Хамталигай бэлигтэй хүгжэмшэд Дунда Уласай Үбэр-Монголой хэды аймаг түлөөлнэ - Хүлэн-Бүйр, Зоо Үдэ (Улаан Хада хото), Джирэм, Ордос, Ихчүү аймагууд. Хамталигай гэшүүд бултаараа Монголой, Үбэр-Монголой соёл урлигай ехэ һургуулинуудые түгэсэһэн хүгжэмшэд. Хоёр гол дуушадтай: монгол арадай уртын, охор дуунуудые гүйсэдхэдэг Бэлигбаатар – Зоо Үдын, хоёрдохи дуушаниинь - Буряадтамнай мэдээжэ болонхой Шэнэхээнэй Сэсэгмаа дуушан. Мүнөө уншагшадтаа “Андын” ударидагша Нарисуу болон дуушан Сэсэгмаа хоёртой хэһэн хөөрэлдөөнһөө хэдэн хэһэг дурадахая.
- Танай хамталиг ямар дуунуудые гүйсэдхэдэг бэ?
- Бидэ болобол монгол арадай дуунуудые ехэнхидээ гүйсэдхэдэгби: хорчин ардын дуун, ордос ардын дуун, буряад ардын дуун, шэлын голой дуунууд гээд. Тиигээд манай репертуар соо зохёолын дуунууд баһал байха: хүгжэм зохёогшо Ялалтын “Хии морин”, Чи Бологой “Түмэн агтын түбэрөөн” г.м.
- Таанар арадай дуу гүйсэдхэхэдөө ямар хубилалта оруулдагбта?
- Ардын дуунай үгэнь, ноотонь хубилалтагүй үлэхэ. Харин найруулгыень шэнээр хэдэгбди, хүгжэмэйнь талаар арадай дуу баяжуулха гэжэ оролдодогбди.
- Таанай хамталиг дэлхэйн хамагай ехэ фестивальнуудай нэгэн 2011-2012 онуудай WOMAD гээшэдэ Англида, Австралида хоёр удаа ороһон байнат. Энэ бол танай хэжэ байгаа ажалые болон бэлигые үндэрөөр сэгнэжэ байһые гэршэлнэ. Хари гүрэнөөр ябахадаа, ямар бодолнууд түрэдэг гээшэб?
- Бидэнэр Дунда Уластаа монгол хүмүүс байна, харин дэлхэйн олон зон Хитадта монгол хүн һууна гэжэ мэдэхэгүй. Манай Үбэр-Монголдо яһатан олон, тэндэ һуугаа монголчууднай баһал өөр дотороо илгаатай байха. Бидэн Үбэр-Монголой хүгжэм дуугаар дэлхэйн хүмүүстэ монгол хүн гэдэг иимэ томо, сайхан соёл урлигтай, монгол хүн гэдэг иимэ үргэн сайхан сэдьхэлтэй хүмүүс гэжэ харуулха санаатайбди, юрэдөө монгол хүниие, монгол хүнэй соёл урлигые харуулха гэһэн хүсэлтэйбди.
- Нээрээшье, һүүлэй хэды жэлдэ монголшууд тухай дэлхэйдэ нилээд дуулдадаг болонхой. Энээндэ ехэнхидээ соёл урлигай болон спортын зон хабаатай гээд тэмдэглэхэ хэрэгтэй.
- Хари оронуудай урлигаар сонирходог маш олон зон Америкэ, Япон, Европодо һууна. Болбосоролтой зон урлиг үзэхэл даа. Харин маанарай хамагай ехээр сэдьхэлээ хүдэлэн наададаг нютагууд гэхэдэ – монголчуудаймнай байһан орон нютаг. Жэшээнь, Дунда Уласта Синьзцян гээд газар ошоходо онсолиг байдаг. Хуушанайнгаа юумэ хадагалжа байһан өөлэд, торгод, хошууд, чахар монголчууд һууна. Минии бодохолоор, Үбэр-монголчууд мань монголдоо маш ехэ хайртай, юуб гэбэл, Монгол Уласта суугаа монголчууд гүрэн дотороо хуу монгол байхадаа, өөр байха. Маанар болохолоор ехэ арад соо суухадаа бүх шадалаараа соёлоо, хэлэеэ хамгаалжа байнабди. Синьзцяниие абаад харахада, тэндэ олон үндэстэн һууна, тэдэнэй дунда соёлоо абажа ябаха ехэ хүчиртэй байна.
- Сүлөө сагтаа таанар юу хэхэ дуратай байдагбта?
- Сүлөө сагтаа хүн бүхэмнай өөрын хоббитай байха, хуу адли бэшэ. Би болобол джаз, рок хүгжэм шагнадагби, Тывагай Хун Хур Туу хамталигые соносохо дуратайб. Манай хамталигайхин гитараар оломнай наададаг. Хүх хотодо Морин хуурай хубиин сургуули би нээнхэйб. 30-40 шабитайб, тэдэнэй дунда япон, солонгос шабинар байна. Хамталигай нэгэмнай өөрын шүниин бар нээнхэй, тэндэнь амида рок-хүгжэм наададаг. Сэсэгмаа манай олониитын хүдэлмэри ябуулдаг. Үбэр-Монголой Хуралай гэшүүн болохолоор, Сэсэгмаада олон ажал гарадаг: уртын дуунай ниигэмлэл, залуушуулай, удха урлигай, дуу хүгжэмэй, эхэ хэлээ хамгаалгын холбоон г.м. Бид сүлөө сагай гарабал, хүдөө ошохо гэжэ оролдодогбди. Би одоо мүнөө нютагаа ошоод байнаб. Хотодо удаан һуухадаа бэе ядарна, хүдөө суухада сайханштаа.
- Хари гүрэнэй дуушадтай, хүгжэмшэдтэй суг наададаг гүт?
- Ехэнхидээ бидэн монгол хүгжэм тоглоно, уйгар хүгжэм тоголдог байсан, Америкаар ябахада, хоёр хүгжэмшэдтэй суг хүдэлөөбди. Үбэр-Монголойнгоо олон дуушад, хүгжэмшэдтэй суг хүдэлдэгбди.
- Улаан-Үдэдэ тоглолто наадаяа бэлэглэхээ байхадаа, буряад-монгол арад түмэндөө юу дамжуулха байнат?
- Буряад Уласта тоглохо гэһэн хүсэл, бодол маанадта үнинэй бии. Эльгэ садан нэгэн, монгол хүмүүсээ харахаа байнаабди гэхэдэ сэдьхэл ехэ хүдэлжэ байна. Юуб гэбэл, манай Дунда уласай Хүлэн-Бүйр нютагта баһал буряад зон һуудаг. Байгал далайдаа ошожо мүргэхэ арга боломжотой болоһондоо ехэтэ омогтойбди. Үшөө тиихэдэ манай хамталигта Үни гээд нэрэтэй буряад хуряахай байха (энеэнэ).
Улаан-Үдэ хэды ерэжэ тоглоһон Сэсэгмаа дуушан “Анда” хамталигай гол дуушанаар 5 жэлэй удаа хүдэлжэ байна. “Би хэзээ нэгэтэ Улаан-Үдэ руу суг ябадаг хүгжэмшэдтэеэ, моринхууршадтаяа ерэхэ ехэ хүсэлтэйб” гэжэ хэды удаа өөрөө Сэсэгмаа хэлэһэн байха. Сэсэгмаагай энэ хүсэлынь мүнөө “Нүүдэлшэдэй ая дуун” гэһэн фестивальда одоошье бэелүүлэгдэхэнь гээд, бидэ харагшадынь баһал баяртай байнабди. Энэ ушараар Сэсэгмаада хэды асуудал:
- Сэсэгмаа, та Үбэр-Монголой гүрэнэй ансамльда хүдэлжэ байгаа бэлэйт. Яагаад гэнтэ “Анда” хамталиг руу ябаһан болонобта?
- Би бол “Анда” хамталигай хүгжэмшэдые үнинэй таниха байгааб, сугтаа хүдэлһэмди. Тиигээд хари гүрэнөөр, гадаад ябаха ажалнай ехэ болоод суг хүдэлхэ гэһэн хүсэл түрэһэн байна. Манай “Анда” хамталигай хүгжэмшэдэй һанаан хуу нэгэ хүн шэнги байха. Үбэр-Монголойнгоо соёл урлигые дээшэнь үргэжэ, хүн зондо мэдүүлхэ, танилсуулха гэжэ шармайжал ябадагбди. Нэн түрүүн Япон ошообди, тиигээд Европоор, нёдондо жэл хоёр һара Америкэдэ тоглообди. 2012 оной 4 һарада Австрали, Шэнэ Зеланди ошообди. Мүнөө Буряад оронһоо бусаад Ирланди, Англи руу Олимпын нааданда ошохобди. Уриһан газар олон лэ байна. Манай хамталиг тухай кино Англиин кинокомпани буулгаа, мүнөө Европодо гаража байгаа маанад тухай кино.
- Сэсэгмаа, һаяхан танай өөрынтнай буряад дуунуудтай диск гараба гэһэн мэдээсэл дуулабабди.
- Тиимэ, арбаад жэлэй туршада дуулагдаһан буряад дуунуудаа бултыень студидэ бэшүүлжэ, арад зондоо, өөртөөш дурсгал болгожо шэнэ диск гаргабаб.
- Та Улаан-Үдэ нэгэ бэшэ ерэжэ тоглоһон байнат. Мүнөө “Анда” хамталигтай суг ерэхэдээ, энэ концерт илгаатай байха гү?
- Энэ концерт яг ондоо байха, юуб гэбэл бидэн газар газарай изагуур урлигтай Үбэр-Монголойнгоо бүхы нютагуудай хүгжэм дууе харуулһан хамталиг болонобди. Арадай дуунуудые манай хүгжэмшэд шэнэ аргаар найруулна, хаанаш ябахадамнай “Андын” концертнуудые хүгшэ залуугүй халуун хүлеэн абадаг гээшэ. Һонин гэхэдэ, монгол туургататанаймнай урлигые гадаадын хүмүүс ехэтэ һонирходог, энэ жэгтэй гоё.
- Та Улаан-Үдэ хэды дахин гансаараа ерэжэ тоглоһон байнат. Мүнөө «Анда» хамталигтай суг ерэхээ байнат, энэ концерт илгаатай байха гү?
- Энэ концерт шал ондоо байха, юуб гэбэл бидэн газар газарай изагуур урлигтай, Үбэр-Монголой бүхы нютагуудай хүгжэм дуунуудые харуулһан хамталиг болонобди. Манай “Андын” моринхууршад Үбэр-Монголдоо хамгай һайн молринхууршад гэжэ мэдээжэ. Арадай дуунуудые манай хүгжэмшэд шэнэ аргаар найруулан наадана. Манай хамталигые хаанашье ябахадамнай, хүгшэ залуугүй хуу хүлеэн абадаг. Һонин гэхэдэ, монгол туургатанаймнай урлигые гадаадын хүмүүс ехэтэ һонирхоно, иимэ халуунаар хүлеэн абахадань жэгтэй гоё байдаг.
- Хамталигайнгаа хүгжэмшэд тухай хөөрэжэ үгэгты.
- Манай “Анда” хамталигай хүгжэмшэд бүгэдээрээ илгаагүй хуу шанга, хүгжэмэй талаар аргагүй һайн, һургуулитай, болбосоролтой, сэдьхэл һанааниинь урагшаа һанаатай хүбүүд. Юушье хэжэ байхадаа, ехэтэ бодомжолжо хэдэг, хүние хүндэлхэ ёһо заншалаа мэдэхэ. Ехэ болбосоролтой, ухаатай, хүмүүжэлгэтэй хүбүүд, юушье хэхэдээ – шанганууд. Хаанаш ябахадаа, хүгжэмэйнгөө талаар дасхал, һургуули хэжэл байдаг. Бидэн сугтаа хүдэлхэдөө сэдьхэлээрээ ниилэжэ хүдэлдэгбди - би энээндэнь ехэ баярладагби.
-
- Хүгжэмэй талаар найруулагшаар таанадтай Тимоти гээд англи хүн хүдэлнэ. Яагаад суг хүдэлдэг болообта?
- Энэ хүнтэй бидэн Шанхай хотодо танилсаабди, маанарые нэгэ тоглолтодо хараад, танилсахаяа өөрөө дүтэлөө. Хитадта иимэ хүгжэмшэд байдаг гэжэ мэдээгүй байгаа, аргагүй һонирхоо. Удаань маанадта хэды удаа Үбэр-Монгол ерээ, хамта ажалллаабди, мүнөө манай Тим монгол сэдьхэлтэй хүн болонхой. Баруун гүрэнүүдэээр боложо байгаа тоглолтымнай менеджер, өөрөө саунд-инженер мэргэжэлтэй болохолоор, манай концертнуудай хүгжэм найруулдаг. Мүнөөш Улаан-Үдэ ерэхэ маанадтай суг тоглохоёо.
- Энэ Пирс Тимоти Англиин нэрэтэй ехэ-ехэ хүгжэмшэдтэй суг хүдэлһэн хүн. Танай 2 һарын Америкын тоглолто зохёогоо гэжэ мэдэнэбди.
- Тиимэ, Тимоти маанадые Америкэ руу залаа, тэндэ монгол соёл урлигаа харуулаабди, олон хотонуудаар ябаабди. Хуу булта англи хэлэ үзэнэбди, Тим монгол, хитад хэлэ үзэнэ. Хүхэ хото бүлөөрөө ерээд байхадань, һамганиинь нарайлаа. Тиигээд Үбэр-Монголдо түрэһэн басагандаа Вилли-Анда гэжэ нэрэ үгөө. Маанарай бултанаймнай нютагаар айлшалаа, юумэ буулгаа энэ хүн. Басаганиинь мүнөө манай хамталигай басаган гэжэ тоолодогбди. Ехэ гэр бүлөөрөө һайн зон, бидэн Лондон ошоходоо гэртэнь ошоод байдагбди, Хүхэ хото тэдэмнай ерэхэдээ – маанадай гэртэ ерэжэ байдаг. Манай “Анда” хамталиг нэгэ бүлын зон шэнги дүтэ болонхойбди.
- “Анда” диск гаргаа гүт?
- Европодо анханайнгаа диск гаргаабди. Бидэн мүнөө өөһэдын “Хии морин” гэһэн компанитай болонхойбди. Нарису – дарганиинь, хинагшань — Сэсэгмаа. Ажалайнгаа талаар хуу бултаараа суг асуудалнууда шиидэдэгбди, юушье хэхэдээ олонойнгоо һанал мэдэжэ хөөрэлдэдэгбди. Хитад соогоо хүгжэмтэ хамталигуудай дунда манай “Анда” хамагай түрүүн гараад ябана. Буряад арад түмэнөө ерэжэ Үбэр-Монголой соёл урлигые дамжуулжа байһан хүгжэмшэдтэй ерэжэ танилсагты гэжэ конөерт нааданда уриха байнаб.
