Буряад айлай гэр соо байдаг ханзын иимэ харалга-мүрысөөн «Алтарганын» хэмжээндэ түрүүшынхеэ үнгэргэгдэжэ, урданай ба мүнөө үеын дархашуулай дархалһан абдар ханзанууд үргэнөөр табигдаа.
Ага тосхондо ажаһуудаг Баярма Цыпылова Алханаһаа гарбалтай Дугарай Доржижаб ба Жигмидэй Цырма нагаса аба эжынгээ ханзануудые хэнһээшье урид үзэсхэлэндэ асаржа, эмхидхэгшэдтэ баярые хүргөө. Баярма Дашидоржиевна ханза тухайгаа хөөрэжэ, «Ханзын түүхэ» гэһэн янзада шанда хүртөө. Урданай һургаалтай, ажалда бэрхэ Доржижаб нагаса абань – өөрынгөө, олон дэгэл оёһон Цырма нагаса эжынь заһалайнгаа ханзануудые Баярма зээ басагандаа зорюулжа үгэһэн ха.
Үзэсхэлэндэ аба эжынгээ абажа ябаһан урданай ханзануудые харуулха дуратай хүнүүд байгаа. Тэдэнэй нэгэн – Ага тосхоной Соёлма Цыдыпова аяар 1914 ондо хэгдэһэн ханза асаржа харуулаад, дипломоор, 3000 түхэригөөр урмашуулагдаа.
Могойто тосхондо ажаһуудаг Арюн Жапова Хара-Шэбэр нютагай уран дархан Даширабданов Бальжинима хадам абынгаа дархалһан 2 дибтэнгэ (эхэнэрэй зүүдхэл, тэлэг бурхан г.м. юумэ хадагалдаг жэжэхэн ханза) үзэсхэлэндэ асаржа, «Һиилэмэл ханза» (резной) янзада шан абаа.
Б.Даширабдановай бүтээһэн дибтэнгэнүүд.
«Хадам абамни Сагаалганда луу зурагтай дибтэнгэ бэлэглээд, «энэшни сэсэн бодол асардаг, сэдьхэл арюудхадаг, ехэ удхатай юумэн, бү уйда, бү гомдо» гэжэ үбшэнэй шалтагаанаар басагаяа алдаад байһан намда хэлэхэдэнь, удаан болонгүй, дээрэ дээрэһээ 3 хүбүүдтэй боложо, шэнэ гэр барижа орообди. Нэрээшье, хии морин дээшээ, хэрэгнай наашаа хараа. Луу зурагтай дибтэнгэ Дашинима ехэ хүбүүндээ дамжуулхабди.
Үшөө Бимба нүхэрэйнгөө урданай, угай 2 ханза үзэсхэлэндэ асараабди. Мухаан абжаагай заһалай ханзын минеральна шэрэнь анханайхяараа зандаа байжа, жюриин гэшүүдтэ һайшаагдаа», - гэжэ Арюн Дашинамжиловна хөөрөө һэн. Бальжинима хүгшэн абынгаа хэрэг үргэлжэлүүлжэ ябаһан 19 наһатай Эрдэм Даширабданов ханза дархалдаг, шэрдэдэг болоһон байна.
Үбэр Байгалай хизаараар дид хамба Дондукбаев Цырен ламхай буддын шажанай угалзатай, урданай одоо һонин ханза асаржа харуулаа.
Дондукбаев Цырен ламхайн урданай ханза.
«Үзэсхэлэндэ дээдэ үеын ламынгаа ханза асарааб, энээн соохи хубсаһан хибэндэ эдигдэдэггүй, урданайнгаа бараа, заншал алдангүй ябая, басагаяа ханзатайгаар хадамда хүргэхэ хэрэгтэй» гэжэ тэрэ хэлээ һэн...
