Мүнөө уласхоорондын театрай үдэр Баярто Цырендоржиевич Дамбаевай балетнэ труппын хүтэлбэрилэгшөөр хүдэлжэ захалаад байхадань, театрай ажаябуулгатай танилсангаа уулзаад, энэ мэдээжэ артистын зохёохы зам тухайнь һонирхонгүй гараха аргагүй байгааб.
Түрэл Хэжэнгэдээ, Могсохон нютагтаа һургуулиингаа драмын кружогто наадажа эхилээд лэ, уран һайханай замаар дабшаа болоно. «Горький можжевельник» гэһэн уран һайханай фильмдэ эдир наһандаа Тудупкын роль наадаһан, саашадаа «Пегий пес, бегущий краем моря» гэһэн кинодо Сахалин ольтирогой нивх яһатанай эдир загаһаша хүбүү наадаһан артист балет хатархадаа, заатагүй актер хүнэй бэлиг гэршэлжэ уранаар хатардаг юм.
«Лебединое озеро» гэһэн балетнэ зүжэгтэ шогтойхон наадаша зугааша хүнэй роль абьяастайханаар гүйсэдхэһэн байна. Гэбэшье «Ромео и Джульетта» гэһэн зүжэгтэ Меркуциогой хэсүү парти бэлиг шадабаритайгаар гүйсэдхөө юм. Баледтэ бэеэ сум зорюулжа, арба гаран жэлэй туршада ялас гэмээр олон рольнуудые гүйсэдхэжэ, Россиин габьяата артист Баярто Дамбаев харагшадай зүрхэ сэдьхэл үнинэй буляаһан юм. Тиимэһээ манай хөөрэлдөөн зохёохы замайнь эхин шатаһаа эхилээ.
— Та өөрөө яагаад балетнэ һургуули ерэһэн?
— Петр Тимофеевич Абашеев намайе Хэжэнгэһээ асарһан юм. Урда тээнь «Горький можжевельник» гэһэн кинодо Тудупкые наадахадаа, уулзаһан хадаа танил байгаабди.
— Аба эжытнай таниие дуратайгаар Улаан-үдэ табиһан гээшэ гү?
— Абамни гансата зүбшөөлөө үгөө һэн, эжымни хэзээшье һанаагаа зобоо. Эндэ ерээд һурахадаа ехэ зобоһоноо һананагүйб, гансал ород хэлэндээ ядалдадаг һэм. Бэшээрээ, багаһаа дуу хатарта дуратай хадаа, бүри түргөөр, дуратайгаар шэнэ юумэндэ һураа бэшэ гүб. Һургуулидаа драмын кружогто ябадаг, шүлэг хөөрэдэг, дууладаг хатардаг эдэбхитэн бэлэйб, эгэшээ, ахаяа дахажа ябаад…
— Балетнэ һургуулингаа хаһа мүнөө һанахадатнай ямар гээшэб?
— Тиихэдээ би бага байгааб, юһэтэй. Хайшаашье ошоһоноо, ерэһэнээ ехэ ойлгоогүй бэзэб. Тиибэшье хатарай заал орходоо, баледтэ һуража эхилхэдээ, сэдьхэлдэмни ехэ зохид, намда тааруу байгаа гэжэ хэлэхэдэ болохо. Хатарха дуран мүндэлөө гээшэ гү?
— Мүнөө энэ хореографическа колледждо һурадаг хүбүүд, басагад ондоо гээшэ гү, танай үеынхидһээ?
— Тад ондоо. Мүнөөнэйтнай үхибүүд таба-арбан жэл болоод юу хэхэбиибди, хайшан гээд байхабиибди гэжэ булта тухайлна бодомжолно, түсэблэнэ. Мүнөө хоерографическа колледждо багшалжа, гурбан выпуск гаргаад байхадаа, зэргэсүүлхэдэ, бидэ хонгор залуу, «сэдьхэл сэлмэг» ябаабди, манай үеынхид.
— Багшаар хүдэлхэдэ ямар гээшэб?
— Үхибүүн бүхэнэй сэдьхэлэйнь гол һанал бодолыень таажа, бэлигыень тодоруулжа, арга боломжыень элирүүлжэ шадабал, багшын тон лэ габьяа эндэ сэгнэгдэхэ. Гэбэшье тэрэнииень саашань хүгжөөгөө, саанаһаань гаргажа шадабал, үнэхөөрөөл бэлигтэй, талаантай багша гээд хэлэмээр.
— Баледэй артист болохо хүсэлтэй залуушуул Буряад орондо үсөөн бэшэ. Тэдэнэртэ юун гээд хандаха байнат?
— Манай мэргэжэл тон лэ тусхай, өөрын онсо шэнжэтэй. Бусад артистнууднай, оркестрэй гү, жэшээлбэл, ажалай хажуугаар ондоо тээшээ ошоод нэгэ хүгжэм наадаад ерэхэ аргатай, дуушан дуугаа дуулаха байна. Бидэ гансал энэ ажал хээд ябажа шадахабди. Үдэр бүри бэеэ һорижо, тайзан дээрэ, заал соо 7-8 часай туршада уранаар хатархын тула, хатар бүхэнэй алхам, хүдэлсэ мүлижэ, бэеэрээ, гараараа, нюдөөрөө тодорхойлон харуулжа шадаха бэлигтэ һурана, оролдонобди. Тиимэһээ баледэй артистын хатарха наһан богони юм. 15 жэл болоод лэ баледэй солистнууд наһанайнгаа амаралтада гарадаг, кордебаледтэ хатарагшад 20 жэл болоод гараха.
Манай Буряадай оперо болон баледэй театрай байшангай зургаан жэлээр хаагдахада, манай артистнууд хайшан гэхэ байгааб? Хатарха, тайзан дээрэ наадаха наһанайнгаа түлэг дундаа ябагшад, баруун тээшээ, хари гүрэнүүдээр ажаллаха баатай болоо. Зургаан жэлтнай аргагүй ехэ саг баледэй артистын зохёохы намтарта.
— Та ондоо тээшэ ошохоео һанаагүйгүт?
— Үгы, би нютагтаал байхаб. Урилганууд хэзээшье ерэдэг һэн. Эндээ хүдэлжэ байтараа, Красноярск ошожо хүдэлөө һэм. Теэд аба эжымни намайгаа дуудажа, хара багаһаа гэрһээ гараһан аад, үшөө ондоо тээ хүдэлхэдэшни ямар гээшэб, нютагаа ерэ гэжэ захяа. Тиигээд гэртээ ерэжэ, саашадаа гэр бүлэтэй боложо, Буряадтаа хүдэлнэб, нютагтаал байхаб.
— Баярто Цырендоржиевич, та иимэ гоё уран һайханай фильмнуудта наадаһан аад, юундэ актер болоогүй?
— Намһаа бүхы хүн энээн тухай асуудаг зантай. Үгы, би актер болохо хүсэлдэ нэгэшье абтаагүйб, балет лэ хатарха гээшэ намда эгээл гоё, һанаандамни таарама ажал болоно.
— «Пегий пес, бегущий краем моря» гэһэн фильм тухай хөөрэжэ үгыт. Гансашье намда бэшэ, олон тоото харагшад энэ кино ехэ һонирхожо хараһан байха.
— Хореографическа училищида бага классуудта һуража байхадам, Майдари Жапхандаевай зууршалгаар, намайе энэ кинодо наадаха рольдо туршаһан байна. Хабар байгаа гэжэ һананам, училищиингаа хүмүүжүүлэгшэтэй Хабаровск ошожо, Амар мүрэнэй эрьедэ намайе буулгаа бэлэй. Тиихэдэ киногой режиссер Карен Геворкянтай танилсажа, саашадаа энэ роль наадаха болооб. Гурбан жэлэй туршада энэ кино буулгагдаа, энэ саг соо дэлхэйн бүхы далайнуудые хараа шахууб. Охотско, Япон далай, Хара далайн эрьедэ, Номгон далайда буулгаа, Мальта ошожо далайн шторм буулгаа бэлэй.
— Бүхы далайгаар юундэ ябаа болонот?
— Энэ уран бүтээлэй гол үйлэниинь далай дээрэ, манан соо болоно ха юм. Тиимэһээ саг үргэлжэ манан тогтоһон далай бэдэрээ болонобди. Тиигэжэ Владивосток шадархи Романовка нютагай тэндэ сэрэгшэдэй туһаламжаар манан байгуулагдаа һэн.
— Энэ кинодо наадахаа эгээл хүшэр юм байгааб?
— Нивх хэлэн дээрэ дуу гараха. Кино буулгахын урда тээ бултадаа, нивх яһатанай хэлэ үзөө бэлэйбди, хоорондоо энэ хэлэн дээрэ харилсажа наадаа болонобди. Кино буулгагшад, нивх яһатанай загаһашадые наадагшад бултадаа интернациональна бүлэг байгаабди. Баабайн роль хальмаг яһанай Александр Сасыков наадаһан, мүнөө наһа баранхай, ехэ харамтай, һайхан сэдьхэлтэй хүн байгаа, минии эсэгэ боложо казах яһатанай Досхан Жолжаксынов наадаһан, абгын роль киргиз яһанай Токон Дайырбеков наадаа. Охотско далайн эрьедэ ажамидардаг нивх яһатанай гол ажалынь хадаа далай гаража загаһашалха агнуури болоно. Ехэ урагшатай загаһашалаад, бусажа ябатараа, далай дээрэ шторм болоод, манан тогтоно. Тиигэжэ хэдэн үдэрэй туршада эдихэ, ууха уһанай дууһаха дүтэлхэдэ, бусадаа абаржа, түрүүн баабайнь өөрын дураар далайн эзэдтэ мүргэжэ, бурхандаа харина, һүүлдэнь абга ахань наһа барана, хүбүүгээ хайрлаад, эсэгэнь баһал энэ наһантаяа хахасаха баатай болоно. Тиигэжэ хэдэн үдэр тулижа, зобожо ябаад, сахали шубуунай аша туһаар ами орожо, эрьедээ хүрэнэ.
— Та энэ роль наадахадаа, ехэл уранаар наадаад, голхортойгоор ходо уйлаха, бархирха болоо бэшэ гүт?
— Бага ябагдаа, юундэ иимэ ехээр уйлаха, бархирха болоо юмбииб гэжэ ехэ ойлгодоггүй байгааб. Тиихэдэм, минии эсэгэ мэтэ, ходо намайе дахуулаад, абаад ябаһан Досхан Жолжаксынов хэлэдэг һэн. «үнэн дээрээ һанаад үзэ, ши иигээд гэрһээ холо, гансаараа үлэшөө һаа, яахабши, зосоошни ямар байхаб?» гэхэ, тиихэдэнь үнэхөөрөөл, гэрһээ холо ябаһан, гэрээ һананхай намда ехэ юумэн хэрэгтэй һэн гу даа, уйлажал хаяа бэзэш.
— Ехэ һонин лэ даа, олон яһатантай харилсажа хүдэлөө болонот, тэрэ гурбан жэл соо баһал номоо үзэдэг байгаа бэзэт?
— Владивостокто, Киевтэ, Севастопольда гээд лэ нэгэ-гурба һараар лэ һурадаг һэмби, дүтын һургуулида ошожо. Тэрэ сагта зоншье һайн байгаа, багшанар, һурагшад хуушанай хүндэмүүшэ зантай байгаа. Бултанда Байгал далай, Буряад орон гэжэ хөөрэгшэ һэм. Глобус харуулжа байгаад нүхэдтөө хөөрэхэш, тиихэдэшни «аяар тэндэһээ ерээ гүш?» гээд гайхалдадаг һэн.
— Эрэ хүн лэ, хүбүүн хүн нютагаа бусаха ёһотой гээд хэлсэгшэ бэшэ гу. Тиимэһээ Та хэды холо ойроор ябабашье, нютагтаа ажалдаа амжалтатай, гэр бүлэдөө жаргалтай ажаһууна болонот. Танай гэр бүлэ бултадаа театрта хабаатай гээшэ гү?
— Нүхэрни Лена гэжэ нэрэтэй, хоёр хүбүүтэйбди – гурба наһатай, дүрбэ һаратай. Нүхэрни баһа балерина, Лена Протасова байһанаа Дамбаева болонхой. Мэдээжэ балерина, багша Лариса Иннокентьевна Протасовагай басаган болоно.
— Уласхоорондын театрай үдэр нүхэртөө, хадам эжыдээ, суг хамта хүдэлдэг зондоо юу хүсэхэ байнат?
— Бүхы театрай ажалшадта, гансашье хотын бэшэ, хүдөө нютагуудаар байгуулагдаһан театрай артистнуудые, зохёохы коллективуудые мэргэжэлтэ һайндэрөөрөө амаршалжа, бэе бэедээ айлшан ябажа, харилсажа ажалаа ябуулая гэжэ уряалха байнаб, дуратай ажалаа, хэды хүндэ байбашье, хаянгүй, арадаа баярлуулжа, уран һайхан наада харуулжа байхадамнай, харагшаднайшье маанадаа дэмжэжэ, театр дуратай харгылха болоно. Элүүр энхэ, золтой, жаргалтай ажаһуухамнай болтогой!
