хабаадаһан юм. 1995 ондо Людмила Доржиевна Бээжэндэ мэргэжэлэй да­далга гараха эрхэтэй байгаа гэжэ тэмдэглэе. Хүүгэдэй хатарай урлалда ехэ нүлөө үзүүлһэнэй түлөө Буря­ад Уласай Соёлой яаманай хүндын бэшэгтэ, Бүхэсоюзна, Бүхэроссиин, уласай шан­гуудта хүртэһэн. 1992 ондо Буряад Уласай габьяата соёлой хүдэлмэрилэгшэ, 2000 ондо Ородой Холбоо­то Уласай габьяата соёлой хүдэлмэрилэгшэ, 2003 ондо Ородой Холбоото Уласай Со­ёлой яаманай “Душа России” гэһэн шан абаһан.

“Булжамуур” бүлгэмэй түүхэһээ

Хүүгэдэй арадай хатарай “Булжамуур” бүлгэм 1984 ондо байгуулагдажа, гуша гаран жэлэй туршада зохёохы ажалаа амжалтатай ябуулжа байна. 1986 ондо тус бүлгэм “Хүүгэдэй жэшээтэ хатарай бүлгэм” болоо. 2015 ондо “Улас түрын арадай уран бэлигэй түбэй хүүгэдэй арадай хатарай габьяата бүлгэм” гэһэн нэрэ зэргэдэ олгогдоо. Энэ бүлгэм ганса нютагтаа бэшэ, мүн бүхы гүрэндөө, дэлхэйдэ мэдээжэ болоһон юм. Бүхэроссиин, бүхэдэлхэйн хэмжээнэй ара­дай хатарай урилдаануудта, арадай аман зохёолой фе­стивальнуудта түрүү һуури эзэлдэг заншалтай. Буряад орондоо хүүгэдэй хатарай бүлгэмүүдтэ жэшээ хару­улжа байхаһаа гадна, дүй дүршэлөөрөө, бэлиг шада­баряараа хубаалдадаг. Бага балшар наһанһаа уян нугар­хай, хатарха дуратай хүүгэд тус бүлгэмдэ 5-6 наһатайһаа хойшо хүмүүжүүлэгдэдэг. Удаань 6-7 жэлэй турша­да хатарта һуража, Уласай арадай уран бэлигэй түбэй үнэмшэлгэтэй болоод гара­даг юм.

1999 ондо түрүүшынхиеэ 5-6 наһатай хүүгэдые абажа, анха түрүүн энэ наһанда та­араха “Куклы” гэһэн хатар табигдаһан. 2003 ондо “По­гремушки” (“Хонхинуур”) та­бигдаа.

Бидэ “Булжамуур” бүлгэмэй уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Людми­ла Доржиевна Овчиннико­ватай уулзажа, хөөрэлдөө үнгэргөөбди.

- Людмила Доржиевна, “Хонхинуур” хатарай бии болоһон, хүгжэһэн тухайнь хөөрэжэ үгыт даа?

- Энэ хатар Бүхэроссиин, уласхоорондын урилдаа­нуудта, фестивальнуудта хабаадаһан. Хабаадаһан лэ газартаа амжалтануудые туйлажа, түрүү һууринуудые эзэлэгшэ һэн. “Хонхину­ур” хатар гүйсэдхэхэдөө, үхибүүдэй гартаа хонхо ба­рижа, хүгжэмэй нэгэ жэгдэ дабталга доро хатархадань, харагшад һонирходог гэжэ тэмдэглэлтэй. Хонхонь шан­га, өөрынь онсо абяатай, тиимэһээ харагшадай дура, һонирхол татана. Ондоо ямаршье арадта хатартань хэрэглэгдэхэ иимэ хонхину­уртал адли юумэ хараагүйб. Наһаараа бага хүүгэдэй энэ хатар хатарха хадань, нэн түрүүн, үхибүүдэй наадан­даа хэрэглэдэг, хоршогоно­дог нааданхай бэдэрээб. Ти­игээдшье өөһэдынгөө арад зоной үндэһэн соёлтойнь холбохо гэһэн һанаан бай­гаа. Бүхы хатарнууд табиг­дахадаа, түрүүн хүгжэм оло­жо, тэрээн дээрэ үндэһэлэн, хатар табигдадаг. Харин энэ хатарта түрүүн “хонхину­ур” нааданхай бии болоод, дараань нэгэ жэгдэ абяан соносогдоод, тэрэ абяандань хатараа тааруулаабди. Удаань Бадамгаравын На­ранбаатар хүгжэмшэниие дуудажа, энэ хатарта хүгжэм бэшүүлээ һэмди. Тэрэ сагһаа хойшо “Хонхинуур” хатар суурхажа, Буряадай соёлой “Алтан жасада” оруулагданхай, - гэжэ Людмила Овчин­никова хөөрэнэ.

- Мүнөө хүүгэдэй ха­тарай IV-дэхи фестивальда “Хонхи­нуур” гэһэн хатартаяа Бу­ряад Уласаа түлөөлхэтнай гү?

- Тон зүб, энэ хатартаяа олон хэмжээ ябуулганууд­та хабаадаһан байнабди. Һүүлшын Гран-при шан­да 2017 ондо Болгарида үнгэргэгдэһэн уласхоорон­дын фестивальда хүртөө һэмди. Тус фестивальда тэрэ жэл хэдэн хатарай видео эль­гээгээбди. Тиихэдэмнай хоёр лэ хатар шэлэн абаа – “Погре­мушки” (Хонхинуур), “Ска­калка” (Аргамжа). Эмхидхэг­шэд: “Ехэ шалгалта гарабат, жэл бүхэндэ зуугаад шахуу мэдүүлгэнүүд ородог, тэдэ­нэй дунда шалгаржа гараһан бүлгэмүүд эрхимэй эрхимүүд болоно,”- гэжэ тэмдэглээ һэн.

- Би ехэ омогорхоноб. Юуб гэхэдэ, энэ фестиваль­да алдар суутай, талаан бэ­лигээрээ суурхаһан олон тоото бүлгэмүүд хабаадаха. Тиигээдшье манай “Погре­мушки” (“Хонхинуур”) хатар шэлэгдээ. Буряад Уласаа һайн түлөөлжэ ерэхэбди гэжэ һананаб. Юугээрээ тус фестиваль һонирхолтойб гэхэдэ, хабаадагшадай хар­гы, байха байра, эдеэ хоол эмхидхэгшэд даажа абана. Энэнь ехэ һайшаалтай бай­на, - гэжэ Людмила Доржиев­на һанамжаараа хубаалдана.

Хонхинуур нааданхай­нуудые дархан Валерий Дашеевич Цыбиков үйһөөр бүтээдэг юм. 2002 онһоо хойшо “Хонхинуур” хатар бии болоһон түүхэтэй. Энэ хатарай хэрэгсэлыень нэгэл дархан гурбадахияа шэнэлжэ байна гэжэ тэмдэ­глэлтэй. Бурханай тоогоор 108 хонхинуур нааданхай­нууд мүнөө бүтээгдэхэнь. Тиимэһээ энэ ушараар Вале­рий Цыбиковтэй баһа уулзажа хөөрэлдэбэбди.

- Үйһэн гээшэ гайхал­тай зүйл. Хабарай үедэ, май һарада газар дэлхэйн һэрижэ, хүсэ шадалдаа орожо байхадань, бэлдэ­жэ абадагби. Гансал хуһан модонһоо хуулажа аба­даг юм. Тиимэһээ хуһанай зүйлнүүд тон бэедэ туһатай байдаг. Буряад зон урданай сагһаа хойшо хэлсэгшэ “Хун шубуун гарбалтай, хуһан модон сэргэтэй”. Үшөө тии­хэдэ хуһан модон наруули газарта ургадаг, тиимэһээ өөрын онсо шадалтай, хүндэ ехэ туһатай, эмтэй домтой, хүнэй шуһанай дараса бага болгодог, тархи толгойн үбшэ бууруулдаг, - гэжэ дархан Валерий Дашеевич бүтээл тухайгаа хөөрэнэ. - Үбэлэйшье сагта үйһөөр хэгдэһэн зүйлнүүд нюдэн­дэ дулаахан. Хонхинуураар бага хүүгэдые наадуулха хэрэгтэй, юуб гэхэдэ, муу юумэнһээ аршалдаг гэжэ һанадагби. “Хонхинуур” ха­тарта энэ нааданхай гур­бадахи удаа бүтээжэ бай­наб. Мүнөө 108 нааданхай бүтээхэб, тиихэдээ үшөө шанга абяа үгэхынь тула до­соонь һамар хэжэ, түхэлыень ондоо болгохо һанаатайб.

Буряад Уласай арадай уран бүтээлэй түбэй хүүгэдэй ара­дай хатарай габьяата “Булжа­муур” бүлгэм булжамуур шу­буухай шэнги агаарта дэгдэн, Буряад ороноо хаа-хаанагүй суурхуулжа, бэлиг шадабари­яа үшөө үргэдхэжэ ябаг лэ!

“Булжамуур” бүлгэмэй амжалтанууд тухай тобшо мэдээн

2010 он – «Салют Победы» гэһэн Бүхэроссиин фестивалиин II шатын лауреат;

2010 он – Грециин Солоники хотодо үнгэргэгдэһэн «MEETING OF CULTURES-THES SALONIKI 2010» гэһэн уласхоорондын фестивальда Гран-при шагналда хүртэһэн;

2011 он – Болгарида үнгэргэгдэһэн «Хоровод дружбы» гэһэн X Хүүгэдэй хатарай уласхоорон­дын урилдаанда II шатын лауреат;

2012 он - Санкт-Петербург хотодо үнгэргэгдэһэн «Петербургская метелица» гэһэн Хатаршадай уласхоорондын IX урилдаанда I шатын лауреат;

2013 он – Улаан-Үдэ хотодо үнгэргэгдэһэн «Гэгээн аласай одод» гэһэн Уласхоорондын хүүгэдэй уран бэлигэй телевизионно урилдаанда I шатын дипломант;

2014 он – Новосибирск хотодо үнгэргэгдэһэн «Калейдоскоп ритмов» гэһэн Сибириин хатарай X урилдаанда лауреат;

2014 он – Санкт-Петербург хотодо үнгэргэгдэһэн «Национальное культурное наследие» (“Үндэһэтэнэй соёлой уг залгамжын баялиг”) программаар «Луко­морье» гэһэн Бүхэроссиин урилдаанда III шатын лауреат;

2014 он – “Улас түрын арадай уран бүтээлэй түбэй хүүгэдэй арадай хатарай габьяата коллектив” гэжэ нэрэ зэргэ олгогдоо;

2015 он – Сочи хотодо үнгэргэгдэһэн V Уласхоорондын урилдаанда I шатын лауреат, 50000 түхэригэй грант шүүгээ;

2015 он - Улаан-Үдэ хотодо үнгэргэгдэһэн «Гэгээн аласай одод» гэһэн Уласхо­орондын урилдаанда мүнгэн медаль, 700 000 монголой түхэригэй грант абаа;

2015 он – Болгариин Святой Влас хотодо үнгэргэгдэһэн Уласхоорондын хүүгэдэй болон эдиршүүлэй уран бэлигэй III урилдаанда лауреат;

2016 он – Улаан-Үдэ хотодо үнгэргэгдэһэн “Весёлый верблюд” (“Хүхюутэй тэмээн”) гэһэн можонууд хоорондын урилдаанда II шатын лауреат;

2016 он – Москва хотодо үнгэргэгдэһэн “Вместе мы - Россия” гэһэн Бүхэроссин хүүгэдэй уран бэлигэй фестивальда II шатын лауреат;

2016 он – Сочи хотодо үнгэргэгдэһэн Хүүгэдэй уран бэ­лигэй уласхоорондын II фестивальда I болон II шатын лауреат;

2016 он – Новосибирск хотодо үнгэргэгдэһэн үндэһэн соёлой можонууд хо­орондын хүүгэдэй фестивальда лауреат;

2017 он – Болгариин Нессебер хотодо үнгэргэгдэһэн Хүүгэдэй уран бэлигэй уласхоорондын ХVІІI фестивальда Гран- при шанда хүртөө;

2017 он – Болгариин Святой Влас хотодо үнгэргэгдэһэн “Арена дружбы” гэһэн Уласхоорондын фестивальда лауреат.