Зоной хэрэгтэ
Зулаар бадарха сэдьхэлгүй һаа,
Юунэй тулада
Юһэн дүрэтэ
Юртэмсэтэеэ адли эрьелдэн,
Нараа тойрожо,
Наһаа эдлэжэ ябахабиб?
Барибшатайхан, тон зохидхоноор хэблэгдэһэн энээхэн номые нюдэндөө торгожо гартаа абаһан хүндэ авторай өөртөө табиһан асуудалда харюу бэдэржэ зобоһоной хэрэггүй. Энээхэн номые һэхэжэ һуухадаа тон лэ иимэ асуудалай мүн лэ уншагшын өөрынь толгойдо орохонь сохом. Цырен-Ханда Дарибазаровагай табиһан энэ асуудалда харюу уншагша өөрынгөө наһанай зам соо олохо ёһотой гээд һанагдана.
«Авторай олонхи шїлэгїїд эпическа гїрлєє утаћаар їлхөөтэй байдаг. Энэ хадаа хэлэгдэхэ удхаяа дэлбэлжэ, үргэнөөр, уншагшын һонирхол һэдэбые татуулжа бэшэдэг маягынь харуулна. Шүлэг зохёолгын гурим ёһонуудые гүйсэд хэрэглэхэ багжатай, тиигээдшье баян үгэнүүдээ хонгордоожо һураһан бэлигтэй поэт Цырен-Ханда Дарибазарова эпическэ захата бүтээл-поэмэнүүдые бэшэхэ болоһоор үнинэй. Энэ хэрэгтэ амжалтатай эхи табихыень хүсэе!..
…Үндэр модоор хүреэтэй ойн соорхойн – “Гэрэлтэ талмайн” сабшаланда үбһэ хуряалгада ябаһанаа автор гурбан бадагаар зураглаа. Тэдэнэйнь эхинэй, түгэсхэлэй бадагууд иимэ һэн:
Һанана гүш, Хүлэрэгтын эхинэй сабшалан;
Хажуураа дабтан һуудаг һэмнайш дабшалан.
Хатуу эриин хонгёо тодо абяан –
Хүгжэм шэнги һонор түглын сууряан.
* * *
Хүлһөө адхан манай табиһан һүри
Хорёо соомнай тобойжо дуураад түни.
Сэсэгтэ зунай хүшөө мэтэ харагдаа,
Гэрэлтэ талмайе үбэлэй дунда һануулаа!
Хура бороогүй халуун үдэрнүүдые һамбаашалан хүлһөө гаратараа хуряаһан үбһэеэ газаагаа сомоод, хүйтэн үбэлэй хаһада харахал бүридэнь, сэсэгтэ зунай халуун үдэрнүүдэйнь дурсалга – хүшөө болошоод, авторай сэдьхэлдэ дулаахан мэдэрэлээр жэгнэгдэдэг эдитэй байбал даа. Һайхан лэ гээшэ!» – гэжэ элитэ уран шүлэгшэ Булат Жанчипов энэ номой оролто үгэ соо бэшэнэ.
«Дарибазарова Цырен-Ханда Ринчиновна 1952 оной майн 8-ай нарата үдэр Яруунын аймагай Үльдэргэ тосхондо түрэһэн. Гэртэхиниинь хамтынгаа ажалда сүлөөгүй ябадаг байһанайхинь, бүри багаһаа Ринчин-Ханда эгэшэтэеэ өөһэдыгөө хараад байжа һуранхай һэн. Санжейжин Ринчинович абынгаа Нохоони, Түрхэлөөр адуушан ябахада, хоёртой-дүрбэтэйшүүл хараатай байһан модонһоо аргамжалагданхай, хажуудахи алирһаяа түүжэ һамаардагшье байһан хадаа. Мэдэгма Ринчиновна эжынгээ зөөмэл наймаанда хүдэлдэг байхада, дулаанай сагта дахалдажа, мори тэргээр холо ойрын гүүртэнүүдээр ябалсаха дуратай байгаа. Хожомынь тэдэнэйнгээ һү һаалиин гүүртын үбэлжөөн, зуһалангуудаар зөөжэ хүдэлжэ эхилхэдэ, хүбшын захаар, хүдөө талаар сэбэр агаараар амилжа үндыгөө гээшэ. Байгаалитай дүтэ харилсажа ябаһандаа, эдир хаһадаа уянгын сэсэг сэдьхэлдээ бадараан, шүлэгүүдыешье бэшэжэ туршаһан байха…» – гэжэ мүн лэ ном соо ороһон авторай намтар бэшэхэдээ Буряадай Гүрэнэй Ехэ һургуулиин багша Соёлма Жамбалова хэлэнэ.
Эхэ түрэл байгаалияа, хүдөө хүнэй ажабайдал гээшые онсо нюдөөр анхаржа, юрын лэ гэхэдэшни эрдэнеэр бадарһан үгэнүүдые холбожо үлхэхэ эдитэй Булад Жанчипов:
«Дээдэ ћургуулиин оюутан ябахаћаа Цырен-Ханда Дарибазарова шїлэг бэшэжэ эхилћэн юм. Илангаяа нютагайнгаа дунда ћургуулида багшалжа байхадаа, гэр бїлынгєє їдэр бїриин ажал хэрэгїїдэй забћарта, орой їдэшын сїлєєдэ заб оложо, ћамбаашалжа ћайхан мэдэрэлэй шїлэгїїдые, ћайн ћаналтай, ажалша бїхэриг нютагаархид тухайгаа дэлгэрэнгы статья, зураглал, очеркнуудые олоор бэшэжэ, «Буряад үнэн» ћониндо, «Байгал» һэтхүүлдэ, залуу бэшэгшэдэй хамтын согсолборинуудта хэблїїлдэг байба. Илангаяа ћургуулингаа ћурагшадай хабаадлагатай янза бїриин конкурс мїрысєєнїїдые эмхидхэгшэдэй урдаа хараха, їгїїлэл, сценаринуудые зохёожо тааруулдаг хїниинь байгаа», – гэжэ нютагайнгаа залуу авторай зохёолнуудаар урмашан байһанаа мэдүүлэн саашань бэшэнэ.
…Уран буряад үгэнүүдээ
Уянгатуулан һубяалта.
«Торгон уняар нэмэриһэн»
Тоонто нютагаа дуулаалта…
Цырен-Ханда Дарибазаровагай уран шүлэгшэ Булат Жанчиповай түрэһөөр 50 наһанай алтан ойдо бэшэһэн зорюулгаһаа эдээхэн мүрнүүдшье энэ ном соо олдохо байха.
Гурбан бүлэгһөө бүридэһэн горитойхон томо ном уран шүлэгтэ дуратайшуулай урмыень ханган мүндэлбэ гээшэ. Нэгэдэхи бүлэг «Байгаали, эхэ нютаг, хүнэй наһан – байгаа дэлхэйн жама ёһо», хоёрдохи бүлэгтэ «Сагаан саарһан бэшэггүй, сайхан удхаар дүүргэел» гэһэн уряа доро хүүгэдтэ зорюулагдаһан шүлэгүүд, гурбадахи бүлэг «Алтан түүхэ шэрээдэг арад, танаа магтая» гээд нэрлэгдэнхэй. Энэ номой онсо һонин талань гэбэл, нэгэ нюурта кирилл бэшэгээр бэшэгдэһэн шүлэг хажуудахи нюуртань монгол бэшэгээр үгтэнэ. Ном соохи монгол бэшэгээр үгтэһэн шүлэгүүд уншагшадай тоо олон болгохо байха, ушар юуб гэхэдэ, юрэл монгол бэшэгээр һонирхогшодой хажуугаар, сагай һамаргаанда орон нютагаа урилжа ошоһон олон тоото буряадууднай һүүлэй арбаад жэлнүүдэй туршада Шэнэхээн дайдаһаа бусажа ерээ ха юм, тэдэ буряадууд гол түлэб монгол бэшэгтэй, тиигэжэ тон лэ буряад һүлдэтэй энээхэн номые һаадгүй уншаха аргатай болобо гээшэ гээд һанагдана.
Энэ номой нара харахада хубитаяа оруулһан хүнүүдые нэрлэнгүй аргагүйл даа.
«Метрополь» компаниин юрэнхылэгшэ, Россиин Гүрэнэй дүүмын депутат Михаил Слипенчук, тэрэл компаниин захирал Баяр Цыренов, Яруунын аймагай «Үльдэргэ» ажахын түрүүлэгшэ Далай Галсанов, «Дозор» гэһэн харуулай эмхиин дарга Эрдэм Доржиев гэгшэдтэ эбээн тэдхэлгын энэрхы туһа үзүүлһэнэйнь түлөө, тиихэдэ юрэнхы ударидагша, һанаашалан хүтэлбэрилһэн Жанна Дымчикова, харюусалгата редактор Жаргал Бадагаров, редактор Булат Жанчипов, загбар бэлэдхэһэн Шарайд О. Галсан, хинан шалгаһан Татьяна Дугданова, монгол бэшэгэй редактор Галзууд Б. Жаргал, монгол бэшэг – Сонгоол Д. Нацагдорж, Уляад, Д. Амгалан, сахим хэлбэридэ оруулһан Индира Гомбоева, гэрэл зураг Галсан Гармаев – энэ ном гартаа барибал эдэл нүхэдтөө баярые хүргөөрэйгты!
2011-2014 онуудта «Буряад хэлэ хадагалан үлөөхэ ба болбосоруулан хүгжөөхэ» гэһэн Буряад Республикын гүрэнэй хүтэлбэриин арга хэмжээ соо Буряад Республикын соёлой министерствын байгуулһан «Уран зохёолой юртэмсэ» гэһэн грантын мүнгэн тэдхэмжээр хэблэгдээ гэжэ нэмэжэ хэлэхэ ёһотойбди.
Өөртөө табиһан асуудал. Уншагты, һонирхогты, өөртөө табиһан асуудалдаа харюу өөрынгөө наһанай намтар соо бэдэрэгты. Ном тухай энээхэн бэшэлгэеэ авторай үгэнүүдээр дүүргэбэл эгээл тааруу ха гэһэн бодол байна:
Мүнхэ сагай хүсэтэ урасхал үгсэһэн,
Морин хуурай эгэшэг аялга һүлдэлһэн
Молор талын сээжэдэ түрэһэн бэшэг,
Монгол хүнэй хубида үгтэһэн хэшэг.
Николай Шабаев
