«Шаргалжанай Ганжуур» тухай

1968 оной июль hарада «Забайкальский рабочий» гэhэн газетэ Чикойн эрьеэр олдоhон буддын шажанай номууд тухай дуулгахадаа, «Бурсомон дуганай үнэтэ зүйлнүүд» гэжэ нэрэ доро иимэ hонин бэшэhэн байгаа:
«Ороод, ойлгохооршье бэшэ: хүүжэнсэ гү, али hандарhан овин гү? Yмхиршэhэн хэрэлсытэй, доошоо дарагдашаhан оройтой – иимэхэн гэр Улаан Чикойн аймагай Бурсомон нютагай хажууда нэгэ гүбээ дээрэ байна. … Гэр сонхошьегүй. Ороhон хүнүүды айлган, харанхы сооhоо шүдөө ирзайлгаhан амитадай хоншоорнууд угтана. Энэ хадаа баабгай эрбэд хоёрой арhаарнь хэгдэhэн дүрсэнүүд гэрэй орой доро ооhороор үлгөөтэй байна… Нюдэнэй харанхыда hуража эхилхэдэнь, мандал дээрэhээ баhал шүдөө үзүүрлэhэн абарга томо амитан дээрэ hууhан зэд бурхан сухалтай шэрүүнээр хаража байhыень, шабараар бүтээгдэнхэй эхэ бурханай номгоноор энеэбхилжэ байhыень обёорнош.

Харин энэ hүжэрhэн шэнжэтэй дуганай эгээл үнэтэ зүйлнүүд гээшэ номууд болоно, эгээл урданай, эгээл сэнтэй – «Ганжуур» судар. Энэ олдоhон олзо тухай мэдэхэдээ, олон хүн хайшан гээд энэ үнэтэй, тусгаар үсөөн дайралдадаг номууд эндэ бии болоhон байгаа юм, юундэ иимэ номууд ехэ дасангуудта бэшэ, харин энэ багахан балгаан-дуган соо байhан болоноб гэжэ гайхаhан байха. Тэдэнэй нэгэн – шажанай түүхын ба атеизмын Гүрэнэй музейн хүдэлмэрилэгшэ Базыр Николаевич Вампилов болоно. Энэ асуудалнуудта харюунууд бэлээр олдоогүй. Энэ хэрэгээр ехэ ябадал хэжэ, олон хүнүүдтэй харилсажа, олоhон, мэдэhэн юумэеэ 1971 оной апрель hарын «Вокруг света» гэhэн журнал соо хөөрэhэн байна.

Энэ Ганжуур номуудые Буряад нютаг руугаа Түбэдһөө асарhан хүн Балгын Түдэб болоно гээшэ. Шаргалжан нютагта байhан Балгын хүбүүн наhаараа багашье hаа, шуран ухаатай, монгол, түбэд хэлэндэ түргэн hуража, балган-дуганайнгаа лама-багшые гайхуулhан байна. Тэрэнэйнгээ хажуугаар Түдэб хүбүүн юунhээшье айдаггүй, ехэ зүрхэтэй, эрэлхэг хүн байгаа. Тиимэhээл, Дунда Шаргалжан нютагай домогоор, ХIХ зуун жэлэй адаг багта Түдэб Балгын гэртэһээ тэрьелжэ, замдань ушарһан тэмээн хамбытай хамжан, шажанай һургуули гарахаяа Түбэд орон ошоһон ха.

Түдэб хэдэн жэлэй туршада Сэра дасанда һуража, дооромбо зиндаатай болоод, Ганжуурай ботинуудые абажа, гэртээ бусахаяа шиидээ. Түсэбөө бэелүүлхын тулада тэрэ дасанай хэблэлэй газарта хүдэлхэеэ ороод, удаан саг соо нюусаар Нартангын Ганжуурай ботинуудые тэсэмгэй барлажа байһан габьяатай. Ганжуурай согсолбориин гүйсэд хэблэгдээд байтар, Түдэб дооромбын энэ ябуулга тухай хэншьеб дээшэнь мэдүүлжэ, тэрэ шүүд лэ саазада хүртэн алдаа. ХIII Далай лама Түбдэн Жамсатай нюураараа уулзаһанай удаа Балгын Түдэб сүлөөдэ табигдаа. Тэрээнһээ гадуур өөрынь барлаһан «Ганжуур» ном нюусаар хилэ гаталгажа, Урга абаашажа шадаа. Шаргалжан нютагай һүзэгшэд мүнгэ зөөри татабарилжа, Ганжуур номоо нютагтаа асаруулха аргатай болоһон байна.

Ухаатай, ехэ зорилго хүсэhэн, тэсэбэритэй хадаа, Балгын Түдэб арбаадтайхан наhандаа Түбэд ошожо, элдэб бэрхэшээлнүүдые дабажа, Ганжуур номуудые түрэл нютагтаа, буряад зондоо асаржа, революциин үедэ тэрэнээ зандань үлээжэ, ехэ буян хэhэн байна гээшэ.