БАЯН ТҮҮХЭТЭЙ, ҮНДЭР ЗАЯАТАЙ…

Эгээл энээхэн хабарай үедэ манай аха дүү Хальмаг орондо үнгэтэ hайхан бамба сэсэгүүд  hалбаран ургажа байна бэзэ. Түрэhэн дайдынгаа hүлдэ сэсэгэй шэнжэ шарай, хангал амисхал хальмаг зон хэзээдэшье мартахагүй ёhотой. Хашалган хамалганай үе сагые харуулhан «Араш» гэжэ зүжэгтэ Нимгир сэрэгшэ, холын хойто зүгтэ сүлэлгэдэ байхадаа, Очир дүү хүбүүндээ бамба сэсэгүүдээр үнгын гоёор бүрхөөгдэhэн нютагаа дурсан, тэндэл манай түрэhэн газарнай гээд хэлэhэниинь харагшадта бата бэхеэр хадуугдаа ёһотой.
 «Тэрэ хүлгөөтэ үег саг хальмагай бүхы айл хотонуудые дайраhан», – гээд Хальмаг Уласай арадай зүжэгшэн Сергей Гучинович  Мучиряев хөөрэнэ. 
–  «Араш» гэжэ зүжэгтэ харуулагдаhан үйлэ ушар минии хуби заяанда адли. Зүжэгэй гол герой хүбүүндэ адли, 1943 ондо минии долоотой байхада, бидэниие сүлэлгэдэ ябуулаа. Манай бүлын «аав, ээж»» – хүгшэн аба эжы, «гаага» – эсэгын дүү хоёр хүүхэн, минии дүү «хүүхэн» – басаган, «экэ» – эжы, би гээд лэ гэрhээ гараhан байнабди. 1957 ондо  хоюулханаа эжытэеэ нютагаа бусаа бэлэйбди. 1944 ондо Алтай гэжэ нютагта дүү басагамни наhа бараа, хүгшэн аба эжы, эсэгымни дүүнэр Сибирь руу ябаха зуураа гээгдэhэн. Үдэр бүри вагон соомнай хүнүүд наhа бараха, үглөө бүхэн маанарые харууhалжа ябаhан зон үхэhэн зониие вагонhоо гаргажа хаяха, зарим сагта бүришье хэрэггүй эд зөөри шэнгеэр вагонhоо түлхижэ хаяха. Вагоной тэг дунда нэгэл «буржуйка» – ябаган тумэр пеэшэн байха, тэрэнэй хажуугаар нарай хүүгэдээ, багашуулаа тойруулха, захаарнь ехэшүүл байха, январиин эгээл янгинама хүйтэндэ холын хүйтэн орон руу эльгээгдэhэн байнабди. Хүдөө нютагуудаар дамжан ябахадаа, булта шахуу ород хэлэ мэдэхэгүй байгаабди, тиимэhээл хоёр жэл соо би hургуулида hураагүйб.  «Дальний» гээд нэрлэгдэhэн тосхондо би гурбадахи класста ороhон хүм. Энэл «Араш» гэhэн зүжэгтэ адли, минии эсэгэ («баава» – «баабай») 1943 оной октябрь hарада дайнай газарта алуулһан, бидэ хоёр hара болоод лэ сүлэлгэдэ ябаабди. Эсэгэеэ hанаандаа одоол хүлеэгээ бэзэш,.. минии эжы тиихэдэ оройдоол гушатай ябаа. Би мүнөө Хальмагай наhажаал зондо хандажа, хамтадаа хальмаг эхэнэртэ зорюулагдаhан хүшөө бодхооё гэhэн уряал хэнхэйб. Сэмүүн сагай хүйтэ нойтониие эдэмнайл зобожо гаталаа гээшэ.
Бууралхан толгойтой, урин номгон шарайтай Сергей Мучиряев 85-дахи хабараа угтажа байна. Арбан табан жэл сүлэлгэдэ ябаад, нютагаа бусаад, зүжэгшэн болоод, мүнөө арадаа түлөөлжэ ябахадаа, түүхэ, заншалаа тон hайн мэдэхэ, олон газар дайдаар ябаhан ахатан болоно.  
Сергей Мучиряев  манай нютаг руу 1986 ондо ерэhэн. «Мүнөө Буряад орон руу гастрольда гараха дурадхалай ороходо, басагадайнгаа харгын холо руу бү ошогты гэһээр байтар, үгынь дуулангүй ерээб, амиды мэндэ байгаа сагтаа газар дэлхэй үзэхэ хэрэгтэй» – гээд Сергей Гучинович энеэбхилнэ.
 – Саг ошохо тума танил, түрэл нүхэд үсөөрнэ даа, Цырен Балбаров, Ким Базарсадаев гээд лэ олон соёлшодые мэдэхэ, таниха hэм. Теэд мүнөө нютагтаашье минии үеын зон үсөөрөө, арбаад жэлэй урда тээ газаашаа гаража, хэдэн нүхэдөөрөө шатар наадагша hэмди, мүнөө тэрэл газартамнай залуушуул наададаг болонхой, – гэжэ Сергей Мучиряев хэлэнэ.
Yндэр наhатай зүжэгшэн Ленинградай театрай дээдэ һургулиин үндэhэн студиие түрүүшын дүүргэгшэ болоно. Табин табан жэлэй туршада түрэл театртаа хүдэлөө, бүхы наhаараа гэхэдэ болохо, хальмаг хэлэ дэлгэрүүлхэ, үзэхэ хэрэгтэ анхаралаа табижа, өөрөөшье ном бэшэhэн хүн юм.
 – 1991 ондо, табияа гараад, МГУ-да гурбан hарын багшын hургуули гарааб. Элдэб яhатан суглараабди, маанарта ямар аргаар түргэн мүрөөр хари хэлэ шудалха аргануудые заажа үгөө бэлэй. Тэрэ hуралсалаар мүнөөшье хальмаг хэлэ заажа боломоор. Үнэн дээрээ гэртээ юрын яряанай хэлээр лэ хүүгэдтээ түрэл хэлэеэ зааха хэрэгтэй. Заншалаа сахин, аха захатанаа хүндэлжэ, «Та» гэhэн үгэеэ мартангүй байха хэрэгтэй, «ши» гээл һаа, дүүрээ…
Һүүлэй үедэ Сергей Мучиряев гол түлэб оршуулгын ажал хэнэ. Хальмаг хэлэн дээрэ бэшэхэ зохёолшод үгы, тиимэhээ абдараа нээхэ,  аман зохёолоо шудалжа, заншал удхыень тайлбарилха саг ерээ. Түрэ хуримай, байра байдалай гурим үе сагhаа дамжан ерээ хадаа, удха шанартай гээд багша hанамжална.
  – Басаганайнгаа хадамда гарахада, эжынь дэгэлэйнь хормойдо шулуу хэжэ оёод орхидог байhан. Энэ хормойн элэжэ, шулуунайнь унатар, хадамда гараhан басаган хадамай үгэ соо байха, буруушааха аргагүй байгаа. Шулуудай унахадал, бэри басаган эжэлшээ, зангаа мэдэлсээ гээд тоологдодог байгаа.
Олон шэнэ мэдээнүүдые дуулажа, хэлээ ойлголсожо, адли үгэнүүдые дуулахада, үзэхэдэ хэзээшье hонин. Сергей Мучиряевай түрэhэн газарынь мүнөө «Оодрхн» –  «Айдархан» гэжэ үгэhөө бии болоhон Астрахань можын мэдэлдэ оронхой. «Мучеряев»  гэhэн обогоо тайлбарилхадаа, «муу шарай» гэhэн үгэhөө бии болоһон гээд хэлэнэ. Сергей Гучинович хаанашье ябахадаа улаан залаатай каракуль хара малгайгаа үмдөөд, хальмаг яhатанаа түлөөлжэ ябаhанаа харуулдаг юм. «Байhан, байhан газартаа элүүр мэндэ, толгой мэндэ байгты, үри хүүгэдээ хүнэй ээмдэ хүргэгты, адуу малаа үсхэжэ, магнай тэнгэридэ хүргэгты» – гээд айлшамнай маанартаа үреэгээ.   
Үни удаан хөөрэлдөөд, газаашаа гаража, «Бурятия» гэжэ зошодой буудал руу аалин гэшхэлэлдэхэдээ, Сергей Мучиряев иигэжэ ажаглаа:
– Ши минии зугаа шагнаад, ойлгоходоо, хүхинэш, би аяар холоhоо Буряад орон ерээд, эндэ намайе ойлгожо байхадань хүхинэб, бэшэ юун хэрэгтэйб даа… бэе бэеэл ойлголсожо, сэдьхэлээ ханаха…
 – Зай тиигэбэл, хоюулан дуугаа дуулая, – гэжэ бинь баяраа мэдүүлэн, хэзээ би Хальмаг Уласай арадай зүжэгшэнтэй Улаан-Yдэ соогуур дуулажа ябаха гээшэбиб гэжэ бодоод лэ, арбаад жэлэй саада тээ бэшэгдэhэн, хүн бүхэнэй дууладаг «Зальбарал» гэжэ хальмаг дуу хоюулаа дуулабабди:
  Өөдөө тэнгэри шэртэнэм,
Долоон бурхадтаа мүргэнэм.
Зальбархадаа, сэдьхэлни амарна,
Зобоhон сээжэмни номгорно…
 
Хальмаг хэлэн дээрээ нэгэ бага ондоо байбашье, гол удхыень таажа, улаан залаата малгайтай, hүр hүлдэ үндэртэй, хамагые дабажа гараhан хальмаг  арадай соёлшонтой энэ дуу гүбэнэхэдэжэ хажуудань ябахада, сэдьхэлдэ ехэл омогорхолтой байгаа. Юрын үдэрнүүдтэ боро, хүхөөр харагдадаг Соведүүдэй талмай, оперын театрай орой, огторгой өөдэ тэгүүлhэн ажалаймни байшангай одоншье hүрөөтэйгөөр үзэгдөө. Һайнта даа, Сергей Гучинович, манай Буряад орон руу зорижо ерэhэндэтнай, танай дурсан хэлэhэн үгэнүүд соо түүхын захяашье байна, хэшэг, баялигшье үзэгдэнэ.