Хоёр үдэрэй туршада танхимаар дүүрэн зон сугларанхай, эльгэ зүрхэнэйнгөө дэбтэтэр буряад дуугаа шагнажа, баяраар халижа байһан сэдьхэлээ тэниилгэбэ гэжэ хэлэхэ байнаб.
Буряад арадтаа мэдээжэ болоһон ниитын ажал ябуулагша Норжима Цыбиковагай оролдолгоор соёлой энэ үйлэ хэрэг бүтээгдэжэ байна. Тиихэдэ Улаан-Үдэдэ, Эрхүүдэ тоглолто үнгэргэгдэхэ юм гэжэ һануулая.
Дуу хүгжэмэй үдэшые Сэсэгмаа «Алтаргана» дуугаар эхилбэ. Буряад арад түмэнэй «Алтаргана» нааданай һүр һүлдэ болоһон энэ дуун Сэсэгмаагай дуулахада, ямар бэ даа, ондоохоноор зэдэлбэ. Орёо ордоһото энээхэн дэлхэйн үйлын үреэр хэдэн тээшээ таран сасарһан буряадуудай үри һадаһан Сэсэгмаа дуушанай дуун соо нютагаа орхижо ошоһон элинсэг эсэгэнэрэйнь уй гашуудал, гуниг баяр, жаргал зоболон, эхэ эсэгэдээ энхэрэл зэдэлжэ, эндэ байһан хүн бүхэнэй сэдьхэл зүрхэ шэмшэрүүлжэ байгаа һэн.
Алдартай суутай «Буряад», «Тала нютаг», «Ёохорой аялга» болон бусад дуунууд зэдэлжэ, одоо бидэндэ өөрөө Сэсэгмаа «нюдэнэй хужар», дуулаһан дууниинь «шэхэнэй шэмэг» болобо гээшэ. Дэлхэй дүүрэн мэдээжэ болоһон “Анда” бүлгэмэй хүгжэмшэд Үргэн (хэнгэрэг), Сайхан (тобшуур), Үни (тобшуур), Чингэл (лимбэ, модон соор), Үргэн (морин хуур), Нарсу (морин хуур), Чингэлтүү (ехэ хуур) гэгшэдэй хүгжэмэй зэмсэгүүд дээрэ хүгжэмөө таталуулхадань, нүүдэлшэ арадай эшэгы сагаан гэр харагдаһандал үзэгдөөд, аргалай уняарай үнэр анхилаад, моридой түбэрөөн дуулдаһан мэтэ байхань ямар гайхамшаг бэ!
Хүгжэмшэдэй “Джангарай магтаал”, “Алтайн магтаал”, монгол арадуудай дуунуудые, хөөмэй дуунуудые дуулахадань, харагшад халуун альга ташалгаар артистнарые дэмжэн байба.
– Буряад, хорчин, үзэмчин, түмэд, ойрад монголшуудай хүгжэм дуугаа хари гүрэнүүдээр дуулажа ябахадаа, хүн зондо юун тухай дууланабибди гэжэ хөөрэдэгбди, дуунай түүхэ, удха тухай хөөрэдэг заншалтайбди. Дуунда хилэ байдаггүй, оршуулга хэрэггүй. Америкэ, Европо түбинүүдээр, Хитад ороноороо тоглолтоо харуулжа ябахадамнай, хэлыемнай мэдэхэгүй аад, дуунай аялга гоёшоогоод, уяржа байһан хүнүүд бидэндэ баярые хүргэдэг, – гээд Сэсэгма дуушан хөөрэбэ.
“Анда” бүлгэмэй гол дуушан Билигбаатарай дуулахада, Үбэр-Монголой нюдэ алдама тала дайда, газар уһан, адуун һүрэг һанагдашана. Тоглолто хаража байһан Ага нютагта ажаһуудаг бүлэг зон Шэнэхээн нютагаа дурсан һанажа, сэдьхэлээ ханаба ха даа.
Алдар суута дуушан Сэсэгмаа Билигбаатар хоёр аялгань гоё, удха түгэлдэр үгэтэй “Тала нютаг” гэжэ һайхан дуу дуулаба.
Шэтэ хотодо ажаһуудаг һургуулиин һурагшад Александра Доржинимаева Алина Цынгуева хоёр Сэсэгмаа дуушанай хажууда тоглолтодо хабаадажа, хэшээл абажа ябана. Багшань Оюна Шираповна Дарижапова хүгшэн эжынгээ зааһан “Элһэн добо соо тэнжээһэн” гэжэ буряад арадай дуу шабинартаа заажа үгөө юм.
Элһэн добо соо тэнжээһэн
Элеэгэй дальбараа зоргондоо,
Эжы абын тэнжээһэн
Энээхэн бэемни зоргондоо.
Эдэ хоёр басагад дуу гоёор хангюурдана. Хожомоо дуушанай мэргэжэл шэлэнэ гү, али үгы гү, яабашье эдэнэр буряад дуунда дуратай, буряад гээшэб гэһэн эльгэтэй үндыхэ ха юм.
Ирагуу найрагша Намнанай Сэмжит эгэшэтэеэ дали жэгүүр ниилүүлэн, хоюулан арбаад гаран дуу зохёоһон байна. Эгээл ехээр мэдээжэ болоһон “Буряад” гэжэ дууень Үбэр-Монголдо, Халха-Монголдо, Буряад-Монголдо хаа-хаанагүй буряад арад дуулажа байдаг болонхой.
Хүгжэм яагаад зохёодог гээшэбта гэжэ асуухадамни, “Үгын баялигһаа болодог, гүнзэгы удхатай, сэдьхэлэй хүбшэргээ дайраһан шүлэглэмэл үгэнүүдые хадууһаар байтар, гэнтэ дуунай ая ерэшэдэг” – гэжэ алдарта Сэсэгмаа харюусаба.
Мүнөө зун Эрхүүдэ болохоёо байһан “Алтаргана” нааданда зорюулжа, Галзууд Дашдоржын зохёоһон шүлэгтэ Сэсэгмаагай аялгалуулһан “Алтарганын дуудалга” гэжэ дуун энэ үдэшэ бидэнэй һонорто зэдэлбэ:
Хоймортон унажа торниһон
Хори монгол хойтодоо
Удамтай нүүдэл соёлоороо
Ушаржа золгохоо ерэнэб.
Урайни онгон сэнхэг
Хурай дархан үлгы Байгал,
Хурай, хурай, хурай...
Сэсэгмаагай шэнгэхэн һайхан гоё хоолойгоор дуугаа дуулахадань, хаанаһаа иимэ гоё, иимэ гайхамшаг аялга уни бутаруулан гарана гээшэб, энэ һайхан дууе яагаад иимэ гоёор амилуулжа шадана гээшэб гэжэ гайхамаар байна.
Сэсэгмаа Бабудоржиин дуун бүхэндэ сэдьхэлээ зорюулан, арад зондоо абьяас бэлигэйнгээ хэшэгэй дээжэ үргэжэ ябана гээшэ.
– “Алтаргана” нааданай удха шанар тухай юун гэжэ хэлэхэ байнабта? – гэжэ асуудал табибаб.
– “Алтаргана” наадаяа буряад-монголшууд хүлеэжэ байдаг болонхой. Түрэл арадаймнай соёл хүгжэнэ, изагуур уран урлал, ёһо заншал һэргээгдэнэ, шэнэ дуунууд мүндэлнэ. Үндэһэн буряад хубсаһаяа үмдэжэ, ёохороо хатаржа, шүлэгөө сууряатуулжа, дуугаа дуулажа, орон нютагаа, үдэһэн үндыһэн газар уһаяа түлөөлжэ, “Алтаргана” наадандаа ерэнэбди, уулзанабди. Аба эжын дамжуулһан һахюуһан буряад хубсаһаа гоёжо үмдөөд, хүсэл зоригоо элсүүлээд, баяртай зугаатай “Алтаргана” наадандаа уулзуужабди!
Эрхүүдэ болохоо байһан Олон улсын “Алтаргана” наадан һайханаар бүтэхэнь болтогой!
PS: СОЁЛОЙ ЯАМАНАЙ САХИМ ЮРТЭМСЫН БУУДАЛҺАА:
Оросой Холбооной дэбисхэр дээрэ ажаһуудаг буряад арадаа хүлгөөһэн «Анда» хамтаралай, Бабуудоржын Сэсэгмаагай Улааy-Үдэ хотодо үнгэрһэн уулзалганууд, тоглолтонууд тухай һаяадаа «Буряад үнэн» һониной нюур дээрэ, тиихэдэ энээхэн буудалдаа толилхо байхабди.
