Буряад багшанар Түгэдтэ

1) 18-дахи зуун жэлдэ түрүүшын Пандидо Хамба лама Дамба-Даржа Заяев Түгэдөөр мэдээжэ аяншалгаһаа эхилһэн.
Монголой уужам талаар Хитад гаража, Пекин хүрэжэ, саашаа Амдын гайхалта мүргэлтэй газар дээгүүр аяншалан, Лхаса хүрэһэн байна. Тиигэжэ, саһата хадалиг Түгэдтэ Буддын шажанай түүхэдэ ехэ нүлөө үлээһэн буряадуудаймнай зам эхилээ. Буддын шажантанай һүзэгтэниие үндэр холо хари газар юугээрээ тиигэжэ татаа гээшэб? Тэндэ тэрэ сагта бурханай ном гүнзэгы шудалха олон дээдэ һургуулинууд байһан. Хорин табан жэлэй туршада һуража гарабал, арбан ондоо һалбари үзэжэ, дээдэ шатын Гешэ Һаарамба нэрэ зэргэдэ хүртэдэг байгаа.

2) 19-дэхи зуун жэлэй эхиндэ нилээхэн олон монгол мүргэлшэд соо залуухан Лобсан-Агван ошоһон байна (һүүлдэ Агван Доржиев гээд мэдээжэ болоһон). Тэндэ удаанаар ном шудалхаяа ошожо, хорёод жэл һуража гараһан байна.

3) Түбдэн-Нима Асагад нютагһаа гарбалтай, 1922 онһоо 1945 он болотор (23 жэлэй туршада) эрдэм шудалжа, Гэшэ Һаарамбын шата хамгаалжа шадаһан. Гурбадахи буряад хүн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэжэ, гурбан жэл һубарин Монлам Ченмо ехэ уншалгын ударидагшаар табигдаһан байна. Наһажаал болоһон Түбдэн-Нимые Лхасын талмай дээрэ абаашахадань, олон зоной урда зоригоо алдангүй хэлэһэн: Би лама хүн, һүзэгтэнэй хэдэг юумэеэ бүтээжэл ябахаб!".

4) Гэшэ Чойдог (1898 оной). Долоо наһа хүрэжэ, Балдан-Брайбун дасанай шаби болоһон. Хорин таба наһатайдаа Түгэд хүрэжэ, Сера хотын дасанда һуража эхилээ. Хэлэ бэшэгтэ ехэ хурса, һүбэлгэн хүн байжа ехэ ажал ябуулһан. 1941 ондо һаарамбын шатада хүртэһэн. Түгэдэй гудамжаар ябажа, элдэб зонһоо хомор үгэнүүдые һурагшалжа, удхыень элирүүлжэ, үргэлөөд ябаһан туулмагайнгаа таһаг бүхэндэ үгэнүүдые суглуулан, түрүүшын ехэ толи хэблэһэн байна. Өөрөө гэртээ хэблэжэ, түрүүшын хуудаһануудаа гэрэй хушалта дээрэ дэлгээд хатаажа байтарнь, гэнтэ ехэ һалхин бодожо дээшэнь хуу хидхүүлэжэрхёо. Гомдолоо хөөрэхэдэнь, нүхэдынь энэ имагтал һайн тэмдэг байжа болоо гэжэ хэлэһэн.

5) Кенсур Агван-Нима (1907 ондо Дабаатай нютагта түрэһэн). 1922 ондо арбан долоотой Агван-Нима Түгэд эльгээгдэһэн байна. 1959 ондо Энэдхэг гаража, түгэд хэлэн дээрэ гушаад номуудые бэшэһэн. 1967 ондо үндэр түрэлтэ Далай ламын гүйлтаар Европын гүрэнүүдээр (Голландида табан жэл, Швейцарида табан жэл) дээдэ һургуулида гүн ухаагаар хэшээлнүүдые үнгэргөө. 1978 ондо Энэдхэгээ бусажа, үндэһэн һургуулияа өөдэн үргэжэ бодхооһон. 1980 ондо үндэр наһа наһалжа амаралтадаа гарахадань, бухы шабинар ба багшанарынь ехэ хүндэлжэ, һунажа мүргэжэ үдэшэһэн байна.