Оросой Холбооной габьяата зүжэгшэн, Буряад Уласай арадай зүжэгшэн, Агын Буряадай автономито тойрогой соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Сэдэн Базарович Цырендоржиев эгээл зохёохы наһанайнгаа түлэгтэ, 2011 оной февраль соо алтан дэлхэйһээ халижа ошоо бэдэй…
Буряадай гүрэнэй Хуса Намсараевай нэрэмжэтэ академическэ драмын театрай нэрэтэй зэргэтэй зүжэгшэдэй дурсалгануудые доро табихамнай.
Оросой Холбооной арадай зүжэгшэн Лариса Егорова:
– Сэдэн үргэн талата Агын Догой нютагта түрөөд, адлил шалюун дорюун нүхэдөөрөө хүхин, сэнгэн наадажа ябахадаа, түрэл Догой нютагаа ерээдүйдэ суурхуулхаб гэжэ оройдоошье тухайлаагүй, уридшалан мэдээгүй. 1967 ондо һургуулияа дүүргээд, Улаан-Үдэ хото ерэжэ, РСФСР–эй арадай зүжэгшэн Фёдор Сахировай хүтэлбэри доро нээгдэһэн студида абтаһан байгаа. Залуу зүжэгшэдөөр дутажа байһан театрайхид украин яһанай Бурлак ба Плахтин хоёр драматургнуудай зохёоһон «Урда талын одохонууд» гэһэн уянгата комедиин гүйсэдхэгшэдэй бүридэлдэ Сэдэниие оруулаа. Залуу ажалтанай аза, жаргалыень ойлгомоор! Тус комеди хадаа шог ёгто, элдэб һанагдаа үзэгдөөгүй уршагта ябадалнуудаар дүүрэн байгаа. Би энэ пьесэ соо Наташын, нэгэ ангида һурадаг басаганай, роль гүйсэдхөөб. Мэхэтэй, ходорхой, һүбэлгэн гэгшын Рыжий гэжэ хүбүүнэй ролиие Сэдэн наадаа. Энэл роль гүйсэдхэжэ, ехэ хурса шог ёгто наадалгань, бэлиг шадабаринь тодороо бэлэй. Тэрэ дүрыень мүнөө тодоор һанагшаб: шантагар хамартай, шара үрзэгэр үһэтэй, һабандаһан ябадалтай, иишэ тиишээ гүйһэн нюдэнүүдтэй...
Агын Буряадай автономито тойрог түрүүшынхиеэ РСФСР–эй арадай зүжэгшэн Владимир Халматов түрүүтэй театрайнгаа ахамад зүжэгшэдөөр гастролёор гараабди. Талын хүдөө харгынуудаар удаан ябажа, нүүдэл тоглотонуудаа, зүжэгүүдээ хаа хаанагүй табидаг байгаабди. Апрель һараһаа эхилээд, август һара болотор ябахаш. Аха захатандамнай бэрхэшээлтэй байһан бэзэ, харин, согтой залитай бидэ, залуушуул, түрэл түхимээ, үри хүүгэдээ орхёод ябаһан тэдээнээ ойлгохо солоохотой байһан юм гүбди... Ехээр юумэндэ һанаагаа зобохо шалтаггүйнүүд, хүхюүтэйл сагаа үнгэргэдэг байгаабди, гар бүмбэгэ сохижо наадахаш, уһанда оймохош, наранда игаахаш. Ахашуулнай маанадаа хёрхо хурсаар адаглан анхардаг байгаа. Тэрэ гастрольнуудай удаа театральна хаһамнай нээгдэхэ. Маанарые шэнэ зүжэгүүдтэ нягтаар хабаадуулан оруулха, хажуугаарнь студиин хэшээлнүүд үнгэрхэ, зүжэгшэн Буда Вампилов найруулагша Буянто Аюшин хоёр зүжэгшын мэргэжэлэй шадабари заадаг байгаа.
Сэдэнэй түрүүшын ажалнуудай нэгэн гэхэдэ – Шекспирэй «Арбан хоёрдохи һүни» гэһэн зүжэг соо Эндрю Эгьючик гэжэ геройн роль наадалга болоно. Уян нугархай, нэгэл тэнсүүригүй зантай хүниие ялас гэмээр харуулжа шадаа. Сэдэн хэндэшье адли бэшэ, өөрын наададаг маягтай байгаа гэжэ заабол тэмдэглэлтэй. Энэ маягынь хэды олон ажалнууд, рольнууд соонь ажаглагдааб даа! Александр Островскийн «Доходное место» гэһэн удаадахи зүжэг соо Белогубовой роль – шунахай сэдьхэлтэй, мүнгэндэ дуратай, өөрын тала хараһан, толгой дээгүүр ябаха хүнэй дүрые шадамар бэрхээр харуулаа. Чингиз Айтматовай «Материнское поле» зүжэг соо наадаха маягаа тад ондоогоор эрьелдүүлэн, сэсэн, жагсаһан аксакалай дүрэ харуулаа. Зүүн зүгэй даруу, номгон, үгэ үсөөнтэй тэрэ геройн дүрые иимэ зан абаряар дүүргэн наадаһаниинь һайшаалтай. Геннадий Башкуевай «Воздушный поцелуй» гэжэ зүжэг соо Сэдэн Базарович Туяна гэжэ гол героиниин абын дүрэ харуулхадаа, бүхы суглуулһан дүй дүршэлөө хэрэглээ. Шог ёгто, хүхюутэй зугаатай нааданайнь бүхы бэлиг абьяасынь гаража, харагшадта ехэл һайхашаагдаа һэн.
Бидэ Сэдэнтэй ходол тайзан дээрэ суг наадан, харилсадаг байгаабди. Чеховэй «Чайка» соо статска советник Сориной роль гүйсэдхөө. Сорин хадаа инвалидай тэргэ соо һуудаг үлбэр бэетэйшье һаа, амиды ябаха дуратай, аяншалганууд, эхэнэрнүүд тухай дуулаад, нюдэнүүдынь ялалзажа байдаг. Аркадина эгэшэтэеэ хөөрэлдэһэнэй удаа, найдалынь унтарна. Энэ рольдоо Сэдэн Базарович ехэл ханамжатайгаар хандадаг байгаа, зохёохы ажабайдалайнь шэнэ шата болоо ха юм. Энэ амжалтатай ролиинь ямаршье – ород гү, ондоо гүрэнэй гү, али мүнөө үеын классика наадажа шадаха дадал шадабарииень, мэргэжэлыень гэршэлээ ха юм.
Зүжэгшын ажалай хажуугаар элдэб һайндэрнүүдэй, баяр ёһололнуудай сценари бэшэдэг байгаа. Жэнхэни сэбэр буряад хэлэтэй байһан хойноо, пьесэнүүдые оршуулха. Чингиз Айтматовай «Һарын хиртэһэн һүни» гэһэн трагедиин шүлэглэмэл оршуулга хэһэн габьяатай! Тамир тухай гоёор хөөрэхэ, олон юумэ мэдэхэ, гастрольдо ябахадаа политмэдээсэлнүүдые хөөрэхэ, аргагүй олон һонин мэдээсэлнүүдые дамжуулха, шатар наадаха, дүрбэн тэгшэ хүн лэ һэн даа. Ехэл хошонгууша хүн һэн, хошон үгэнүүдынь мүнөө болотор үетэнэйнь, зүжэгшэдэйнь дунда амиды.
Хэзээб даа театртай ажабайдалаа холбохо гэһэн хүсэлынь хара залуугаар бэелжэ, энэ театртаа нэгэшье урбаагүй, Мельпомена бурханай үнэн сэхэ албатан ябаа. Энэ театрынь дэмжэн хүгжөөгөө, дали жэгүүр ургуулаа, Оросой Холбооной габьяата зүжэгшэн хүрэтэр үргөөл даа!
Буряад Уласай габьяата зүжэгшэн Любовь Цыдыпова:
– Сэдэн Базарович Цырендоржиевтай түрүүшынхиеэ Ж. Лодойн «Баян нуга» гэһэн зүжэг найруулагша Буянто Григорьевич Аюшинай табижа байха үедэ танилсаһан байнаб. Энэ зүжэгтэеэ Буряад оронойнгоо хэдэн – Захааминай, Зэдын, Хяагтын, Сэлэнгын аймагуудар гастролёор ябаабди. Тиихэдэ майн хахадһаа эхилээд, август һара хүрэтэр ябадаг байгаабди. Гастролиин зохёохы бүлгэм тиихэдэ: Сэдэн Базарович, Эржена Зугдаровнагай аба, Зугдар Юможапович Цыдыпов, минии суг хамта һураһан нүхэдни – Дамбадугар Бочиктоев, Дарима Дамдинова, Александр Будаев гэгшэдһээ бүридөө. Бүлгэмэймнай хүтэлбэрилэгшэ Нина Гармаевна Токуренова байгаа агша һэн.
Мүнөө би тусагаар бэлигтэй зүжэгшэн Сэдэн Базарович тухай анхарал хандуулха хүсэлтэйб. Олон юумэ, ямаршье юумэн тухай хөөрэлдөөнэй эхилбэл, бултыень мэдэхэ, дэлхэй дээрэ юун боложо байнаб, тэрээн тухай өөрынгөө һанамжа, дүн гаргаад, тобшолоод үгэхэ, ямар һайханаар, һонирхолтойгоор, тэрээн соогоо энеэдэ, наада, зугаа нэмээд, хөөрэхэ, иимэ һайхан сэдьхэлтэй, һонор ухаатай хүн байһан лэ даа, манай Сэдэн Базарович.
Сэдэн Базарович 1967 онһоо театрта хүдэлөө, бүхэдэлхэйн, ород, совет, буряад, монгол классикын зуу гаран рольнуудые наадаа.
Нэгэ үедэ Сэдэн Базарович театртаа уран зохёолой таһагые даагшаар хүдэлөө, тэрэ үедөө суг хүдэлжэ ябаһан нүхэд тухайгаа толилолгонуудые бэшэхэ, элдэб һайндэрнүүдэй, баяр ёһололто хэмжээ ябуулгануудай сценаринуудые бэшэдэг һэн. Театрай ажал ябуулагшадай Эблэлэй үүсхэлээр эмхидхэгдэһэн, Буряад Уласай засаг зургаанаар соносхогдоһон «350 һайн хэрэг» гэһэн программын гаршаг соо грант шүүгээбди. Тэрэ шүүһэн мүнгэн дээрээ Александр Галинай пьесээр «Үбгэн ба тэрэнэй эхэнэрнүүд» гэһэн зүжэг табижа, манай театрай олон дүй дүршэлтэй, ажалгүй болоод байһан ахатан зүжэгшэдөө наадахыень уриһан байнабди. Тэдэ зүжэгшэдэйнгээ абьяас бэлигтэ дүй дүршэлыень, наадаха дуранайнь элшэ хүсэень хэрэглэн, энэ зүжэгтөө хабаадуулаабди. Тиигээд, хүгшэдэй хамтын гэрнүүдээр ябажа, энэ зүжэгөө түлбэригүй харуулдаг байгаабди.
Түрүүшымнай зүжэг 2011 оной январь һарада Улаан-Үдэ хотын Жердевэй гудамжаар оршодог коляска дээрэ ябадаг үлбэр зоной гэртэ үнгэрөө. Энэ зүжэг соо Сэдэн Базарович Чмутин Николай Михайловичай гол геройн роль наадаа. Тиихэдэ Владимир Кондратьев баһал ажалгүй болоод, Буряад Уласай тетрай ажал ябуулагшадай Эблэлэй түрүүлэгшээр хүдэлжэ ябаа. Тиимэһээ Сэдэн Базарович нүхэрөө урижа, суг хамта энэ түсэл бэелүүлжэ, Сэдэн Базарович ехэл дуратайгаар, сог залитайгаар наададаг байгаа.
Чмутин гээшэ һамгаяа гээһэнэй удаа үншэрһэн, хотодо басагандаа үргүүлхэеэ ерээд, хүдөөгэйнгөө байдал ехэ үгылдэг, һанадаг, басагантаяа хаа-яа таарахаяа болидог үбгэжөөл. Энэ дүрые Сэдэн Базарович аргагүй гүнзэгөөр харуулжа шадаһан, аха захатан ба залуу үеын зонуудай дунда харилсаанай дутуу дундануудые согсолон, дүн гарган, ехэ тодоор харуулжа шадаһан габьяатай. Энэ зүжэг хадаа наһан соогоо хүн бүхэн гансаардалга гээшые бү үзэг лэ даа гэһэн найдал түрүүлэн, «Я люблю тебя, жизнь» гэжэ дуугаар түгэсэдэг һэн. Тус роль хадаа Сэдэн Базаровичай һүүлшын роль байһаниинь ехэ харамтай. Бидэ энэ зүжэгтэеэ гастрольдо гараха, буряад харагшадтаа үргэнөөр харуулха гэһэн ехэ түсэбүүдтэй байгаабди, Сэдэн Базарович буряад хэлэн дээрэ энэ зүжэгөө оршуулһан байгаа ха юм. Теэд, иимэ эртэ наһанһаа халижа ябашоо...
Театрта ажаллагшадай үсөөрүүлэгдэхын урда тээ Сэдэн Базарович театрайнгаа репетуарай хэдэн зүжэгүүдтэ хабаадан наадажа ябаа – Баяр Жигмитовай «Максар. Шуһата тала» соо Сагаан Хаанай роль, Доржо Сультимовай «Эртын хабар» соо Гэндэнэй роль, Цао Юйин «Залинта аадар» соо Лу Гуй зарасын роль ба гэхэ мэтэ. Хэды олон рольнуудые наадаха аргатай байгааб даа гэжэ һанахада, голхорхоор. Теэд, иимэ засаг зургаанай шиидхэбэреэр гү, театрай репертуарһаа гү, режиссерой хараа бодолһоо дулдыдадаг тетрай албатан ха юм бибди даа, яахабши...
Мүнөө хадаа манай театр соо Сэдэн Базаровичай наһанайнь нүхэр Дарима Соктоевна хүдэлжэл ябаһаар.
Сэдэн Базарович буряад театрай урлалай хүгжэлтэдэ ехэхэн хүсэ, хабаяа оруулһан хүн гээшэ, тиимэһээ харагшадай, суг хүдэлһэн зонойнгоо дурасхаалдань мүнхэдөө үлэхэ.
Энэ нүхэр тухайгаа бэшэнгүй байха аргагүй байгааб. Хори гаран жэл соо мүр мүрөө түшэжэ, Буряад ороноороо, Монгол ороноороо, Орос Уласаараа һайса гастролёор ябажа, театрайнгаа тайзан дээрэ ажалаа хэжэл ябаһан нүхэрни гээшэ.
