Буряадай автономито Совет Социалис республика – тэрэ үедѳѳ 118 мянган хүн зонтой Буряадай Зүблэлтэ Улас 1923 оной майн 30-да тогтоһон гэжэ түүхэһээ мэдэнэбди. 1934 он болотор Буряадай ниислэл Дээдэ-Үдэ хото байһан, 1934 ондо Улаан-Үдэ гэжэ шэнээр нэрлэгдэһэн юм. 1937 оной августын 11-дэ Буряад-Монголой АССР-эй 7-дохи ехэ хурал дээрэ автономито уласай Үндэһэн Хуули баталагдан абтаһан байгаа.
Гүрэн түрэеэ 1923 онһоо хойшо Буряад-Монголой АССР-эй Гүйсэдхэхы Хороон хүтэлжэ байгаа.
Түрэлхи хэлэмнай – сахиха гэрэлнай,
Хүн бэеымнай нангин уялга.
Түрэһэн арадайнгаа нэрые дурдуулан,
Гүн холоһоо шэнхинэһэн аялга.
Түрэлхи хэлэмнай зүрхэндэмнай адли
Түби дэлхэйдэ гансал юм даа.
Түрэлхи хэлэмнай – угаймнай захяа –
Түүхымнай урасхалай долгин ха юм даа.
Шагнаха бүридөө ирагуу баялигыень гайхажа барашагүй, шудалха бүридөө үгынь эрдэниие түүжэ диилэшэгүй уянгатай һайхан, хизааргүй баян буряад хэлэнэйнгээ һайндэрые заншалта ёһоороо Буряад Уласай Засагай газарай эбигээл доро тэмдэглэхэ гэжэ сугларагдаа, ушар юуб гэхэдэ түрэлхи хэлэнэймнай ород хэлэндэ түрюулэн хосорхогүйн оршон байгуулха, һургуулида заалгые үлүү ехэ үрэ дүнтэй болгохо, телевидени, радиодо буряад дамжуулгануудые олоор бүтээхэ, театрай тайзан дээрэ шэнэ зүжэгүүдые табиха гээд лэ – эдэ болон бусад шухала асуудалнууд түрэ засагай халуун анхарал доро абтанхай.
Буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ горитой нүлөө оруулһан, мүнөөшье оруулжа байдаг эмхи зургаанууд, эрдэмэй гуламта, соёлой байгуулганууд болон гүрэн түрын, олониитын ажал ябуулагшад, уран зохёолшод, сээтхүүлшэд, эрдэмтэд, багшанар болон түрэлхи хэлэнэйнгээ түлөө үдэр бүри оролдожо байдаг түрүүшүүл алдаршуулагдан магтуулба, түүхэшье дурдагдаба.
Буряад Уласай багшанарай колледж. Колледжын бүридэлдэ ородог 4 факультедэй нэгэниинь – буряад хэлэнэй болон үндэһэн соёлой һалбари юм. Тэндэ буряад хэлэ, уран зохёол, гадна сагай эрилтээр хитад хэлэ, уран зохёол зааха эрхэтэй эхин ангиин багшанар бэлдэгдэнэ. Тус факультедтэ буряад хэлэ, уран зохёолой таһагһаа гадна, буряад арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй таһаг бии.
Эрдэмтэ багшанар оюутадта хэшээл заахын хажуугаар, буряад хэлэнэй хүгжэлтын бэрхэшээлтэ асуудалнуудые шэнжэлнэ, буряад хэлэ зааха онол аргануудые нарижуулан һайжаруулха хэрэгтэ анхаралаа хандуулна. Хэшээлһээ гадуур элдэб арга хэмжээнүүд, эрдэм шэнжэлгын хуралдаанууд, мэдээжэ соёл урлалай ажал ябуулагшадтай, уран зохёолшодтой уулзалганууд саг үргэлжэ эмхидхэгдэнэ.
Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин буряад таһагай түүхэһээ. 1932 ондо байгуулагдаһан Буряадай хүдөө ажахын болон багшанарай дээдэ һургуулиин (агропединститудай) буряад хэлэ, уран зохёолой танхимые даагшаар профессор Базар Барадин томилогдоһон байгаа.
1946 ондо Багшын дээдэ һургуулиин түүхын болон хэлэ бэшэгэй һарбариин дэргэдэ буряад таһагай байгуулагдаһан сагһаа хойшо мянга гаран хүбүүд, басагад мэргэжэлтэй боложо гараа. Буряад хэлэ, уран зохёолой танхимые даагшаар 1945 онһоо 1965 он болотор таһалгаряагүй Даши Доржиевич Амоголонов хүдэлхэдөө, олон залуу багшанарые уриһан байдаг. Тэдэнэйнь дундаһаа эрдэмэй доктор, профессорнүүд урган гараа: Даши-Нима Доржиевич Доржиев, Цей-Жаб Цыдыпович Цыдыпов, Михаил Петрович Хамаганов, Саян Жимбеевич Балданов, Эрхито Раднаевич Раднаев болон бусад.
1990 ондо буряад хэлэ бэшэгэй таһаг тусхай факультет-һалбари болгогдожо, түрүүшынь деканаар Эрхито Раднаевич Раднаев томилогдоо, удаань Саян Жимбеевич Балданов, Сергей Гармаевич Ошоров гэгшэд тус тустаа хүдэлөө.
2002 оной хабар буряад хэлэ бэшэгэй һалбари Үндэһэтэнэй хүмүүнлиг ухаанай дээдэ һургуули болгогдожо өөршэлэгдөө.
Харин мүнөө буряад хэлэнэй мэргэжэлтэдые бэлдэлгэ Дурна дахинай дээдэ һургуулиин дэргэдэхи буряад шудалалгын таһагта ябуулагдана.
Байгша ондо 100 жэлэйнгээ ойе тэмдэглэжэ байһан Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуулида агууехэ эрдэмтэд, гүрэн түрын ажал ябуулагшад Цыбен Жамцарано, Гомбожаб Цыбиков гэгшэдэй үүсхэлээр 1926 ондо буряад-монгол таһаг байгуулагдаһан түүхэтэй. Эгээл энэ таһагта һуража гараһан хүнүүдэй дундаһаа эрдэмэй доктор, профессор солотой 17 хүн, тэдэнэй тоодо Трофим Алексеевич Бертагаев, Василий Цыренович Найдаков, Валентина Цыреновна Найдакова, Михаил Иннокентьевич Тулохонов, мүн мэдээжэ уран зохёолшод, уран шүлэгшэд Ким Ильин, Владимир Петонов, Мэлс Самбуев болон бусадай нэрэнүүдые дурдалтай.
Эрдэмэй энэ гуламта олон жэлэй туршада сахиһан ашата багшанар гэбэл, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, профессорнүүд Надежда Осиповна Шаракшинова, Анастасия Григорьевна Митрошкина. Мүнөө үедэ буряад хэлэ бэшэгэй танхимые эрдэмэй дид-доктор, доцент Елена Константиновна Шаракшинова даажа ябана.
Буряадай улас түрын үндэhэтэнэй нэгэдэхи hургуули хадаа hүбэлгэн хүүгэдэй юрэнхы эрдэмэй hургуули гэжэ тоологдодог. Дала гаран жэлэй түүхэтэй энэ hургуулида hурадаг үхибүүд буряад хүн гээшэб гэжэ бэеэ мэдэржэ, уласай дэбисхэр дээрэ ажаhуудаг бусад яhатаниие хүндэлжэ ябаха шэглэлээр хүмүүжүүлэгдэжэ байдаг.
Эдэ бүгэдын эхи үндэhэн гэбэл эхын түрэл буряад хэлэн, буряад арадай хэдэн үеын түүхэ, ажахыгаа эрхилжэ байдаг дүршэл, соёл. Эндэ гол хэшээлнүүдэй хажуугаар нэмэлтэ хэшээлнүүд хэдэн hалбаринуудаар үнгэржэ байдаг, хэшээлhээ гадуур hонирхол хангадаг 40 гаран бүлгэмүүд хүдэлжэ байдаг юм. Хаамал түхэлэй энэ hуралсалай эмхиин алдар солые дэлхэй дүүрэн мэдээжэ болгоhон «Наран» ансамбль, тиихэдэ хүүгэдэй урлалай наймадахи hургуули эндэ ажаллана.
Оршон үедөө энэ hургуулиин богоhо алхажа гарагшадай хаанашье ябахадаа hургуулиингаа алдар нэрые үргэжэ, хоорондоо эб нэгэдэлэй үльгэр жэшээ боложо ябадаг ушар манай улас дотор домог боложо дэлгэрhэн юм. Үеын үедэ тиимэл байхань болтогой!
Мэнэ hаяхана, энэ намартаа Буряадай, үндэhэн, 29-дэхи гимнаази-hургуули гимнаази болоhоор 25, анхан hургуули гэжэ байгуулагдаhаар 80 жэлэйнгээ ойн баярнуудые тэмдэглэбэ бэлэй. Буряад Уласай эзэлжэ байдаг соёлой баян заншалнуудые хараалан энэ hургуулиие анхан байгуулхадаа шэглэлнүүдыень тодорхойлhон гэдэг.
Нэгэдэхи шэглэлынь – «Оюун бэлиг» гэжэ үндэhэн болбосоролой тойрог». Тайлбарииень юун гэжэ ойлголтойб гэхэдэ, ниитын, эдэй засагай, түүхын, соёлой дүүрэн удхатай ойлгосонуудые болбосоролой оршон руу абаашалга болон урлалай ажал ябуулга байгуулга гээшэ эдэ бүгэдые ойлгожо абалгада нүлөөтэй юм байгаа. Ажалаа харилсажа ябуулжа байха тухай хэлсээн Монголой һургуулинуудтай баталагданхай. Тиихэдээ хитад, солонгос, монгол хэлэтэй мэргэжэлтэдые урижа асарха түсэб табигдаад байна.
Хоёрдохи шэглэлынь – «Үндэһэн соёл шудалха эрхэ». Энэ шэглэлээ дүүргэлтэ болгон ажаллаха гэбэл, гимназиин 2-дохи ангиһаа 9-дэхи анги болотор бултадаа буряад хэлэ заатагүй шудалха ёһотой юм. Эндэ заатагүй орохо зүйлнүүд гэбэл: «Арадай аман зохёол», «Тоонто нютаг», «Буряадай газар, уһан, агаарай байдал», «Буряад уран зохёолой түүхэ», «Буддын соёлой үндэһэн»
Гурбадахи шэглэлынь – «Гарбалай аяар болон өөрын һаналаар үндэһэн түхэлтэй бололго». Энэ 29-дхи буряад гимнази һургуулида евразиин гуримаар ухаан бодолоо хүдэлгэнэ гэгдэдэг. Тиихэдээ олон ондоо соёлнууд болон тэдэнэй хоорондын холбооной нүлөөлэлгэ гээшые һурагшадайнгаа уураг тархида бии болгоно гээшэ. Эндэ ехэнхи ушартаа хамтын урлал хамагай эхиндэ табигдадаг юм.
Олон шэглэлээр хүмүүжүүлэгдэхэдээ алинданьшье адли дүйтэй, хаанашье адли хэрэгтэй хүн боложо ургаха ёһотой юм байна.
Аяар холын 1921 оной декабрь һарада Алас Дурната Уласай бүридэлдэ ородог Буряад-Монголой можын түб хото болохо Шэтэдэ “Шэнэ байдал” гэһэн буряад һониной түрүүшын дугаар нара хараһан түүхэтэй. Удаань, 1923 ондо Буряад-Монголой автономито Совет Социалис Республикын байгуулагдахада, һониной редакци Дээдэ-Үдэ (мүнөөнэй Улаан-Үдэ) хото нүүлгэгдэжэ, нэрэньшье хубилгагдаад – “Буряад-Монголун Үнэн” гээд, гаража эхилээ.
“Шэнэ байдал”, удаань “Буряад-Монголой үнэн” һониной түрүүшын эрхилэгшэ-редакторай тушаалда гүрэн түрын элитэ ажал ябуулагша, Буряад-Монголой автономито республикын гүйсэдхэхы хорооной президиумэй түрүүлэгшэ Матвей Амагаев байһан. “Буряад-Монголой үнэндэ” Хоца Намсараев, Цокто Номтоев, Ц.Дон, Даширабдан Батожабай, Барадий Мунгонов, Цырендулма Дондогой, Бавасан Абидуев, Дондок Улзытуев, Ардан Ангархаев, Галина Раднаева, Галина Дашеева-Базаржапова, Булат Жанчипов, Алексей Бадаев болон бусад уран зохёолшод, уран шүлэгшэд хүдэлһэн түүхэтэй.
1990-дэхи онууд болотор үдэр бүри гарадаг байһан “Буряад үнэн” һонин хүлгөөтэй, хүндэ тэрэ сагай эрхээр долоон хоногто нэгэ дахин хэблэгдэдэг боложо, уласайнгаа дотоодо гадаадын байдал тухай мэдээсэхэһээ гадна, “Гал гуламта”, “Гунан дэлхэй”, “Сагай сууряан” гэхэ мэтын гаршагууд доро элдэб һонирхолтой материалнуудые толилжо эхилээ.
Байгша 2018 оной зун Эрхүү хотодо болоһон “Алтаргана” ехэ нааданда “Эрхим хэблэл” гэжэ нэрэ зэргэдэ хүртэхэл ёһоороо хүртэһэн “Буряад үнэн” һонимнай 100 жэлэйнгээ ой тээшэ шэнэ-шэнэ зорилготой, сэдьхэл дүүрэн дабшажа ябана.
1960-61 онуудай эгээл уулзуур дээрэ, декабриин 31-дэ Буряадай ниислэл хотодо 162 метр үндэртэй аранга баригдажа, ашаглалгада тушаагдаа, мүн теле-түбэй байшан соо шэнэ оньһон түхеэрэлгэнүүдые туршалга эхилээ бэлэй. Харин 1961 оной зун агаарай долгиндо түрүүшын дамжуулга гараа.
Тэрэниие найруулагшад
Пётр Николаев, Иван Миронов, абяа найруулагша Галина Загбаева, телеоператорнууд Алексей Дмитриенко, Николай Втюрин бэлдэжэ гаргаа. Түрүүшын дикторнүүд – Алла Болдогоева, Валентина Жалсараева, Софья Гончикова, Владимир Коренев, Лев Перминов, Валерий Хацанов. 1970 оной намар болотор, бүхы дамжуулганууд агаарай долгиндо сэхэ гарадаг байһан юм.
Буряадай телевидени болон радиогой нюур шарай бүридүүлдэг, арад зоной эгээл ехээр хүсэн хүлеэдэг дамжуулганууд гэбэл, долоон хоногто нэгэ дахин гарадаг “Буряад орон”, “Баян талын аялга”, “Сагай сууряан”, “Мэндэ амар, минии Буряад орон”, “Толи”, “Гуламта” гээд лэ, үдэр бүри һүүлэй үеын мэдээсэл дуулгажа байдаг “Буряад ороной һонинууд”.
Олоной дура буляаһан тус дамжуулгануудые бэлдэхэһээ гадна, БГТРК-гай ажалшад саг үргэлжэ шэнэ бүтээлнүүдые нэбтэрүүлжэ байдаг. Тиигэжэ һүүлэй үедэ үхибүүдтэ зорюулагдаһан “Алтан наран” гэһэн шэнэ һонирхолтой дамжуулга гарадаг болонги.
Үнгэрэгшэ зун Эрхүү хотодо үнгэрһэн «Алтаргана» наада анха түрүүшынхиеэ буряад зоной ажаһуудаг бүхы можо нютагуудаар Буряадай гүрэнэй телевидениин мэргэжэлтэдэй хүсөөр шууд дамжуулагдажа, олон мянган харагшадай һайшаалда хүртөө бэлэй.
Анхан байгуулагдаhаар 85 жэлэйнгээ алдартай ойе угтаад, 86-дахи хаһадаа ажаллажа байһан Буряадай Гүрэнэй Ажалай Улаан тугай орденто Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ академическэ драмын театр буряад хэлэнэй амбаар гээ һаа хэн арсахаб. 1932 оной долоон һарын долоонһоо захалаад мүнөө хүрэтэр Буряадайнгаа арад түмэнтэй, бүхы монгол туургата арад зонтойгоо үндэһэн хэлэн дээрээ хөөрэлдэжэ, харилсажа, арадаа түлөөлжэ, зүжэг наадаяа дэлгэжэ ябана ха юм даа.
1934, 1936 онуудта Орос театрай үндэhэн дээрэ hуража гараhан түрүүшын буряад найруулагшадай бии болоhоор лэ, буряадай мэргэжэлтэ театр дүүрэн хүсэндөө хүдэлжэ захалаа гэмээр юм. Тэдэмнай хэд байгааб гэхэдэ Гомбо Цыдынжапов Мария Шамбуева хоёр бэлэй. Тииhээр өөhэдымнай мэргэжэлтэ зүжэгшэд бии боложо захалаа, нэрлэбэл мүнөө болотор аха наhанай харагшадай аманhаа hаладаггүй Чойжинима Генинов, Жүгдэр Пагбаин, Найдан Гендунова, Владимир Халматов, Намжал Балдано, Пётр Николаев, Ульяна Болдонова, Юлия Шангина болон бусад.
Тииhээр Ленинград хотын театрай дээдэ hургуулиhаа хоорондоо зайтайгаар дүрбэн бүлэг, хожомынь Владивосток хотоhоо, байн манай Улаан-Үдын соёлой дунда мэргэжэлэй болон дээдэ hургуулиhаа гараhан артистнар мүнөө хүрэтэр театрайнгаа тайзан дээрэ арад түмэндөө бэлигээ бэлэглэн хүдэлжэ байна.
Зүжэг гээшэ уран зохёолой олон жанрнуудай нэгэн, тиихэдээ эгээл хүндэ жанр гээд тоологдодог. Илангаяа зүжэгүүдые абажа, тон hонирхожо уншадаг хүнүүд гэжэ байдаг. Эдэ – уншагшад. Тиихэдэ бүхы уншагшадай байдалые эрид хубилгаhан, тэдэниие “Харагшад” гэжэ ондоо, шэнэ байдалда оруулhан, хэдэн зуун жэлнүүдэй түүхэтэй эмхи гэжэ байдаг. Энэл даа театр гээшэмнай. Тэдэнэй тоодо 86 жэлнүүдэй туршада харагшадтаяа уулзажа байhан буряад драмын театр Буряад Уласайнгаа нэрэ hүлдые үргэжэ, мэргэжэлтэ урлалаараа арад зонойнгоо үргэн эрилтэнүүдые хангажа байдаг.
Буряад драмын академическэ театрай артистнар мэргэжэл, шадабаряараа Россин ямаршье театрhаа дутуугүй, Москва, Ленинград, Владивосток хотонуудта Оросой эгээл эрхим hургуулинуудые түгэсхэжэ гараhан, тиихэдээ гансашье буряад хэлэн дээрээ бэшэ, мүн тиихэдэ ород хэлэн дээрэ дэлхэйн, ородой, Буряадай классика, мүнөө үеын зүжэгүүдые наадажа, ороной ехэ-ехэ, нэрэтэй түрэтэй шүүмжэлэгшэдэй hайшаал магтаалда хүртэhэн зүжэгшэд гээшэ.
Оросой эрдэмүүдэй академиин Сибиириин таһагай Монгол орониие, буддын шажаниие ба Түбэд орониие шудалалгын дээдэ һургуулиин ябуулжа, шудалжа байдаг ажалай шэглэлнүүд гэбэл:
– Азиин арадуудай, ехэнхидээ түбэд, монгол хэлэнүүд дээрэ, бэшэмэл болон соёлой баялигуудые сахин шэнжэлэлгэ;
– Монголой эртэ урдын, саашадаа дундада зуун жэлнүүдэй үеын соёлой байдал, тэрэнэй мүнөө үеын монгол түхэлдэ оротороо мүн оросой нүлөөн доро хубилалга Байгал тойроһон арадуудай жэшээ дээрэ харуулалга;
– шажанай байдалай сагай эрхэдэ зохилдуулагдан хубилалга;
Хэлэ шудалалгын таһаг хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Екатерина Владимировна Сундуевагай ударидалга доро ажалаа ябуулжа байдаг юм. Эндэ 10 эрдэмтэд ажаллана, тэдэнэй гурбаниинь докторой нэрэ зэргэнүүдтэй.
Буряад хэлэнэй мүнөө үеын байдал эндэл шэнжэлэгдэнэ, тэрэнэй саашанхи хуби заяан эндэл тодорхойлогдоно гээшэ. Тиихэдээ Байгал тойронхи бусад арадуудай хэлэнүүдтэй буряад хэлэнэй харилсаан, хэлэнһээ хэлэндэ оршуулалгын толи бүтээжэ гаргалга болон бусад олон асуудалнууд эндэ үдэр бүри шиидхэгдэжэ байдаг гээшэ.
Буряад хэлэнэй габшагай һарын хүреэлэн соо үнгэрһэн олон тоото хэмжээ ябуулганууд хойшолон һайтай байха ёһотойл даа. Юундэб гэхэдэ үнэн зүрхэнһѳѳ оролдожо, хам оролсожо байһан хүнүүд үнгэржэ байһан эдэ хэмжээ ябуулгануудтайгаа нэгэн болошодог байһан байха.
Баримтата фильмнүүд буряад хэлэеэ үргэжэ, үзэжэ харуулжа байхада хадуугдажа абтахаар бэлэн, удаан соо һанагдажа ябагдаха ёһотой.
Буряад драмын театрнай бишыхан хүүгэдые театрайнгаа дэргэдэ суглуулжа, хэлэндэ, заншал гуримуудта һургажа байдаг ехэ дэмбэрэлтэй хэрэг үүсхээ бэлэй. Энэнь тон амжалтатай ябуулагдажал байна, үрэ дүнтэй хүдэлнэ гэжэ үнгэрһэн хаһаяа дүүргэхэдээ шалгалта хэжэ элирүүлэнхэй.
Эндэ «Зуранаб шамай» гэһэн Суранзанай һонирхолтой түлэб дурадхагдаба. Мүнѳѳ үедѳѳ оршуулгын тон ехэ удхатайе буряад хэлээр бэшэжэ, ажал ябуулжа байдаг хүн бүхэн һайн мэдэнэ. Энэ ушартай һайн толи гээшэ тон хэрэгтэй, һайн ажалай хойшолон боложо үгэдэг гээшэ. Энэ сэнхир дэлгэстэ хараха 3D түхэлэй Буряад хэлэ шудалалгые али болохоор хүнгэлхэ арга нүхэсэлнүүдые саг үпгэлжэ зохёожо байдаг Оюна Забановагай толи тухай хөөрэлдөөнүүд үнгэрөө.
Буряад-ФМ радио үүсхэн байгуулагша Оросой Буддын шажантанай заншалта Сангха Буряадай ниислэл Улаан-Үдэдэ 2016 оной 9 һарын 1-дэ тус радиогой тулгын шулуу табиһан түүхэтэй.
Буряад-монголшуудай ажаһуудаг Эрхүү можо, Үбэр-Байгалай хизаар болон Буряад Уласай аймагууд руу агаарай утаһаар мэдээсэл дамжуулагдаха ушарые арад түмэн баясхалантайгаар хүлеэн абаа. Радиогой хүтэлбэри 15 үдэрөөр бүхы буряад нютаг хэлэнүүдэй аялгаар хубаагданхай.
Буряад-ФМ радио һарын хоёр удаа бүхэли үдэрэй туршада ямар нэгэ аймагай мэдээ, түүхэ, соёл, һуралсал, хүдөө ажахы, һонирхолтой газарнууд тухай дамжуулгануудые бэлдэжэ гаргадаг.
Буряад-ФМ шагнаха дүрбэн арга байна: 1) Улаан-Үдэ хотодо 90.8 ФМ долгин дээрэ; 2) buryad.fm сайт дээрэ; 3) Ямал-401 спутник антеннаар һара бүхэнэй түлбэригүй Оросой Холбоото Уласай бүхы дэбисхэр дээрэ; 4) Улаан-Үдын «Стрела-Телеком» гэһэн кабельна телевидениин 303 тобшо дараад шагнажа болоно.
Буряад ороной дэбисхэр дээрэ бии болоһоор удааншье болоогүй энэ Буряад-ФМ гэжэ түхэреэн сүүдхын туршада агаарай долгиндо гаража байдаг эгээ залуу радиогоймнай захирал Жанна Чимитовна Дымчикова горитой ехэ хүдэлмэри ябуулжа байна гэжэ тэмдэглэгдэдэг юм.
Буряад хэлэнэймнай мүнөөдэрэй байдалаар иимэ һонирхолтой мэдээсэлнүүдые дурадханабди:
= Һургуулиин урда наһанай хүүгэдэй дунда буряад хэлэеэ мэдэхэ үхибүүд гэхэдэ: 29 хубинь һайнаар, 23 хубинь муугаар мэдэнэ. 48 хубинь оройдоошье мэдэхэгүй байна.
= Буряад яһанай һурагшадай дундаһаа 39 хубинь һайнаар мэдэнэ, 35 хубинь муугаар мэдэнэ. Тиихэдэ 27 хубинь оройдоошье мэдэхэгүй байна.
= Һургуулинуудта буряад хэлэ үзэлгые абажа харахада, 51 хубинь буряад хэлэ үзэжэ байна, тэрээн сооһоо 12 хубинь буряад хэлэеэ түрэлхи хэлэн гэжэ үзэжэ байдаг юм байна.
= Һургуулиин наһанай бүхы һурагшадай 32 хубинь буряад һурагшад юм.
Зай гэжэ, иигээд лэ, хүндэтэ нүхэд, үльгэрэймнай һүүлые үнэгэн таһа хазаба гэдэг бэзэ, тиигэжэ үнэн нүхэр Буряад хэлэндээ зорюулжа эхилһэн домогоо дүүргэхэ сагнай ерэбэ. Эхэ хэлэндээ хүн бүхэн ѳѳрын хандасатай, тэрээнээ хайрлажа, үмэгшэлжэ ябабалнай яахашьегүй, һэргэхэ, хүгжэхэ байхал даа гэһэн найдалтай энэ жэлэйнгээ һайндэрые дүүргэе даа.
Эндэ ерэһэн та олон нүхэднай, эндэ ерээшьегүй һаа, хэлэнэйнгээ хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулжа хабаадалсаһан, үдэр бүри эхэ түрэл хэлэн дээрээ харилсан хѳѳрэлдэжэ ябадаг Буряад ороноймнай арад зон, хамтадаа оролдожо ябабалнай хэлэмнай яахашьегүй.
Түрэл буряад хэлэмнай түүхэдэ мүнхэ болтогой!
Буряад Уласай Засагай Газарай Түрүүлэгшын орлогшо – Буряад Уласай Толгойлогшын Захиргаанай Хүтэлбэрилэгшэ Баяр Дашиевич Цыренов эхэ хэлэнэй һайндэрөөр арад зоноо амаршалжа, хэлэ хүгжөөхэ хэрэгтэ онсо габьяатай байһан хүнүүдтэ гүрэн түрын шагнал хайрануудые барюулба. Тиигэжэ «Буряад Уласай үмэнэ габьяатай байhанай түлөө» гэhэн үбсүүнэй тэмдэгүүдые (медаль):
1. Оросой эрдэмүүдэй академиин Сибириин таhагай Буряадай эрдэмэй түбэй Монгол орониие, буддын шажаниие ба Түбэд орониие шудалалгын дээдэ һургуулиин ахалагша эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Цыренов Бабасан Доржиевичта,
2. «Буряад Уласай буряад хэлэ бэшэгэй багшанарай нэгэдэлэй» хүтэлбэриин түрүүлэгшэ, Буряадай дунда мэргэжэлэй багшанарай hургуулиин буряад хэлэ бэшэгэй таhагые даагша (декан), педагогикын эрдэмэй доктор Лхасаранова Баирма Бастуевнада,
3. Улаан-Үдэ хотын Захиргаанай болбосоролой талаар хорооной түбэй буряад хэлэнэй асуудалнуудые харгалзан хүтэлбэрилэгшэ Мангутова Ульяна Ешеевнада.
Буряад Уласай Хүндэтэ үргэмжэ:
4. «Ариг Ус» гэжэ сэнхир дэлгэсэй хизаарлагдамал харюусалгатай Нэгэдэлэй хинагша Болотов Дашидоржи Наймановичта.
Буряад Уласай болбосоролой болон эрдэм ухаанай сайдай нэгэдэхи орлогшо Галина Николаевна Фомицкая һайндэртэ сугларагшадые амаршалаад, уран уншалгаар мүрысѳѳндэ шалгарагшадта шагналнуудыень барюулаа.
Тиихэдэ хотын хэмжээндэ 3-дахи удаа үнгэргэгдэһэн “Мэргэн бодол” гэһэн нааданда илалта туйлагшадта шагнал барюулгын баяр ёһолол Улаан-Үдэ хотын Захиргаанай болбосоролой хорооной түрүүлэгшэ Ульяна Сергеевна Афанасьева үнгэргэбэ.
Шагналда хүртэгшэд:
III һуури – хотын 20-дохи юрэнхы болбосоролой дунда һургуули,
II һуури – хотын 32-дохи дунда һургуули,
I һуури – 47-дохи дунда һургуули.
Ульяна Сергеевна Афанасьева мүн лэ хотын һургуулинуудай 5-6-дахи ангиин һурагшадай дунда үнгэргэгдэһэн “Буряад сэсэшүүлэй тэмсээндэ” шалгарһан хүбүүд, басагадта шагналнуудые барюулаа. Илагшадые нэрлэбэл:
III һуури – хотын 20-дохи юрэнхы болбосоролой дунда һургуулиин һурагшад, хүтэлбэрилэгшэнь: буряад хэлэ, уран зохёолой багша Жигжитова Людмила Дамбаевна,
III һуури – Мариинска һургуули-интернадай һурагшад, хүтэлбэрилэгшэнь: буряад хэлэ, уран зохёолой багша Гарматарова Вера Сампиловна,
II һуури – хотын 25-дахи юрэнхы болбосоролой дунда һургуули, хүтэлбэрилэгшэдынь: буряад хэлэнэй багшанар Хальбаева Людмила Сындеевна, Данилова Валентина Самбуевна,
I һуури – хотын 32-дохи дунда һургуули, хүтэлбэрилэгшэнь: буряад хэлэ, уран зохёолой багша Ванзатова Гэрэлма Ринчинимбуевна.
Хотын ниитэ болбосоролой байгуулгануудай 8-дахи, 9-дэхи ангинуудай hурагшадай дунда үнгэргэгдэhэн «Манай Улаан-Үдэ хотын баялиг» гэhэн сэнхир дэлгэс дээрэ харуулха мүрысөөнэй дүнгүүдээр шагналнуудые мүн лэ Ульяна Сергеевна Афанасьева барюулһан байна:
III hуури – хотын 32-дохи hургуулиин 8 «В» ангин hурагша Димчикова Рината, «Улаан-Yдөөр аяншалая» гэhэн хүдэлмэриингөө түлөө. Хүтэлбэрилэгшэдынь: Ванзатова Гэрэлма Ринчинимбуевна, Бадмаева Евгения Баторовна, буряад хэлэнэй багшанар,
II hуури – хотын 35-дахи hургуулиин 8 «Б» ангин hурагша Доржиева Адиса,
9»А» ангин hурагша Базаргуроева Валерия хоёр «Улаан-Yдэ хотын түүхэhээ» гэhэн хүдэлмэриингээ түлөө. Хүтэлбэрилэгшэнь Гуляева Долгор Матвеевна, буряад хэлэнэй багша,
I hуури – хотын 49-дэхи hургуулиин «Мүшэхэн» бүлгэм «Түрэл хотомнай – манай баялиг». Хүтэлбэрилэгшэдынь Дашидондокова Елена Александровна, Цыбенова Эржена Баировна, буряад хэлэнэй багшанар.
Аха наhатанай дунда «2018 оной эрхим уншалга дахажа бэшэлгэ (диктант)» гэhэн хотын хэмжээнэй мүрысөөндэ илажа тодорогшод:
III hуури – Доржиева Дулма Баторовна.
III hуури – Цырендашиева Жаргалма Шираповна;
II hуури – Баторова Елена Бальжинимаевна;
II hуури – Бадареева Галина Чултумовна;
I hуури – Бальжинимаева Долгор Дармаевна.
Буряад Уласай Соёлой сайд Соёлма Баяртуевна Дагаева тайзан дээрэ гаража, жэлэй ехэ найрнуудай нэгэн боложо тодорһон буряад хэлэнэйнгээ һайндэрөөр сугларһан зониие амаршалаад, Нэмэлтэ һуралсалай эмхи зургаануудай хүмүүжэмэлнүүдэй хоорондо «Шэгшүүдэйн нааданууд» гэһэн зүжэг табигшадай хотын мүрысөөнэй дүнгүүдээр тодорhон шагналнуудые барюулба:
3-дахи һуури – «Зорька» гэжэ 104-дэхи эмхи зургаан. Хүтэлбэрилэгшэнь Цыренова Жаргалма Владимировна, «Муура багша» гэһэн зүжэглэмэл наадан;
2-дохи һуури – «Солнышко» гэһэн 70-дахи эмхи зургаан, хүтэлбэрилэгшэнь Цыденова Софья Цыреновна, «Мэхэтэй эрэ тахяа» гэжэ зүжэглэмэл наадан;
1-дэхи һуури – «Алые паруса» гэһэн нэмэлтэ һуралсалай 35-дахи эмхи зургаан. «Тэхэ Бабанын түүхэ» гэһэн богони хэмжээнэй зүжэг.
Нэрлэгдэһэн заабаринуудаар шалгарагшадые нэрлэмээр байна:
- «Зүжэглэмэл нааданай эрхим хүмүүжүүлхы үүргэ» – «Малыш» гэһэн 62-дохи эмхи зургаан, хүтэлбэрилэгшэнь Дамбаева Чимитма Дашибаловна, буряад хэлэнэй багша, «Һүнбэй – сагаан эдеэнэй дээжэ».
- «Найруулгын эрхим хүдэлмэри» – «Алёнушка» гэһэн 72-дохи эмхи зургаан, хүтэлбэрилэгшэнь Дымчикова Гэрэлма Геннадьевна, буряад хэлэнэй багша, «Тэрмээлжэн ба шоргоолжон»
«Тайзан эрхимээр шэмэглэлгэ» – «Радуга» гэһэн 15-дахи эмхи зургаан, хүтэлбэрилэгшэнь Будаин Сэсэгма Михайловна, буряад хэлэнэй багша, «Галуунууд – хун шубууд».
- «Эрхим хубсаһан» – «Ёлочка» гэһэн 47-дохи эмхи зургаан, хүтэлбэрилэгшэнь Гомбоева Алевтина Бимбажаповна, буряад хэлэнэй багша, «Ажалша тоншуул».
- «Эрхимээр наадаһанай түлөө» – «Колобок» гэһэн 3-дахи эмхи зургаан, хүтэлбэрилэгшэнь Бадмацыренова Соёлма Дашинимаевна, буряад хэлэнэй багша, «табан хушуун мал».
Буряад хэлэнэй габшагай һарын хүреэлэн соо буряадаараа эрхим уншалга дахажа бэшэлгэ (диктант) Үндэһэн номой һанда үнгэрөө бэлэй.
Өөрыгөө туршаха зорилготой 30 хүн гуурһа барижа һуугаа. Бадма Шойдоковай «Хилын харуулшан» гэһэн туужаһаа хэһэг дурадхагдаа.
Мүнөө жэл энэ бэшэлгэдэ хабаадагшад нёдондо жэлэйхидэ ороходоо наһаараа залуунууд болоһон байба.
Дүн гарахадаа иигэжэ гараа:
I һуури – Балданова Цындыма Цыдыповна
II һуури – Бадмаева Баярма Цыренжаповна
III һуури – Бухаев Владимир Очирович
Урмашуулгын шагналнуудта хүртэгшэд гэбэл:
Доржиева Ольга Ивановна
Гунжитова Сэсэгма Шагдоржаповна
Буряад Уласай Үндэһэн номой һангай Баярай бэшэгүүдээр урмашуулагдаа гэхэдэ:
Санзоева Дугарма Бимбаевна
Куклина Евгения Эрдэмовна
Доржиева Нина Степановна
Тимофеева Людмила Алексеевна
Хальбаева Валентина Зундуевна
Саргаева Елизавета Степановна
Соборова Эржин Дашицыреновна
Норбоева Цыжигма Батоевна
Һайндэрэй амаршалгын үгэнүүдые хэлэхэеэ, «Буряадаар уншая» гэhэн уран уншалгаар можо нютагууд хоорондын мүрысөөндэ илагшадта шагналнууд барюулхаяа тайзан дээрэ Буряад Уласай Арадай Хуралай можо нютагууд хоорондын харилсаанай, үндэһэтэнэй асуудалнуудай, залуушуулай бодолгын, ниитын болон шажанай нэгэдэлнүүдэй талаар хорооной Түрүүлэгшын орлогшо Сергей Дмитриевич Дорош уригдана!
3-дахи шатын Диплом – Сандитова Номин, Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ hургуули
2-дохи шатын Диплом – Баиров Базар-Гуро, Зүүн-Сибиириин гүрэнэй соёлой дээдэ hургуули
1-дэхи шатын Диплом – Бальжуров Лубсан, Буряадай гүрэнэй ехэ hургуули
Үдэшын түгэсхэлдэ шалгарһан үхибүүд, уласай уран бэлигтэн сугларһан зондо наада харуулаа.
Һайндэрэй мүрысөөндэ шалгарһан дунда мэргэжэлэй багшанарай һургуулиин оюутадай уншаһан Цырен-Дулма Дондогойн «Эхэ тухай домог» гэжэ пэмэһээ. Хүтэлбэрилэгшэнь Буряадай габьяата зүжэгшэн Баяр Бадмаев.
Үнгэрһэн зундаа Эрхүү хотодо үнгэрһэн бүгэдэ буряадай «Алтаргана» ехэ наадандаа уласаа түлѳѳлжэ ошоод, илалта туйлажа бусагшад:
Цырендолгор Бадмацыренова. Богони хэмжээнэй үгүүлэл, тиихэдэ буряад арадай дуу гүйсэдхэлгѳѳр илгарһан Туяна Банзаракцаева.
Буряад драмын театрай зүжэгшэд Жаажан, Болод Динганорбоевтанай гүйсэдхэһэн дуун, театрай зүжэгшэд Дарима Лубсанова, Надежда Мунконова, Галина Галсанова гэгшэд Цыдып Жамбаловай «Нугаршагүй хүн, залиршагүй наран» гэһэн шүлэг, бишыхан хүүгэдэй наадаһан «Тэхэ Бабанын түүхэ» гэжэ богони хэмжээнэй зүжэг, «Амаршалгын хатар», Дулма Сунраповагай гүсэдхэһэн дуун, «Мүнгэн хонхонуудай» гүйсэдхэһэн «Аялгата hайхан буряад хэлэмни» – эдэ бүгэдэ һайндэрэй үдэшын шэмэг болобо гээшэ.
Үнэн нүхэр буряад хэлэндээ зорюулжа эхилһэн домог иигэжэ дүүрэбэ гээшэ. Эхэ хэлэндээ хүн бүхэн ѳѳрын хандасатай, тэрээнээ хайрлажа, үмэгшэлжэ ябабал яахашьегүй, һэргэхэ, хүгжэхэ байхал даа гэһэн найдалтай энэ жэлэй һайндэр дүүрээ, хэлэнэйнгээ хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулжа хабаадалсаһан, үдэр бүри эхэ түрэл хэлэн дээрээ харилсан хѳѳрэлдэжэ ябадаг Буряад ороноймнай арад зон, хамтадаа оролдожо ябабалнай хэлэмнай яахашьегүй.
Түрэл буряад хэлэмнай түүхэдэ мүнхэ болтогой!
