Тэрэнэй бүтээһэн “Бурхан багшын миhэрэл” гэһэн богони хэмжээнэй фильм бии болон сасуугаа, Берлинэй фестивальда хабаадажа, бүхы дэлхэйе тойрон, уласхоорондын элдэб фестивальнуудта харуулагдана. «Эхын гурбан нулимса» гэжэ хоёрдохи фильм Каннын фестивальда хабаадажа, Торонто ошобо, Польшо гүрэн руу уригдаад байна. Дэлхэйн киноиндустрида өөрынгөө нэрые мэдүүлһэн залуу кинорежиссёр Баяр Дышеновтэй уулзажа, Буряад киногой хүгжэлтэ, буряад хэлэнэй байдал болон түсэб ажалнууд тухайнь хөөрэлдэһэн байнабди.
- Эхилжэ хөөрэлдэбэл, Баяр, буряад киноиндустриин үндэһэ табигша болохоёо байна бэшэ гүт? Буряад кино хадаа манай эндэ хүгжөөгүй шэнэ хэрэг ха юм даа.
- Манай үндэһэн киногой хүгжэлтын ерээдүй саг үшөө урдань байнал даа. Саг сагтаа буряад кино табигшад байһан. Валерий Инкижинов бүхы дэлхэйдэ мэдээжэ. Радна Сахалтуев уран зураашан, мультипликатор, “Айболит”, “Приключения капитана Врунгеля” болон хэдэн фильмнүүдые бүтээһэн. Александр Итыгилов “Как закалялась сталь”, “Продается шкурка медведя” болон бусад фильмнүүдые табиһан юм. Манай буряад хүбүүд Арья Дашиев, Барас Халзанов гэгшэд нютагһаа холо Украинада, Сведловскдо киностудинуудта ажалладаг байгаа. Бидэ мүнөө буряад киностуди байгуулбабди.
- Ямар шэнэ кинофильм хүлеэн абахамнай гээшэб?
- Бидэ, бүлэг хүбүүд, кино бүтээхэ һанал хүсэлөө нэгэдүүлэн, томо хэмжээнэй фильм буулгажа эхилэнхэйбди. Би хоёр багахан фильм буулгажа байхадаа, буряад кино тухай ходол бодомжолжо ябааб. Дүүрэн хэмжээнэй фильм буулгахада, ехэ олон мэргэжэлтэд хэрэгтэй. Би, хубиин хэрэг эрхилэгшэ, тэдэ мэргэжэлтэдые һургаха аргагүйб. Тиимэһээ өөрөө буулгажа эхилхэдэмни, хэдэн тээһээ кино буулгаха шадалтай, хүсэлтэй зон сугларжа, нэгэдэнэбди. Сагай ошохо бүри ажал хүнгэнөөр ябана. Тиигээдшье, “Чайник”, ”На Байкал” гэһэн КВН-эйхидэй бүтээһэн фильмнүүдые хараад лэ мартахаар. Үндэһэн буряад кино үгы ха юм даа. Мүнөө “Женька. Духи и Любовь” гэжэ уридшалан нэрлэгдэһэн комеди хэжэ байнабди. Юундэ комедиб гэнэ гүт? Сэхыень хэлэхэдэ, комеди буулгаха гээшэ эгээл хүшэр юм. Эрхүү хотын Женя гэжэ ород хүбүүн буряад Дулмади хоёрой инаг дуран тухай фильм. Хоёр яһатанай ёһо заншалай, абари зангай харилсаан, зарим үедөө зүрилдөөн, тэмсэл харуулагдаха. Эндэ хадаг табихаһаа эхилээд лэ ёһо заншалта үйлэ хэрэгүүд тодорхойгоор харуулагдаха, зүгөөр инаг дуранай шэдитэ хүсэн хэзээдэшье илахал даа.
- Гол геройнууд хэд гээшэб?
- Улаан-Үдын залуу, хэндэшье мэдээжэ бэшэ Максим Непомнящих болон Анастасия Бужинаева хоёр гол рольдо нааданад. Буряадаймнай мэдээжэ артистнар, Георгий Бутуханов, Марта Зоригтуева, Бэлигтэ Дамбаев, Солбон Субботин гэгшэд наадаха. Үшөө хэдэн артистнарай рольнууд бии, тэдэниие наадаха артистнар мүнөө шэлэн абалга гаража байнад. Декабриин 15 хүрэтэр киномнай буулгагдаад, бүтэхэ ёһотой. Киногой тон ехэ ажалынь - бэлдэлгын хаһа, харин тэрэниие буулгахада тон түргэн байдаг юм. Ажалнай мүнөө, одоол «хүүесэ» ябажа байна. Эрхүү, Улаан-Үдэ болон хүдөө аймагуудаар энэ фильм буулгагдаха, Сагаалганай һүүлээр харагшадай анхаралда табигдаха.
- Буряад киностуди байгуулаа хадаа, олон фильмнүүдые дээрэ дээрэһээнь буулгажа захалха бэзэт?
- Тиигэхэл ёһотойбди. Студи бии болоо хадаа, комеди, драма, трагеди болон хэдэн ондоо жанрнуудаар ажаллахабди. Буряад кино бии гэжэ Россиин кинопрокадта бэеэ мэдүүлхэ хэрэгтэй. Саашань, ерэхэ зундаа үшөө нэгэ ехэ ажал бии. Би Каннын фестивалиин үедэ киносценаринуудай конкурсда “Шаранохой” гэжэ фильмын сценари табиһан байнаб. Тэндэ Европын кинопродюсернууд СНГ-гэй гүрэнүүдэй 5 авторнуудай сценаринуудые шэлэн абаа. Тэдэнэй тоодо минии «Шаранохой» оролсоо. Мүнөө Москва хотын продюсер тэрэ фильм буулгалгын эмхидхэлэй ажал Европын продюсернуудтай ябуулжа байна, мүнгэ алтанай асуудал шиидхэжэ байна. Энэ фильм буулгагдажа үрдеэдүй аад, хэдэн фестивальнуудта харуулагдаха аргатай болонхой. Ерэхэ жэлэй август, сентябрь, октябрь һарануудта буулгагдаад лэ, фестивальнуудта ябажа эхилхэ.
- Кино буулгаха гээшэ ехэхэн мүнгэн зөөриин гаргашатай ажал байха. Энэ буулгажа байһан комедитнай хэдытэ гээшэб? Нюуса бэшэ һаань, хэлэжэ үгыт.
- 7-8 миллион ород түхэригэй гарзатай. Би Эрхүү хотын «Феникс» гэһэн багахан киностудиин хүбүүдтэй хамтаржа, өөрынгөө мүнгэн зөөри нэгэдүүлээд, ажалаа хэжэ байнабди. Урда бүтээһэн 2 багахан фильмдэмни эдэл хүбүүд туhалаа бэлэй.
Эхилэн сасуугаа амжалта туйлаха гээшэ үсөөхэн лэ зоной аза талаан. Танай кинофильмнүүдэй иимэ түргэн туйлаһан амжалта һэжэг түрэмөөр…
- Үнөөхэрөө, гайхалтай (энеэнэ). Хамта ажалладаг Москвагайм нүхэд баһа: “Амжалташни эди шэдигүйгөөр бүтээгүй ха” - гэжэ шоглоо һэн. Би тиигэхэдэнь: “Зүб даа, түүрүүшын фильм соо Будда бурхан харгы нээгээ. Удаадахидань, Ногоон дара эхэ туһалаа. Бурханай үршөөлөөр би кино буулгааб”, - гээ бэлэйб.
- Баяр! Зүрхэ ороод, үшөө нэгэ асуудал һурамаар байна. “Эхын гурбан нулимса” гэһэн фильм соо танай гол герой боложо наадаһан Баста Цыденов рольдоо тааранагүй хаш. Яагаад 50-60 наһанай хүн Эхынгээ захяа мартаба гээшэб? 30-40 наһатай хүн наадаха байгаа бэшэ гү? Бэлигтэй Баста Цыденовые муу артист гэнэ бэшэб. Энэ ганса минии һанамжа бэшэ, олон зон баһал тиигэжэ һанана.
- Та өөрөө зүрхэ сэдьхэлдээ бурхатай, буряад хүн хадаа, тиигэжэ һананат. Зүгөөр булта буряадууд тиимэ бэшэ. Ажабайдалда хараад үзыт, 50- 60 наһатайшуул соо архи уугаад, түрэһэн эжы абаяа газаа хаяха, тэдээн руугаа һүхэшье далайн, тоншожорхихо этэгээдүүд олон. Энэ нэгэ талаар, нүгөө талаhаань хараад үзэе. Та бидэ хоёр тал-мүл буряадаараа хөөрэлдэжэ байнабди. Харин иимэ зон үсөөн. Би мүнөө гол герой болохо буряад басага ехэ удаан оложо ядааб. Одоол ёһотой, алишье талаараа таарама, шал буряад басага олооб гэжэ һанахадашни, буряад хэлэеэ мэдэхэгүй байхал даа, одоол зоболон байба. Танай “бидэ, буряадууд тиимэ бэшэбди, бурхатайбди,”- гэжэ хэлэгшэтнай буруу. Буряад араднай һалажа байна. Үшөө 50 жэл үнгэрхэдэ, хүдөө нютагта буряадаар дуугардаг 2-3 шабгансанар лэ үлэхэхэдөө болохо, 100-200 жэлэй саана буряад арад ород гү, али хитад болоод байхал даа. Мүнөө соёл, хэлэеэ буряадууд хүгжөөнэ гэжэ хэлэнэбди, алим бэ, тэрэ хүгжэлтэ?! Ори ганса буряад газетын ямар байдалда ороод байһаниинь мэдээжэ. Буряад хэлэн дээрэ бэшэдэг зондо ехэ мүнгэ түлэхэ ёһотой, тэдэмнай ехэ үсөөн гээшэ. Буряад арадай мүнөө политика, экономикын хүгжэлтын замһаа халингүй үлэхын тула гэбэл, эрид дэмжэлтэ үзүүлхэ тухай шиидхэбэри дээдын засаг абаха ёһотой.
- Тон зүб хэлэнэт, илангаяа, мүнгэн тухай. Баяр, һайнта даа, хэжэ байһан ажалдатнай амжалта хүсөөд, бүтээһэн ажалыетнай хүлеэн абахабди.
