1900 онһоо урагша Аригуун Бүүбэй гэжэ нэрэтэй нэгэ ехэ хулгайшан хүн байһан юм гэлсэгшэ һэн. 1910-аад оноор ород-монгол хилэ шадар мори хулуудаг хоёр хүн ябана гэлсэгшэ бэлэй. Зарим ноёдые олоной зөөри эдиһэн юм гэжэ шоо үзэжэ хэлсэдэг байгаа. Юрэнхы дээрэнь хэлэхэдэ, буряад зон нарин ябадалтай, гурим һайнтай һэн. Яахадаа тиимэ байгааб гэхэдэ, үхибүүдэй һайн һургаалтай байһан дээрэһээ муу муухай ябадал болодоггүй гээшэ һэн ха.
Хүн бүхэн өөрынгөө үхибүүдые гурим ёһо мэдэхэ, бусадта туһа хүргэхэ, ажал хэжэ шадаха, эхэ эсэгэеэ һайнаар үргэхэ хүн болоһой гэжэ һанадаг, хара багаһаань хойшо аха заха зониие хүндэлхэ гэхэ мэтэ юумэндэ һургажа эхилдэг байгаа. 3-4 хүрэхэлөөрнь, гэртэнь аха хүнэй орожо ерэхэдэ, эхэ эсэгэнь үхибүүдээ заабол бодхоожо, мэндэшэлүүлдэг һэн. Үхибүүдээ аха зондо иимээр хандаха дүримүүдые сахюулжа һургадаг байгаа:
Аха хүниие ши гэжэ огто болохогүй, заабол та гэхэ ёһотой.
Гэртэ ороходоо, аха хүнһөө урда орожо болохогүй.
Аха хүнэй дээдэ тээнь гараад һуужа болохогүй.
Саада тээнь гараха болоо һаа, араарнь гараха, зай багатай байгаа һаань, «урагшаа болыт» гэхэ ёһотой.
Наһатай зоной хөөрэлдэжэ байхадань, үгынь таһалангүй шагнаад һууха ёһотой.
Харгыень хүндэлэн гаража ябабалнь, тогтоод, урдуураа гаргаха.
Хамта ябабал, баруун гар тээнь ябаха, тэргэдэ хамта һуугаа һаа, баруун гар тээнь һууха.
Эдеэлхэдээ, аха хүнһөө урда табагта орохогүй, хүн тээшэ хүлөө жиихэгүй, хүндэ юумэ үгэхэдөө, баруун гараараа үгэхэ, абахадаа, баруун гараараа абаха.
Хүнэй ерэхэдэ, угтажа гараха, моритой хүн һаань, мориинь абажа уяха, айлшанай мордоходо, заабол гаралсаха, моритой һаань, мориинь абажа үгэхэ гэхэ мэтэ ёһо дүрим заадаг һэн.
Һургажа эхилхэдээ, эхэ, эсэгэнь өөһэдтөө иимээр хандуулжа һургадаг байгаа.
|
|
Дэгэл захатай, хүн ахатай гэһэн урданай үгын удхаар, гэр соогоо бүлын гэшүүд аха заха зоноо бултыень хүндэлхэ ёһотой. Эхэ эсэгэеэ, аханар эгэшэнэрээ, нэгэшье наһа аха һаань, та гэхэ, нэрээрнь нэрлэдэггүй һэн. Нютагайнгаа наһатай хүнүүдтэ хандахадаа, баһа нэрээрынь бэшэ, тэрэнэй аба, эжы гэдэг байгаа юм. Ойрошог наһатай хүн һаань, тэрэ аха, тэрэ эгэшэ гэжэ хандадаг һэн. Эхэ эсэгынгээ, аха эгэшынгээ үгөөрнь ябаха, урдаһаань арсалдаха ёһогүй байгаа. Аха зон дүүнэрэйнгээ хажууда ехэ нарилдаг, бүхы ябадалаараа жэшээ абахыень оролдодог байгаа бшуу. Иимэ гуримтай буряадууд гэр бүлэ соогоо хэрүүл хэжэ, аманда багташагүй муухайгаар хараалсадаггүй һэн. Тиимэһээл муу муухай хараал үгэнүүд буряад зоной дунда үгы байгаа.
Хулгай хэлгые юунһээшье үлүүгээр сээрлүүлжэ һургадаг һэн. Хулгайшан тон муу хүн гээшэ, хулгай хэжэ хүн баяжахагүй юм, олоной юумые эдиһэн, үбэршэлһэн хүн гортодог, өөрынгөө бэедэшье, мал зөөридөөшье хохидол оруулдаг юм гэхэ мэтээр үхи хүүгэдтээ ходо ойлгуулжа байдаг һэн. Хүн хулгай хээ һаа, бүхы наһанайнгаа ябадалые бузарлаха, хойшолонгүйгөөр нэрэеэ хухарха байгаа. Тиимэһээл нэрэеэ хухаранхаар, яһаяа хухара гэһэн үгэ бии болоһон ёһотой. Агын буряадуудай дунда хулгайша хүн тон хомор байгаа юм. Гэр барааниинь, ханза хайрсагынь суургагүй, малынь ямаршье харуулгүй байгша бэлэй. Хониёо адуулхадаа шонодо ортуужан, холо ябашуужан гэдэг байгаа. «Тиимэ зүһэтэй, тиимэ имьтэй, тамгатай мори хараагүй гүт, һара тухай болоо, газаагаа табиһамнай олдоногүй», — гэжэ бэдэржэ, һурагшалжа ябаха хүнүүд али олон дайралдагша һэн. Тэдэнэр гэрһээ арба гаран, хорёод модо газарта байһан хүнэй адуунда ниилээд ябаһан малаа ологшо бэлэй. Бэеэ хүсэһэн сарнууд, буханууд намар орой болотор гэртээ ерэнгүй, хээгүүр, ой модонойшье оёороор хоногшо һэн. Тиихэдэнь эзэниинь тэдэнэйнгээ хаанашье ябаһаар һонирхонгүй, һанаа амар байгша бэлэй.
|
|
Хулгайша хүн оройдоо үгы һэн гэжэ болохогүй. Минии залуухан ябахада, нютагаймнай нэгэ айлай хүбүүниинь мориной шүдэр хулууна, хартаабха малтажа абана, басаганиинь айлда ороод, һамгадай үртэһэ һартаһа, хурабша, шүрбэһэ, пулаад мэтые баряад гарашана гэлсэгшэ һэн. 1920 ондо багшалжа байхадам, нэгэ һурагша хүбүүн карандаш, саарһа хулуужа зобоогшо һэн. Нэгэ Түгдэм гэжэ баян даага хулуудаг һэн гэлсэгшэ бэлэй. Хүнэй гүүнэй даага баряад, өөрынгөө гүүнэй һүүлдэнь холбожорхиходонь, тэрэнь дахаад ябажа һурадаг һэн. Гэртээ ерэхэдэнь, холбооень һалгадаг байгаа ха. Хожом дааганай эзэндэ тэрэ баригдахадаа: «Тэрэ гүүнэйм унаган лэ, эхэеэ дахаад ябахынь харыш», — гэдэг байгаа юм.
Хүн гээшэ нүхэдтэй, зотой байха ёһотой гэжэ үхибүүдэйнгээ бүри бага байхаһаа хойшо ойлгуулдаг һэн. Хүниие, мүн өөрыгөө хүндэлхэ гэһэн хуушанай үгэ бии юм. Айлшаниие хүндэлхэдөө, хүндэ туһа хүргэхэдөө, хүн үгырдэггүй юм гэдэг бэлэй. Зотой (зоной ябадаг) айлые һайн айл гэжэ нэн түрүүн хэлэдэг байгаа. Залуу айлые үреэхэдээшье: «Хүлэгэй унаган сэргыш элээг, хүнэй хүбүүн богоһыш элээг!» — гэдэг һэн.
Ажалша хүн ама дүүрэн, ажал хэдэггүй хүн хубхай хооһон гэхэ мэтээр эхэньшье, эсэгэньшье үхибүүдэйнгээ багахан байхаһаа хойшо ходо хэлэжэ байгша бэлэй. Үхи хүүгэдэйнгээ 3-4 наһатай болохоһоонь эхилжэ, шадалайнь зэргээр элдэб ажалда дүршүүлдэг һэн. 2-3 наһатай хүүгэд хүгшэн эхэдээ зомгооһо оруулжа үгэдэг байгаа. «Ай хүйхэрни, нохойн гүлгэн зомгооһо оруулжа үгэхэгүйл даа, харин хүбүүмнил оруулжа үгэбэ», — гэжэ хүгшэд ашанар, зээнэрээ урмашуулан магтагша бэлэй. Иигэжэ урмашуулан хэлэлгэн ёһотойл хүмүүжүүлгэ боложо үгэдэг һэн. 4-5-тай үхибүүд хурьга эшэгэеэ, тугал буруугаа заһаха, хааха хараха уялгата ажалтай болодог байгаа. Хүбүүд, басагадые энэ наһандань мори унуулжа һургаад, малаа тогтоолгодог, бухал шэрүүлдэг һэн. Арбаад наһатай болоходонь, хажуур барюулжа, үбһэ сабшуулжа һургадаг байгаа. Зунай сагта арһа мушхаха, эрьюулгэ эрьюулхэ, айраг бүлэхэ, үбэлдөө малайнгаа шабааһа түүхэһээ эхилээд, жэжэ ажалнууд захагүй олон һааб даа. Үхибүүд иимэ ажал хэдэг, хэлсэдэг байгаа юм.
Олон үгэдэ олзогүй, ганса үгэдэ гарзагүй, хормойн ута хүл орёохо, хэлэнэй ута хүзүү орёохо гэжэ хэрэггүйдэ шашажа, үгэ хүүр гаргажа ябаха ябадалые ехэ буруушаадаг байгаа. Тиимэһээл ондоо яһатан буряадуудые «нюуса сэдьхэлтэй» гэдэг байгаа бшуу даа. Өөрөө абари зандаа дутуу дундануудтай, элдэб буруушье ябадал хэдэг аад, бусадай гэмые бү бэдэрэ гэдэг һэн. «Өөрынгөө тархида байһан буга харахагүй аад, хүнэй тархида байһан бөөһэ хараба», «Үмдэгүйнь үбдэг соорхойдоо өөдэрхэбэ» гэһэн оньһон үгэнүүдые эхэ эсэгэнь үхи хүүгэдтээ хэлэжэл байгша һэн.
|
|
Хара багаһаань хойшо үхибүүдээ иимээр хүмүүжүүлдэг байгаа юм. Эрэлхэг зоригтой хүниие хүндэлдэг һэн. Үгэдэ бэрхэ үбгэд һургаалай үгэ хэлэхэдээ: «Холо гэжэ бү сүхэрэ, ябаа һаа, хүрэхэш, хүндэ гэжэ бү сүхэрэ, үргөө һаа даахаш», «Гахайн хүбүүе хэды үргэн магтаашье һаа, газартаа, гаруудиин хүбүүе хэды дарлаашье һаа, огторгойдоо» гэхэ мэтэ хуушанай үгэнүүдые эб эбээрынь табижа һуугшад бэлэй. Гэбэшье үхибүүдые һурган хүмүүжүүлгэ гээшэ гансал эхэ, эсэгын хэрэг бэшэ, харин хамта зоной хэрэг байгаа юм. Үбгэд буруу ябадал хэһэн залуушуулые харааха, зандарха, хэһээлтэшье үзүүлхэ эрхэтэй байһан юм.
Эрдэм гээшэ юунһээшье үлүү, дээдын дээдэ юумэн гэжэ һанадаг һэн. Хэр угһаа хойшо буряад зоной дунда дамжажа ерэһэн оньһон үгэнүүд байгаа юм. «Адаг баялиг — адууһа мал, дунда баялиг — эдир залуу наһан, эрхим баялиг — эрдэм бэлиг», «Эрэ бэеэ эдээр шэмэнгүй, эрдэмээр шэмэбэл дээрэ», «Эрхые һуранхаар, бэрхые һура» гэхэ мэтэ үгэнүүд дээрэһээ бодоходо, буряад зон эртэ урда сагһаа хойшо эрдэм шудалхые оролдодог байгаа юм.
Буряад зон үхибүүдээ номдо һургаха дуратай һэн. Тэрэ үедэ һургуулинууд үгы шахуу байгаа юм даа. Түрүүшын һургуули 1842 ондо Агада тогтоһон түүхэтэй. Тиигэбэшье хүүгэдтэмнай хэрээһэ зүүлгэхэ гэжэ хүнүүд һанаад, үхибүүдээ һургуулида үгэдэггүй байгаа юм. Теэд бэшэг номдо һургахадаа, үхибүүдээ гэртээ һургадаг һэн. Жэшээнь, эсэгэнь үзэг мэдэхэ һаа, өөрөө заадаг, үгы һаа ойро шадар һуудаг ондоо хүндэ заалгадаг байгаа. Монгол үзэг заадаг һааб даа. Үхибүүдые хайшан гээд һургахаб гэһэн заабари (методико) мэдэхэ бэшэ хадаа, заагшадынь али шадаха зэргээрээ туршадаг байгаа. Теэд заалгажа эхилһэнһээ хойшо 2-3 һарын үнгэрөөд байхада, тэдэнь уншажа эхилдэг бэлэй. Үбгэдые харахада, ехэл бэрхээр уншажа байгшад һэн. Бэшэг номдо тиимэшье һүрхэйгөөр һурадаггүй һааб даа. Үзэг таниха болоод байхадань, һургуулиин учебнигэй тухайхан хабтагайда тоһо түрхеэд, тэрэнээ үнэһөөр хушажа, самбар хээд, тэрээн дээрээ нариихан мүшэрөөр бэшүүлжэ һургадаг һэн. Хабтагайнь самбар, мүшэрынь үзэг гэжэ нэрэтэй һэн. Һайнаар һурахашье һаань, бэшэхэ юумэн үгы байгаа ха юм даа. Зарим зон доошонь бэшэһэн монгол номһоо буулгажа, үзэг бэшэг шудалдаг һэн. Бүришье бэрхээр бэшэдэг хүнүүд байдаг бэлэй. Заримашуул уншахадаа бэрхэ аад, бэшэжэ шадахагүй, гансал гараа табижа шадаха ябадаг бэлэй. Энэ тэрэ юумэ бэшэхэ дуратай зон һэеы гэрэйнгээ дээбэри, туургын захаһаа эһыень абажа, бишыхан шабар лонхо соо эдьхэн, бэхэ хэгшэ бэлэй.
|
|
Иигэжэ бүһэтэй зон ном үзэдэг бэлэй. 1920-ёод оной үедэ нютагаймнай үбгэдэй дунда бэшэг мэдэхэгүй хүн үсөөн байгаа юм. Нютаг нугадамнай 35-36 айлнууд һуугша һэн. Тэдэ айлнуудай гэр бүлэ соо хоёр-гурбан хүниинь үзэг бэшэгтэй, бэшэдынь үзэг бэшэггүй байгша бэлэй. Тэдэ айлнууд сооһоо арбаад гаран хүн ехэ һайнаар бэшэдэг һэн. Лама ябаашьегүй һаа, хэды хүниинь түбэдөөр уншадаг байгаа. Хоёр-гурбан хүн ород бэшэг мэдэхэ байгаа юм. 1920-ёод оной үедэ тэдэ зон дүшөөдһөө дээшэ наһатай байгаа бэлэй.
Үзэг бэшэг мэдэхэ эхэнэрнүүд хомор һэн. Гэбэшье үзэг бэшэг мэдэхэ эхэнэрнүүд оройдоо үгы бэшэ, хаа-яа бүришье һайнаар уншадаг, бэшэдэг эхэнэрнүүд байгаа юм. Нэгэ зайһанай һамган үбгэнэйнгөө бүхы хэрэгынь ябуулалсажа байгша бэлэй. Профессор Базар Барадинай эхэ хуушан монголоор, түбэдөөр уншадаг байгаа. Хоёр хэлэн дээрэ уншадаг иимэ һамгад Агада яһала байһан юм.
Буряад зоной һуудал байдалые шэнжэлэгшэ ородой эрдэмтэд Ядринцев, Кроль болон бусад хамагые дараһан хаанта засагайшье үедэ һаань, буряад зониие сэсэн гэдэг байгаа. Жэшээнь, М. А. Кроль 1895 оной ноябриин 18-да Географическа обществын Шэтын отделенидэ элидхэл хэхэдээ: «Буряадшье, ородшье һургуулинуудай багшанарай хэлэһэнэй ёһоор, буряад һурагшанар тусгаар бэлигтэй, ухаансар, хамаг юумэ ойлгожо абасатай гэжэ элирүүлээ» гэжэ тэмдэглэһэн байха юм. XIX зуун жэлэй хоёрдохи хахадта Агын эхин һургуули дүүргээд, саашаа уезднэ һургуулида хүбүүд һулагүй һурадаг болоһон байгаа. Тэдээн сооһоо саашаа һураад, хожомынь Онгоодойн Цыбик, мэдээжэ багша Г. Цыбиков, Ц. Жамсарано, Б. Барадин гэгшэд профессор болоһон юм. Эдэ гурбан баян бэшэ айлай хүбүүд байгаа юм. Хэды иимэ байгаашье һаа, буряад үхибүүд ехэнхидээ һургуули хэхэ, эрдэм бэлигээ дээшэлүүлхэ аргагүй байгаа ха юм даа. Юундэб гэхэдэ, нэгэ талаһаа һургуулинууд үгы, нүгөө талаһаа үгытэй ядуу зон үхибүүдээ эрдэм һургуулида һургаха зөөригүй байһан юм.
Лодон ЛИНХОВОИН
