Нэгэ хүсэлтэй, нэгэ эрмэлзэлтэй зохёохы ажалтан ухаанайнгаа, абьяас бэлигэйнгээ дээжые хамтын ажалда нэгэдүүлэн, найруулагшын хараа бодолые бэелүүлхэ зорилготойнууд шармайна. Эдэ зон хамтархадаа зүжэг найруулгын бүлэг болодог. Эдэ хэд бэ гэбэл – найруулагша Олег Юмов, тайзан дээрэ хатар, хүдэлсэ найруулдаг Игорь Григурко, хүгжэм зохёогшо Галмандах Баттулга, уран зураашад Мария Вольская, Виктор Вольский, оршуулагша Дабацу Юндунова гэгшэд.
«Уран зохёолой жэшээтэ баялигууд соо мүнхэрһэн хүшөө болохо зүжэгые табилга гээшэ дээдэ гарай дүршэлдэ хандалга гэхээр, теэд бидэ “Дон Киходые” шэлээгүй, зохёол өөрөө маанарые шэлэхэ заяатай байба ха юм” – гэжэ Олег Юмов хэлэнэ.
Игорь Григурко Буряад Уласай соёлой габьяата ажал ябуулагша, Нелли Дугаржабоной нэрэмжэтэ “ЧелоВек” гэһэн хатарай-драмын театрай эхи табигша, найруулагша, уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ, дээдэ гарай багша болонхой гэжэ хэлэхэ хэрэгтэй. 2004 ондо энэ театрай Омск хото руу зөөжэ ошоһон ушарынь харамтай. Олон үндэр амжалтануудые туйлажа ябаһан театр Омск можын театрай урлалай, соёлой нэрэ солые хаа хаанагүй суурхуулжа ябана, “Этника” гэжэ Уласхоорондын мүрысөөндэ “Бороогой дуун” гэһэн зүжэгөөрөө Гран-при шагналда хүртөө, тэрэнэй удаа гүрэнэй эгээ ехэ театрай шагнал болохо “Алтан багта” дэбжүүлэгдэһэн байдаг. Иимэ бэрхэ, ялас гэмэ бэлигтэй найруулагшын хүтэлбэри доро манай зүжэгшэд “Дон Киходоо” бэлдэжэ байнад, яагаад бэе махабадайнгаа “хэлээр” зүжэгэй ойлгосые шангадхахаб гэһэн бодолго бэелүүлнэ. Зүжэгэй хүдэлсэ гээшэ уран һайханай шухала зэмсэгүүдэй нэгэн гээшэ, оройдоол гараа хүдэлгэжэ гү, али зангажа харуулалга заримдаа үгэ хэлэхэһээ үлүү ойлгомжотой байдаг ха юм даа.
Игорь Григурко: “Би Буряад Театртай 80-яад онуудаар хүдэлжэ эхилээб, Саян, Эржена Жамбаловтан эгээл тэрэ үедэ Ленинградһаа дээдэ һургуулияа дүүргэжэ ерээ. Суг бэлдэһэн түрүүшымнай ажал хадаа “Король-олень” гэжэ зүжэг юм. Тиигээд 2004 ондо минии Омск хото руу нүүжэ ошоһоор хамта хүдэлэлгэмнай болиһон байгаа. 2016 ондо урихадань, ехэл баяртай урилгыень тогтоон абажа, тэрэ гэһээр байд гээд лэ ерэжэ, хамтын хүдэлмэринүүдые бэелүүлээд ошодогби. Буряадай Театрай зүжэгшэдтэй хүдэлхэдэ гоё, урматай, эдэмнай бүхые шадаха, ехые урбуулха зон гээшэ. Харин Олег Юмовтэй түрүүшымнэй зохёохы ажал түлэг дундаа ябажа байна, энэ зүжэгөө тайзан дээрэ табяад, Омскоёо бусахаб”, – гэжэ һанамжануудаараа хубаалдана.
Тиихэдэ зүжэгэй мүндэлэн гаралгада уран зурааша-найруулагшын ажал баһал хэрэгтэй, тон шухала. Энэ хүнэй хабаадалгаһаа олон юумэн дулдыдана. Тэрэнэй бэлдэһэн тайзанай хэрэгсэлнүүд харагшадай зүжэг ойлгосодо туһална, боложо байһан үйлын үе саг, тэрэнэй һуури тодорхойлно гээшэ. Эдэ хадаа зүжэгшэдые тойроод байһан тайзан дээрэхи оршон байдал, үмдэхэ хубсаһанинь, багууд, үнгэ булагууд гэхэ мэтэһээ бүридэнэ гэжэ лаблан хэлэмээр. Зүжэгтэ ородог тайзанай хэрэгсэлнүүд наадажа байһан зүжэгшэнтэй, дуунуудтай, зүжэгэй гэрэлтэй харилсадаг. Тиихэдээ зүжэгые гоёон шэмэглэнэ, удхыень тодоруулна. “Дон Киходой” уран зурааша-найруулагшын үүргэ Мария Вольская Виктор Вольский абатая суг дүүргэнэ. Мария Вольская Буряад Театрта түрүүшынхиеэ хүдэлнэ бэшэ, «Максар. Шуһата тала», «Турандот», «Манкурт», «Үбгэжөөл ба далай» гэһэн зүжэгүүдые табилсаһан. Олег Юмов эдэ зоноо ехэ сэгнэдэг: “Театрай найруулагшын тон дүтын нүхэр уран зурааша гэжэ тоолодогби, Машатай бидэ хахад үгөөр бэе бэеэ ойлгодогбди. Маша угаа дахажа ябаһан бэлигтэй, абаниинь Виктор Адольфович Вольский – мэдээжэ, суута театрай уран зурааша, ехэнхидээ оперын зүжэгүүдые шэмэглэдэг, Тэрэнэй хүдэлһэн театрнууд гэхэдэ суута Ла Скала, Ехэ Театр. Манай зүжэгэй зар мэдээсэл бүтээгөө”.
Театраймнай хүндэтэ нүхэд Вольскийнүүд Москва хотоһоо ерэжэ, “Дон Киходой” табилгада хабаадалсана. Зүжэгэй хүгжэмэй талаар шэмэглэл хүгжэм зохёогшо Галмандахын Баттулга дээрэ. Буряад Театр энэ хүгжэмшэнтэй зохёохы барисаа түрүүшынхиеэ тогтооһондоо баяртай, энэ хани барисаан ехэ амжалта асарха байха гэһэн найдалаа мэдүүлнэ. Баттулга гээшын манай буряад ба монгол соёлой оршон тойрон соо ялас гэмэ, һонирхол татама үзэгдэл болоод байһые тэрэнэй олон тоото амжалтанууд, зохёоһон бүтээлнүүдынь гэршэлнэ. Буряадай гүрэнэй дуу хатарай үндэһэн «Байгал» театрай “Баргуужан Түхэм ороной сууряан” гэһэн зүжэгэй хүгжэм, “Отхончик” гэһэн киноһильмдэ саунд-трек найруулан зохёоһон юм.
Уран найруулагша Олег Юмов: “Энэ зүжэг табихымнай урда нэгэ шухала, бэрхэшээлтэй асуудал гаража ерээ – энэ зүжэгөө буряад хэлэндэ оршуулха. Минии һанахада, манай элитэ уран зохёолшод, хэдышье оршуулгын дээдэ гарай мэргэжэлтэд байбашье, Хуса Намсараев гү, али Даширабдан Батожабай гү, тус зүжэгые бодото дээрэнь оршуулбашье, мүнөөдэрэй байдалаар һаа, магад үргэн уншагшадта ойлгогдонгүй байжа болохо байгаа. Юундэб гэхэдэ, саг гээшэ тогтодоггүй, тэрээнтэй хамта ажабайдал, хэлэн, харагшадай хараа бодол – булта хүгжэнэ, ондоо болоно. Тэрээнһээ боложо, бидэ мүнөө сагай буряад ажабайдалдаа, ажамидаралдаа тааруулжа, зохилдуулжа, оршуулан найруулаабди. Үгэ бүхэнииень оршуулха гээшэ дэмы саг һалгаһан байдал юм ааб даа, тиимэһээ буряад арадайнгаа аман хэлэнэй алтан абдарые уудалжа – оньһон, далда удхатай, сэсэн үгэнүүдые хэрэглээбди. Пьесын оршуулга Буряад Театрай синхронно оршуулгын диктор, Буряад Уласай габьяата зүжэгшэн Дабацу Юндунова хэбэ. Дабацу Ринчиндоржиевнамнай өөрөө бэрхэ зүжэгшэн юм, 70 гаран рольнуудые манай театрай тайзан дээрэ гүйсэдхэһэн, мүнөө халаангүй синхронно оршуулгын дикторээр хүдэлхын хажуугаар, бэлэн бэшэ оршуулагшын ажал даагаад ябана. Теэд, зүжэгшэнэй хараа бодолтой хадаа, тайзан дээрэхи хэлэнэй онсо илгааень тон наряар ойлгожо, оршуулгада тэрэ мэдэсэеэ хурсаар нэбтэрүүлжэ шададаг дадалыень бидэ тон ехээр сэгнэдэгбди”.
Дабацу Юндунова өөрөө иигэжэ хөөрэнэ: “Минии урда энэ зүжэгые оршуулха зорилго табигдахадань, Михаил Булгаковой зүжэг уншааб, тиигээд Мигель Сервантесэй романиие хэдэн үдэр соо уншажа, ойлгожо абаад, зүжэгэй оршуулга эхилээб. Бэлэн бэшэ ажал гэжэ тэмдэглэлтэй, драмын зохёолнуудые буряадшалхада хүшэр, юундэб гэхэдэ өөрын нэгэ онсо шэнжэтэй, илгаатай гээшэ. Үшөө юун бэ гэхэдэ, битнай мэргэжэлтэ оршуулагшан бэшэ ха юмбиб даа, литературна һургуулиин эрдэм хэрэгтэй, би зүжэгшэнэй һургуулитайб, зүжэгшэнөөр лэ энэ театртаа хүдэлжэ ябаһан хүнби. Иигэжэ оршуулжа ябахаб гэжэ огто мэдээгүйб, түрүүшымни “хараасгай” гэхэдэ Чингиз Айтматовай “Первый учитель”, Саян Цыдыповичэй хүнгэн гарһаа эхитэй... Тэрэнэй удаа олон зохёолнуудые буряадшалааб. Манай зүжэгшэд танай оршуулга үгүүлхэдэшье удхаараа тодо, сээжэлдэхэдэшье хүнгэн хэлэтэй гэжэ тэмдэглэхэдэнь, намда зохид байдаг. “Дон Кихот” гээшэ ехэ материал, олон зүрилдөөтэ шугамуудтай, олон ута монологуудтай. Зарима орёо гэгшын мэдүүлэлнүүдыень хэды дахин уншажа, автор ямар удха хэлэхэ хүсэлтэй байгааб, юу харуулха һанаатайб, хэниие догоодохоёо, урмашуулхаяа һанааб гэхэ мэтэшэлэн олон элдэб асуудалнууд гаражал байха юм. Зарима юумэ далда, нюуса удхатайгаар хэлэжэ, зарима юумэ шүүмжэлжэ, хадхажа харуулалга болоно. Теэ энэмнай түрэл арадаймнай буурашагүй сэсэн һургаал, “дабһан” гэебди. Бидэ зохёохы бүлэгтэеэ, найруулагшатайгаа булта сугларжа, энэ бэлэн болоһон зүжэгөө уншадаг, зүбшэн хэлсэдэгбди, заһахаар юумэ заһаха, энэ ехэ хэрэгтэй ажал, зүжэгшэн һайнаар ойлгожо абабал, һайнаар наадаха болоно. Булгаковой мэдүүлэлнүүдые буряадтаа дүтэ болгожо, хажуу тээһээнь буряадтаа хабаатай үгүүлэлнүүдые оруулнабди. Ехэ һонин, жэшээлбэл, «Наша Родина» гэхэдэнь, «Наян Наваа» гэжэ, «Несравненная Дульсинея» гэхэдэнь, ямаршье «Алан Гуа дангина хажуудань хэншье бэшэ» гэжэ байжа мэргэн үгүүлэлнүүд оруулагдана. Тиигээд, сценариин ёһоор зүжэгэй нэгэ герой-шүлэгшэн бии, эндэ тэндэ гараад лэ, шүлэгүүдые уншажа ябадаг, тэрэ буряад уран шүлэгшэдэй шүлэгүүдые уншадаг. Эндэ найруулагшын хэрэглэһэн, буряадшалһан арганууд олон дахин хэрэглэгдээ. Дон Киходай Россинант гэжэ мориндонь соло дуудагдадаг, Санчо Пансын элжэгэндэ шог ёгто соло дуудагдадаг. Энеэдэтэй, зугаатай юумэн олон даа. Мүнөө энэ буряад текстэеэ һөөргэнь ород хэлэн дээрэ оршуулха хэрэгтэй. Буряад хэлэ мэдэхэгүй харагшадтаа ород хэлэн дээрэ зүжэгэй ябажа байха зуура ород хэлэн дээрэ уншажа байдагби. Бүхы зүжэгүүднай иигэжэ гарадаг. Иимэл даа хэжэ байһан ажалнай”.
Үнэхөөрөөшье, ямар ехэ ажал гээшэб! Би миин лэ юрэ харагшаб. Иимэ олон хүнэй ажал, хажуугаарнь олон тоото, тоолобол, зүжэгэй гэрэл, дуун, зүжэгшэдэй хубсаһа оёлго, нюур ама будалга, элдэб хэрэгсэлнүүдые бэлдэлгэ, зуралга гээд лэ дүүрэн. 2 сагай зуурахана манай һонорто, ухаанда, анхаралда зүжэг болгожо харуулхын түлөө энэ ехэ орёо ажал хэгдэнэ гээшэ! Эдэ зоной эрмэлзэлээр, оролдосоор, ажалдаа хандасаарнь бахархан, һүгэдэн гайхамаар байна!
