Буряад арадай түүхэ хэдэн мянган жэлнүүдээр тоологдодог. Тэрэ орёошье, һонирхолтойшье, тэрэ мүртөө нэгэ жэгдэ бэшэ. Нэгэ дороо ажаһуудаг нэгэ соёлтой арад лэ түүхэеэ байгуулдаг ха юм даа. Тиихэдэ буряад арад гансахан нютагта нютагжажа, нэгэ дороо ажаһуунагүй.
Дэлхэй дээрэ 500 мянга болохогүй буряадууд тоологдодог гэбэл: Монголдо – 42 000, Хитадта – 7,5 мянганһаа үлүүтэй, Росси дотор – 430-аад мянган. Россиин буряадуудые абажа харабал: Буряад Республикада – 250 000, Агын тойрогто – 42 000, Усть-Ордагай тойрогто – 50 000 шахуу.
1990-дэхи онуудай эхин багаар буряадайнгаа соёл һэргээхэ, саашадань хүгжөөхэ зорилготой Монголдо ажаһуудаг буряадууд фестиваль, наадануудые зунай хаһада үнгэргэжэ байха гэһэн шиидхэбэри абанад. Тиигэжэ түрүүшын наадан «Алтаргана» гэжэ нэрлэгдээ.
Алтаргана... Иигэжэ нэрлэһэниинь тон ехэ удхатай. Юуб гэхэдэ энэ ургамал уларилай ямарханшье үедэ газарай хүрьһэ руу гүнзэгыдэ ошодог үндэһөөрөө шииг һорожо, алтарма намаануудаа гандаангүй ургадаг, ехэ шэрхи ургамал юм.
Үндэһэн гарбалаа нангинаар сахижа, гамнажа ябадаг зоной байгуулһан энэ һайндэрэй нэрэньшье гол зорилгоёо элирхэйлжэ, айхабтар зохидоор удхадаа тааранхай, энээниие арсаха гансаханшье хүн олдоогүй. Тиигэжэ «Алтарганын» ехэ наадан ондо ондоо орон нютагуудай, гүрэнүүдэй буряадуудые эблэрүүлжэ, хоёр жэлдээ нэгэ удаа үнгэргэгдэжэ байдаг заншалта нааданууд боложо тодорһон байха юм. Уласхоорондын хэмжээнэй болоходоо гансашье соёлой талаар бэшэ, мүн ажахы эрхилэлгын, гүрэн хүтэлэлгын талаар ехэ удха шанартай, тиихэдээ гүрэнүүд хоорондын шэнэ шэнэ харилсаа холбоонуудые тогтоохо арга олгоно.
«АЛТАРГАНЫН» ТҮҮХЭ
|
|
Һэдхүүлшэ Баяр Дамбаринчиновай бэшэһээр: «1990-дэхи онуудаар Бэлигсайхан гэжэ олзын хэрэг эрхилэгшэ буряад сэхээтэнэй халуун дэмжэлгээр «Буряад арадай аман зохёолые һэргээлгын жаса» Монгол орондо тогтооһон юм. Түрүүлэгшээрнь Монголой Социалис Ажалай Баатар, арадай артист Пүрэвдорж һунгагдаа һэн. Энэ жасын үүсхэлээр, Хэнтэй аймагай буряад дуунуудта дуратайшуулай дэмжэлгээр имагтал буряад арадай, тиихэ мүртөө хори-буряадуудай дуунуудай найр наадан болохо зорилготойгоор «Алтаргана» эхиеэ абаа бэлэй.
Хоёр жэлдэ нэгэ удаа үнгэргэгдэдэг байха дэмбэрэлтэ энэ найрые буряад угсаатанай ажаһуудаг нютагаархид, тэндэһээ гарбалтан али болохоор дэмжээ һэн. Саашадаа энэ найр бүри үргэдэжэ, бүгэдэ буряад угсаатанай наадан болоходоо, уг зорилгоньшье адли тэгшээр ургаа. Тиин буряад арадай хори, хонгоодор, эхирэд, булагад, бусадшье отогуудай дуунууд зэдэлжэ захалаа бэлэй.
Энэ һайндэрэй нэрыень абаһан алтаргана ургамал хадаа хуурайшаг уларилтай тала, губи, хадалиг газарнуудта ургадаг, набша намаагаар үсөөншэг, хадхууртай шэлбэһэтэй, шарахан сэсэгтэй, үндэһөөр бүхэ ургамал мүн. Монголой арадай артист Д. Жаргалсайхан энэ наадан тушаа тон сэсэнээр иигэжэ хэлэһэн юм: «Алтаргана хадаа манай буряад монгол угсаатанай ажаһуудаг жэнхэни газар нютагуудта ургадаг, халуунда хатадаггүй, хүйтэндэ хүлдэдэггүй, бүхэ үндэһэтэй тон урданай ургамал болоно. Манай арадшье, арадаймнай дууншье энэ алтаргана мэтэ бүхэ голтой, тиимэһээл улам һалбаржа, хүгжэжэ, дэлхэйн олон арадуудай дунда өөрынгөө хүндэтэ һуури эзэлэнхэй, уянгатайхан аялгаараа баясуулха үндэр заяатай. Энэл даа тус нааданай гол удха шанар».
Түрүүшын «Алтаргана» 1994 ондо Хэнтэй аймагай Биндар сомондо үнгэрөө, удаадахи найрнууд 1996 ондо – Багануурта, 1998 ондо – Батшэрээтэдэ, 2000 ондо – Дашбалбарта наярһан түүхэтэй. Буряад арадай дуунуудай найр саашадаа үнгэрхэ бүреэ олоной халуун анхарал, дэмжэлгэдэ хүртэжэ, Монгол орондо эмхидхэгдэдэг иимэрхүү мүрысөөнүүдэй дунда өөрын һуури эзэлээ бэлэй. Дашбалбарта болоһон найрта Агын Буряадай автономито тойрогой болон Буряад Республикын түлөөлэгшэд түрүүшынхеэ хабаадаа.
2002 ондо тус наадан уласхоорондын зиндаа абажа, анха удаа Россиин хилэ дабаа. Тиихэдэ «Алтарганые» Агын Буряадай автономито тойрог угтан абажа, гурбан гүрэнэй буряад түлөөлэгшэд хабаадаа бэлэй. Нааданай программа эндэ үргэдэжэ, эрын 3 нааданай зүйлнүүд – бүхэ барилдаан, һур харбалга болон мори урилдаан оруулагдаа.
«Алтарганын» программада ородог зохёохы удхатай нааданууд:
= Буряад арадай дуунуудые гүйсэдхэгшэдэй дунда наһанай илгаагаар 4 бүлэгтэ мүрысөөн.
= Буряад арадай аман зохёолой бүлгэмүүдэй наадан
= Буряад арадай модошо, алташа уран дархашуулай, оёдолшодой, нэхэгшэдэй болон бусад уран гартанай бүтээһэн бүтээлнүүдэй үзэсхэлэн-харалга.
= Буряад арадай һэеы гэр шэмэглэн табижа, досоонь жэнхэни байдал зохёолго. Буряад эдеэ хоол бэлдэжэ, айлшадые угталга.
= «Алтарганын» ээлжээтэ наада эмхидхэһэн газар нютагые магтан түүрээһэн композиторнуудай дуунуудай дунда мүрысөөн.
= Тамирай мүрысөөнүүд: бүхэ барилдаан, һур харбалга, мори урилдаан.
2004 оной «Алтаргана» наадан Монголой Дорнод аймагай Чойбалсан хотодо амжалтатайгаар үнгэрбэ. Тиихэдэ ээлжээтэ наадан 2006 ондо Буряад орондо үнгэрхэ гэһэн шиидхэбэри абтаа бэлэй. Тиигэжэ «Алтарганын» долоодохи ехэ нааданууд буряадуудай уг нютаг болохо Баргажан-Түхэмэй дайдада гэхэ гү, али манай республикада үнгэрөө.»
«АЛТАРГАНА» НААДАНАЙ ГҮН УДХА
|
|
Энэ наадануудые манай республикада үнгэргэлгэдэ эмхидхэлшэд тон ехэ харюусалгатай болоно. Ушар юуб гэхэдэ, республикын буряадууд бусад арадуудайнгаа нүлөөн доро соёлой талаар ехэ хүгжэнги, тэрэ мүртөө арадайнгаа заншал гуримуудые алдаха туйлдаа хүрэбэшье, сагай нүлөөн доро һэргээжэ захаланхай, тиигэжэ энэ хүдэлөөнэй батадхагдажа лаб һуурияа эзэлхэ хэрэгтэ нааданууд ехэ түлхисэ боложо үгэхэ жэшээтэй. Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй президент байһан эрдэмтэн Бата Баяртуев иигэжэ хэлэһэн байдаг: «Мүнөө үеын хүнэй ухаанай, сэдьхэлэй маягуудые һэргээлгэ болон тодорхойлолго дээрэ энэ наадануудай гүн удха үндэһэлнэ. Мүнөөдэрэйнгөө ба ерээдүйнгөө байдалые ойлгохын тула бидэ үнгэрһэн сагаа эрьежэ хараха ёһотойбди. Тиимын тула баран сугларжа, арадайнгаа ерээдүй тухай бодомжолхо гээшэл гол шухалань байха ёһотой. Тиимэһээл «Алтаргана» хадаа эблэрэлгымнай тон өөрсэ, онсо һүлдэ байха зэргэтэй.»
Буряадай түб Улаан-Үдэ хотодо дэлхэйн буряадуудай 4 700 гаран түлөөлэгшэд суглараа. Дээдэ-Онгостойдо һэеы гэрнүүдэй бүхэли тосхон байгуулагдаа. Тэндэ Монголһоо, Хитадһаа, Украинаһаа, Москваһаа, Санкт-Петербургһээ, Усть-Ордагай болон Агын тойрогуудһаа, бусадшье можо нютагуудһаа бууһан айлшад һуури байраяа оложо түбхинөө. Эндэ бүхы айлшадай урданай һэеы гэр соохи ажаһуудалай багахан лэ хубинь багтажа ороо.
Дэлхэйн буряадуудай ээлжээтэ, VIII ехэ нааданууд 2008 ондо Ангарын эрьедэ Эрхүү можодо үнгэрөө бэлэй, 2010 оной долоон һарада буряад арад түмэнэй “Алтаргана” ехэ наадан Монгол уласай ниислэл Улаан-Баатар хотодо үнгэржэ, ээлжээтэ нааданууд дахинаа Агын тойрогто эрьебэ гээшэ.
|
НЭМЭЛТЭ МЭДЭЭСЭЛНҮҮД
|
Журналист Баяр Дамбаринчиновай дээрэ бэшэһэн «Алтарганын» анхан эхилһэн түүхэ дээрэ һая элирһэн нэмэлтэ мэдээсэлнүүдые таанарай һонорто үгэхэмнай. Монголой Хэнтэйн аймагай Дадал сумын Засаг даргын орлогшо сартуул хамниган, «Алтаргана» нааданай эхин дээрэ байлсаһашуулай нэгэн Балбарын Ганхуягай бэшэһэн баримтанууд гэбэл иимэ байна:
«Буряад дуу дуулагшадай хоорондо мүрысөө үнгэргэхэ тухай зүйл Дадал сумын соёлой ажалай 1994 оной түсэб соо оруулагдаһан байба. Энээн тухай Хэнтэйн аймагай Засаг даргын албан тоото бэшэг ерэжэ, тэрэ болзорынь 1994 оной зургаадугаар һарын 11-13 гэжэ тодорһон бэлэй. Тиигэжэ энэ мүрысөөндэ хабаадалсахыень аймагайнгаа Биндэр, Батширээт, Баян-Адарга, Норовлин сумануудта урилгануудые ябуулаабди. «Алтаргана» нааданаймнай эхин дээрэ байһан, тэрэниие зохёон байгуулһан хүнүүдые эли болгожо нэрлэхэ болоо һаа, тэрэ үедэ Дадал сумын Засаг дарга хуасай обогой Галсанай Доржсүрэн, нарин бэшэгын дарга Баатарцогтын Даваажаргал, ниигэмэй бодолгын түшэмэл Чимитдоржийн Баярмаа гэгшэд байһан юм. Мүрысөө үнгэргэхэ эмхидхэлэй хороон байгуулагдажа, тэрэниие толгойлхо гэжэ би томилогдоһон байгааб. «Алтаргана» наадаяа үнгэргэхэ бэлэдхэлэй хүдэлмэринүүдые ябуулжа байха үедэмнай, байн энэ мүрысөөгөө дэлгэрүүлжэ, ганса нэгэ дуулалдаад үнгэршэнгүй, саг үргэлжэ сугларжа байха тухай хөөрэлдөөнүүд гаража захалаа. «Алтарганын» мүрысөөнүүдые үнгэргэхэ эмхидхэлэй хорооной зүблөөн дээрэ энэ һанамжаяа элирхэйлһэмнай, хорооной гэшүүд тон дуратайгаар маанарые дэмжээ бэлэй. Тиигэжэ оройдоол гансахан лэ сумын хэмжээндэ үнгэрхөөр бэлдэгдэжэ байһан наадамнай ябан ошон бүхы дэлхэйн буряадуудай гол наадан боложо тодорхо хубитай байба ха юм даа.»
Энэ нэмэлтэ баримтануудые бэшэхэдээ бүмбэрсэг ехэ дэлхэйн зүг бүхэнөөр дэлгэрэн ажаһуудаг буряад гарбалтан байд гээд лэ ушаржа, танилсажа, дуу наадаяа дэлгэжэ, харилсаан хоорондоо заншал гуримуудаа халан абалсажа, тэдээнээ хүгжөөн дэлгэрүүлжэ, дороһоо ургажа ябаһан залуу һүрэгтөө дамжуулжа байха гол зорилготой «Алтаргана» нааданай эхин дээрэ байһан, дээрэ нэрлэгдэһэн сэсэн мэргэн, холын хараатай нүхэдэйнгөө алдар нэрые түүхын дансада мүнхэлэе гэһэн лэ зорилго байгаа юм даа. Тиихэдэ эхиеэ абаад саашаа дэлгэрхэ замайнь эхин дээрэ дэмжэжэ туһаяа үзүүлһэн Монгол ороной соёл урлалай габьяатад мүн лэ үндэр дээгүүр нэрлүүлхэ ёһотой.
Николай ШАБАЕВ
сахим номһоо
