Удаань «Буряад үнэн» һонинойнгоо соёлой болон һургуулиин таһагта ажаллахаа ороһон Баярма Доржиевна гүн ухаатай, урагшаа һанаатай, урма зоригтой, ехэ бэлигтэй журналист байһанаа ойрын саг соо харуулаа. Ямаршье материал: очерк гү, али публицистикэ, рецензи гү, али корреспонденци – тон наринаар бэлдэжэ, толилуулдаг байһан юм. Илангаяа театрай асуудалнууд тэрэнэй сэдьхэл зүрхые татадаг һэн. Түбэй хотонуудта, Москвада, Ленинградта, Орджоникидзедэ, Вильнюстэ хирэ болоод зарлагдажа байдаг театр шүүмжэлэгшэдэй бүхэсоюзна семинарнуудта нэгэнтэ бэшэ хабаадаһан байдаг, мүн баһа ГДР-тэ үнгэргэгдэһэн уласхоорондын семинарта хабаадаа бэлэй.
1988-1989 онуудта Ленинградай театрай, киногой, хүгжэмэй институдта Буряад драмын академическа театрай ерээдүйн артистнарта багшалаа, буряад хэлэеэ заагаа. Тэндэһээ бусажа ерээд, Буряадай эрдэмэй түбтэ эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшөөр амжалтатай ажаллаа.
Тиин байтараа эдэбхитэйгээр оршуулга хэдэг боложо, дэлхэйн арадуудай онтохонуудые олоор оршуулжа, түрэл газетэдээ толилуулаа. Онтохонуудаа, үльгэрнүүдээ амяарнь ном болгожо гаргахые хүсэдэг һэн…
Алтан дэлхэйһээ халижа ошоһон авторай арадайнгаа сэдьхэл баяжуулха ном гаргаха хүсэлые одоо һаял Оросой Холбоото Уласай Гүрэнэй Дүүмын һунгамал Алдар Валерьевич Дамдинов, бусад эбээн тэдхэгшэд дэмжэжэ, «Буряад Уласта буряад хэлэ сахин хүгжөөхэ» гүрэнэй түлэбэй ёһоор Буряад Уласай болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаманаар хэблүүлхэ гэһэн шиидхэбэри гаргажа, уншагшадай сэдьхэл баясуулба, түрэлэйхидэйнь һанаа сэдьхэл амаруулба.
Хайрата дүү басаган, бэлигэй бэрхэ Баярма Доржиевна сэдьхэлээр һайхан, ехэ һайн нүхэр, энхэргэн эхэ, хүгшэн эжы байгаа: Жаргалма басагатай, Соёл хүбүүтэй, дүрбэн зээнэртэй. Гэрэлтэ һайхан дурасхаалынь мүнөөшье түрэлэйхидэйнь, нүхэдэйнь зүрхэндэ. Арадуудай аман зохёолой баян буряад хэлэн дээрэ оршуулгануудынь бүхы уншагшадай сэдьхэл зүрхэ баяжуулха, багашуулай ухаан болборосолдо, харгы замдань хэрэгтэй болохо бэзэ гэһэн найдал байна» – гэжэ эгэшэнь, «Буряад үнэн» һониной ветеран-журналист, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Бэлигма Орбодоева бэшэнэ.
Баярма Дымбрыловагай оршуулһан номой нара хараһан ушараар, «Буряад үнэн» һониной 95 жэлэй ойдо зорюулжа уран шүлэгшэ, һэтхүүлшэ Галина Базаржапова-Дашеевагай дурсалга уншагшадайнгаа һонорто дурадханабди:
Буряад зоной сэсэгы мэтэ
Баир, Баирма Дамбаринчиновтэн, Туяна Самбялова, Даша-Дондок Амоголонов, Ирина Гомбоин – нэгэ үеын зон Эрхүүгэй гүрэнэй университет дүүргээд, 1980 гаран оноор «Буряад үнэн» һониндо шэнэ һэбшээ асаржа ерэһэн бэлэй. Золтойнууд, бэлигтэйнүүд, нюдэндөө галтайнууд. Эдээн сооһоо Туяна Самбялова һониндоо эгээн удаан, ахамад редакторай орлогшоор, «Буряад үнэнэй» редактораар зоригтой, зүрхэтэй хүдэлөө. Даша-Дондок Амоголонов Буряадай телерадиокомпаниин ахамад редактор, Ирина Гомбоин Москвада, хари гүрэндэшье монгол хэлэ заадаг багша…
Мүнөө Баир, Баирма Дамбаринчиновтэн тухай дурсалгамнай. Гэр бүлыншье, ажалайшье талаар дүтын харилсаатай байһамди. Баир Цыренжапович минии нүхэр Николай Дашеевичтэй хөөрэлдэхэ угаа дуратай байһан, ородорхуу зантай хадань “Дяда Коля” гэхэ. Баир 1982 ондо ажалда орон сасуу мэдээсэлэй таһагта зууршалагдаһан юм. Таһагые даагша Б. Т. Цыремпилов амяараа таһалгатай, гол түлэб сэрэгэй-патриотическа, спортын темэнүүдээр бэшэдэг. Буряадай соелой габьяата зүдхэлтэн, Эсэгэ оронойнгоо үмэнэ габьяатай байһанай түлөө медаляар шагнагдаһан, 50 жэл «Буряад үнэндөө» хүдэлһэн хүн юм һэн. Харин Баир бидэ хоёр наратай талын таһалгада урда урдаһаа хараад һуухабди. Баир зулгылхаяа һанаа һаа, томонууд нюдэнэйнгөө нэгые халта ониилгон татаад мэшэеэдэг хүхюу зантай юм һэн. Түргэдүү, бушуу, энэнь мэдээсэлэй таһагта эгээл сэнтэй. Телефоноор яаруугаар хөөрэлдөөд, саг дары мэдээсэлнүүд болгоод ябуулжархиха.
Хажуудахи соёлой таһагта ажалладаг Баирма һамганиинь үе-үе болоод лэ ороод ерэхэ. «Халаашхануудые пүс-пас байса баряад лэ, секретариадые шабажал шэдэхэн мэдэнэ гүш? Хараарай, ханыень сооложорхибош» – гээд энеэхэ. «Тан мэтэ лаб һуугаад, ута унжагай юумэ бэшэхэ сүлөө хэндэ байнаб», – гэжэ хоолойгоо хашан һагад харюусаха зуураа Баир һамгаяа угаа өөгшөөнгёор, хөөршөөн хараад абадаг юм һэн. Сэбэрхэн сагаан шарайтай, дундуур зэргын саб гэмэ бэетэй Баирма түрүүшын үдэрһөө уян хурса гуурһатайгаа, угаа бэлигтэйгээ гэршэлээ һэм шуу. Театр шэнжэлэгшын шэглэл саг дары тэрэ шэлэн абаһан юм. Ябан-ошон ялас гэмэ ошотой, нэрэ түрэтэй артистнаршье Баирмагай шэнжэлгэ бэшэхэеэ театр ерэхэдэ, хэмшээрхэдэг болоо һэн ха. Теэд тэрэ хэнииешье хуха нуга шүүмжэлээгүй, угаа болбосон янзаар зүжэгэй хүсэтэй гү, али һула таланууудые заажа үгэдэг, ямар арга хэрэглээ һаа, бүри нарижуулжа, һайжаруулжа болохоб гэжэ тобшолдог байһан юм. Олон лэ артистнарай хии мориие үргэлсэһэн байха. Һаял университет дүүргэһэншье һаа, театр шэнжэлгээр литература һайса шудалһан, залуушье һаа, болбосоронги, бэлэдхэл һайтай мэргэжэлтэн байшоо. Энэл ажалаараа союзна удха шанартай конференци, суглаануудта хабаададаг, бэшэдэг байһан.
Теэд «Буряад үнэндэ» ганса театраар ажамидархагүйш. Хүдөө гараад, ерэхэдээ, юрын ажалша зоной зан абари, заяг заншал харуулһан угаа һонин зураглалнуудые бэшэдэг бэлэй. Эдые һаагаа, тэдые бүтээгээ гэхэһээ гадуур бүхэли психологическа дүрэ урлан найруулдаг һэн. Нэгэтэ «Зохёолшон болохо байгааш...» гэхэдэм, «Үгы дөө, артистшье болохогүй һэм. Юрэ наадахада яаха һэм. Хараад байгаарай даа, мүнөө нэгэ сценкэ» – гэбэ. Эгээ энэ үедэ манай таһалгада приёмнын залуу секретарь ерэнхэй, шэрээ дээрэ, забилан һуунхай, хүлөө хойшо урагшань һэнжэлзүүлэн, Баиртай угаа илдамаар хөөрэлдэжэ байба. Баирма орон сасуу зуг татаад, сухалаа ехээр орьёлуулһандал, нюураа шад улаан болгоодхибо. Уяхан даа, яһагүй мэтэ гараа урагшань дэлгээгээд, Баирта угаа абьяастайгаар үгэлшэбэ. Тэрэ басаганшье шууд гүйгөөд гарашаба. Баирай нюдэнүүд томонууд болонхой, тээлмэрдэнги... Бишье далда удхыень мэдээд байгаашье һаа, баһал бахардашабаб. Үүдэн хаб яб хаагдашаба. Тугаараймнай тунгалаг Баирма хаана гээшэб? Удангүй дахинаа үүдэн нээгдээд, урдымнай урихан Баирма ороод ерэбэл даа. Баирайшье шарайда һара, наран туяаташаба: «Шимнай наадажал байгаа хүн гүш даа...». «Юундэ ходо шамаяа тамалха һэнбиб, Хандуевнада харуулха гээ һэм...» – гэлдээд, бултадаа энеэлдэшэбэбди.
Б. Ц. Дамбаринчинов угаа ажалша сурбалжалагша бэлэй. «Үнэнэй» ажал хэзээдэшье хатуу байгаа. Харюусалгата секретариин орлогшоор хүдэлөө. Сониной эгээл дайшалхы түбынь бэлэй, секретариат гээшэмнай, макет зуралган, материалнуудые уншалган. Пропагандын таһагта хүдэлөө. «Баир, үдэрынь юундэ огто харагдахаяа болибош?» – гээд нэгэтэ асуухадамни, «Гүбижэл мэдэнэ гүбди даа, секретариадта хашуулаад... Үдэрэй 6-7 хуудаһа хүрэтэр» – гээ бэлэй. Иигэжэ хэлэхэдэнь, үндэр үдхэн ногоо нэбшэгэрээрнь унагаажа байһан хажууршан мэтэ сасуулга ухаандам юундэшьеб ороо бэлэй. Буряадай телерадиокомпанидашье хүдэлжэ байхадаа урданайхидаа ороходоо нилээн томожонги, тиихэ зуураа хүндэ туһалха гэһэн дэлгэр сэдьхэлээ хэзээдэшье алдаагүй юм һэн. Нэгэтэ түрэл һургуулиһаам телевиденеэр гараһан кадрнуудые эрихэдэнь, Баир Цыренжаповичта ошоо һэм. Нөөхил урилгы налагар зангаараа, «Яахынь иишэ ерэжэ ябаабта, тэдэ зондоо минии утаһа үгөөл һаатнай, бүтэхэ һэн» – гээ бэлэй. Баир Цыренжаповичай уһанай аюулһаа олон зоной алтан амиие абарһаниинь, энэрилтэ эсэгэ, наһанай хани нүхэр, найдамтай найза байһанинь үнэн зүбөөр бэшэгдээ, бэшэгдэхэшье.
Харин уг изагуурай дээдын шэдитэй удха Баирма Доржиевнада тудаһан бэлэй даа. Баирма һүүлэй үедэ япон онтохонуудые олоор оршуулжа, уран үгэдэ дуратайгаа аргагүй гэршэлээ һэн.
Буряад зоной сэсэгы мэтэ, үзүүр бэрхэ хүбүүн басаган хоёрой хуби заяан «Буряад үнэнтэй» иимэл холбоотой байһан юм. Мүнөө үри хүүгэдынь, аша зээнэрынь нэрыень нэрлүүлэн ябана.
