Мартын 21-дэ Хүүхэлдэйн театрнуудай уласхоорондын үдэр
Республикын хүүхэлдэйн “Үльгэр” театр Россиин театрнуудай “Алтан баг” шанда дүрбэ дахин хүртэһэн юм. Тиигэжэ, Россиин хүүхэлдэйн театрнууд соо эгээл эрхимүүдэй тоодо оронхой. Богонихон сагай болзорто “Үльгэр” театр өөрынгөө онсо нюур, шадабариингаа оньһо, арга харуулжа, дээдэ шатын мэргэжэлтэ театр байһанаа гэршэлээ. Театрай туйлаһан амжалтанууд Буряад ороной омогорхол болонхой. Мүнөө жэлэй шэнэ театральна хаһада “Үльгэрэйхид” ехэ олон, өөдөө дабшаһан түсэбүүдые табинхай. Хэдэн шэнэ зүжэгүүдые табихын хажуугаар, үльгэр театр “Байгалай дүхэриг нүхэдөө суглуулна” гэһэн уласхоорондын фестиваль үнгэргэхэнь. Анхан эмхидхэгдэдэг байһан регион хоорондохи “Нүүдэлшын зам” гэһэн фестивалиин шугамаар мүнөө жэл энэ проект үргэдхэгдэжэ, уласхоорондын хэмжээндэ үнгэрхэнь. Энэ фестиваль эрэмдэг болон хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэһэн үхибүүдтэ зорюулагдаха. Тиимэһээ, хэмжээ ябуулгын мүнгэн олзын ехэнхи хубинь нигүүлэсхы хэрэгтэ үгтэхэ. Уласхоорондын фестивальда хари гүрэнүүдһээ, нэрлэбэл, Солонгос, Япони, Венгри, Германи, Канада, Франци, Хитад, Турци болон бусад гүрэнүүдһээ, России гүрэнэй олон хотонуудһаа хүүхэлдэйн театрнууд ерэхэ. Үшөө нэгэ, эгээл һонин үйлэ гэбэл, С. В. Образцовой нэрэмжэтэ Гүрэнэй хүүхэлдэйн түб академическэ театр ехэ һонин программатай ерэжэ, мүн лэ фестивальда хабаадаха юм. Энэнь манай хүүгэд болон тэдэнэй түрэлхидтэ фестивалиин бэлэг болохо байха гэһэн найдал байна. Хүүхэлдэйн театрнуудай Уласхоорондын фестиваль Улаан-Үдэ хотодо байгша оной сентябрь һарын 24-һөө 30 болотор үнгэрхэ. Угтажа абахаяа хүлеэжэл байял даа!
Эди шэдитэ хүсэндэ этигэнхэйб
Хүүхэлдэйн театр үдэр бүри шахуу хотын һургуули, хүүгэдэй сэсэрлигүүд руу ябажа, наадаяа дэлгэдэг юм. Хаанашье ябахадань, үхибүүд тэдэниие хүлеэн абадаг. Хүүхэлдэйн театр бусад театрнуудта ороходоо ондоохон, өөрын онсо илгаатай юм. Үхибүүдэй анхарал татахын, үльгэр онтохоной оршон байдалда үхибүүдтэ бодото дээрэнь, үнэмшэмөөр үзэгдэлнүүдые харуулхын тула үнгэтэ һайхан зурагууд, хэдэн олон хэрэгсэлнүүд (реквизит) бүтээгдэдэг. Декораци, хүүхэлдэйнүүд, актёрнуудай үмдэхэ хубсаһан гээд хэдэн олон сүүмхэ, чемоданууд соо суглуулагдадаг. Спектакль бүхэн өөрын зөөритэй. Ой модон гү, али хаан хатанай гоё һайхан ордон гү, булта эмхи гуримтайгаар хадагалаатай байдаг. Эдэ бүгэдые суглуулан хадагалжа байдаг хүн хүүхэлдэйн театрта баһал шухала һуури эзэлдэг юм. “Үльгэр” театрта энэ ажалда аяар 12 жэлэй туршада Анджела Бадмаева хүдэлдэг.
– 2000 оной намар үүдэ түлхин энэ байшан руу орон сасуугаа, үзэмжэ һайхан үльгэр түүхын орон руу орошоо бэлэйб. Хүдөө нютагта балшар бага наһаяа үнгэргэһэн тула, иимэ гоё һайхан хүүхэлдэйн эди шэдитэ юртэмсэ байдаг юм гэжэ огтолон һэжэглээшьегүй, ухаандаашье оруулаагүй ябадаг байгааб. Минии театрта ерэһэн үдэр «Дочь Байкала-Ангара» гэһэн зүжэг табигдажа байгаа. Гоё һайхан зүжэг хаража, сэдьхэлдэмни гэнтэ эгээл хүсэтэй мэдэрэл – хүүхэлдэйн театрта дурлал түрөө бэлэй. Тиигэжэ тайзан дээрэ боложо байһан үйлэ хэрэгүүд, хүшэгын саанахи ажаябуулга, хүүхэлдэйнүүдые уран һайханаар бүтээлгэ, зүжэгтэ хабаатай хэрэгсэлнүүдые дархалалга гайхамшаг һонин, тон шухала хэрэг гэжэ ойлгонхойб. Энэ театрта ондоо, юрэ бусын зон ажалладаг. Юуб гэхэдэ, ехэ зон үдэр бүри хүүхэлдэйнүүдые дархалжа, тэдэниие баряад, тэдэнтэй репетици хэжэ, хүүхэлдэйн хубсаһа оёжо байхаяа залхуурхагүй, эндэ тон театрта дуратай, үльгэр онтохойной эди шэдитэ хүсэн энэ дэлхэй дээрэ бии юм гэжэ этигэһэн лэ зон хүдэлдэг. Хүүхэлдэйн театрай оршон байдал гээшэ дундаршагуй гүнзэгы элшэ хүсэтэй юм. Намда театр ехэ нүлөө үгэдэг. Манай театр ганса Буряад ороной хүдөө нютагуудаар бэшэ, мүн холо ойрын хото городуудаар гастрольдо гарадаг. Би гастрольнуудай һайгаар Санкт- Петербургһаа Владивосток хүрэтэр газар үзэһэн байнаб. Хүүхэлдэйн театрта ажалладаг байһандаа ехэ омогорходогби. Хүүхэлдэйн театрнуудай Уласхоорондын үдэрөөр бүхы арад зониие амаршалнаб! Хэзээдэшье «Үльгэрөө» мартангүй, үльгэр онтохоной орон руу үе болоод лэ айлшалжа байхыетнай хүсэнэб!
Анджела Цырендоржиевна Бадмаева мүнөө театрта реквизитнэ цехые даагшаар болон труппые даагшын уялга дүүргэдэг юм.
Үльгэр байгуулдаг уран гартан
“Үльгэр” театрта хүүхэлдэйнүүд шэнэ артист боложо бии болодог. Ямар нэгэ зүжэг табилга түсэблэгдэхэ. Эгээл түрүүн эндэ зужэгтэ хабаадаха хүүхэлдэйнүүдэй дүрсэнүүд зурагдадаг. Тэдэ зурагуудыень хүүхэлдэй болгохо юрын хэрэг бэшэ. Энэ тон орёо ажал гээшэ. Уран зураашын эскизээр шабараар дүрсэ бүтээгдэхэ, папье маше гү, али гипсээр үндэһэн табигдаха. Хатаһан хойнонь, тусхай хэрэгсэлээр үрэгдэн, арилгагдаад, үнгэтэ будагаар шэрдэгдэдэг, зурагдадаг. Оёдолой цех соо таарама хубсаһан оёгдодог. Харин хүүхэлдэй тон хүн шэнгеэр нюдэ амаа нээдэг һаань, эндэ констуктор ажалладаг. Хүүхэлдэй бүхэн элдэб онсо өөрын янзатай байдаг. Һайн зантай, уур сухалтай, эди шэдитэй гэхэ мэтэ элдэб нюурнууд бүтээгдэдэг.
Санаида Дашиевна Тогмитова хүүхэлдэйн театр соо бүхы балшар бага наһаяа үнгэргэһэн. Эсэгэнь Дашицырен Намжилов постановочно таһагые даагшаар хүдэлһэн. Эжынь Октябрина Дабаевна Шарапова 20 гаран жэлэй туршада оёдолшоноор ажаллаһан юм. Тиигэжэ, хүүхэлдэйн театртай нягта холбоотой Санаида Дашиевна өөрөө 1984 онһоо бутафор-уран зураашаар хүдэлнэ. Энэ хүнэй уран гараар хэдэн олон хүүхэлдэйнүүд бүтээгдээ.
– Минии эгээл дуратай хүүхэлдэймни хадаа – Ангар хүүхэн гээшэ. Иимэ түхэлэй хүүхэлдэй түрүүшынхиеэ бүтээгээ һэм. Энэ зүжэгэй үни сагта табигдаһаншье һаань, үе болоод лэ энэ хүүхэлдэйгөө заһажа, хөөрэлдэжэ байдагби – гэжэ уран зураашан хөөрэнэ.
Хүүхэлдэй бүтээхэдөө уран зураашан өөрынгөө хараса, ойлгосо, хандаса оруулха болоно. Хүүхэлдэйтэеэ хөөрэлдэжэ байгаад, “Үгы юундэ иимэ сухалтайгаар харанабши, нюдэеэ нэгэ бага зөөлэн болгоё” – гэжэ байгаад, хөөрэлдэн, ажалаа хэдэг юм.
“Ямар хүүхэлдэйнүүдые бүтээхэдэ һонин байдаг бэ” – гэжэ асуухадамни, Санаида Дашиевна иигэжэ хөөрэбэ:
– Зүжэг бүхэн өөрын һайн, муу рольнуудтай байдаг ха юм даа. Сэбэр һайхан дангинанууд гоёл юм ааб даа, харин муу һанаатай, уур сухалдаа диилдэһэн альбан жэльбэн хүүхэлдэйнүүдые бүтээхэдэ ехэ һонин байдаг. Гажа буруу, муухай сэдьхэлтэй, өөрын онсо зүрилдөөтэй хүүхэлдэйнүүдые бүтээхэдэ баһал шухала. Хүүхэлдэй бүхэнэй хабаадаха нюур, тэрэнэй зужэг соохи үйлэ үзэгдэл бултыень шэнжэлэн үзөөд, ажалаа эхилхэдэ бэлэн байдаг.
Хүүхэлдэйн бэлэн болоод байхада тэрэниие зүжэгтэ наадаха артистадань тааруулха хэрэгтэй. Юундэб даа хүүхэлдэйнүүд наадаха артистадаа адли шэнги болодог. Зарим хүүхэлдэйнүүд зураһан уран зураашадаа, юугээрээш юм, адли байхаяа һанаха. Энэнь хайшаа юм? Энэ асуудал дээрэ бодолгото болоһоор байтараа, хүүхэлдэйнүүд юрэ магазинда худалдаанда табяатай байна бэшэ, харин тайзан дээрэ, зүжэг соогоо хүндэл адли өөрын хуби заяатай, хүхихэ, жаргаха, уйдаха, уйлаха өөрын табисууртай амидыруулагдаһан хүүхэлдэйнүүд ха юм гэжэ гэнтэ ойлгооб. Театрай репертуарһаа болюулагдаһан зүжэгүүдэй хүүхэлдэйнүүд үгы хэгдэдэг бэшэ, харин хадагалаатай байдаг, үе болоод лэ уран бүтээлшэд тэдэнээ һэргээн байдаг юм. Тиихэдээ, хүүхэлдэйн “Үльгэр” театр, үнэхөөрөө, юрын театр бэшэ, ёһотойл эди шэдитэ үльгэр онтохоной юртэмсэ гээшэл даа...
