– Баттулга, энэ үдэшэ бидэ «Тогтошогүй урасхал» гэһэн нэрэтэй үнэхөөр гайхамшагта зохёол шагнабабди. Буряадай түүхэдэ зорюулагдаһан энэ зохёол та, ямар һанаа бодол түрэжэ, бэшэһэн байнабта?
– Урасхал гээшэ хэзээдэшье тогтодоггүй (һаатадаггүй), нэгэ үе заа болохо, нэгэ үе ехэ болохо, гэбэшье үргэлжэ урдажал байха. Би түүхэшэ эрдэмтэн бэшэ хүгжэмшэн хүн хадаа, энэ ХХ зуун жэлэй туршада буряад-монгол хүнэй сэдьхэл, зүрхэн дотор юун боложо байгааб гээшые хүгжэмөөр харуулха гэһэн бодолтой, энэ зохёол дээрэ хүдэлһэн байнаб, тэрэ үеын хүнэй сэдьхэл, буряад хүнэй, монгол хүнэй сэдьхэл харуулжа туршаба гээшэ хаб...
– ХХ зуун жэл буряад арадта нээрээшье ехэ хүндэ байгаа. Юуб гэбэл, хаанта засаг 1900 ондо Газар тухай зарлиг гаргажа, буряад малшадай газарынь хасагдажа, араднай аргагүй ехэ хохидолдо орожо, малаа маллаха газаргүй болоод, олоороо нүүжэ эхилһэн байна. Малшадта болон таряашадта, тус тустань адли хэмжүүрээр, газар хубаагдаа, энэ байдалай хойшолон эли ха юм даа – тарилгын газар, тиихэдэ бэлшээриин, үбhэ хуряалгын газар гээд хоорондоо илгаатай бэшэ юм гү…Үшөө тиихэдэ 1901 ондо Талын дүүмэнүүд усадхагдаа гэжэ мэдэнэбди.
– Зохёолоймни нэгэдэхи хубиин түрүүшын нэрэ – Мүрдэлгэ. Дараань Зүгнэлтэ боро хараан. 1901 гээд нэрлээб. Дэлхэйн түүхэдэ олон янзын үндэһэтэн олон ондоо һанаа бодолтой, нэгэниинь нүгөөдэеэ тагнажа, дотор бодолдоо мүрдэжэ, ажаглажа, анхарһанаа нюуртань хэлэхэгүй, зүрхэлхэгүй байдал – газараа, засагаа буляалдаан, хубисхал, шэнэ байдал тогтоогдожо эхилээ. ХХ зуун жэлэй эхиндэ элдэб яһанай арадууд олон ондоо тээшээ жүдхэнэ, гэбэшье монгол туургата арадууд тойронхи байдалдаа баригдаад байна. Бүхы юумэн энэ бэеэрээ, тэрэ дороо болоодхиногүй, арад зон сэдьхэлээрээ юуб даа хүлеэжэл байна. Тэрээнэйнь ямар байхые, илангаяа ямар болохые мэдээгүй арад зон, энгиин зон юуш мэдээ, ойлгоогүй, нютагтаа һуужал байгаа... Тиихэдээ аюул ерэжэ, дүтэлжэ байна гэжэ хүнүүд сэдьхэлээрээ мэдэрнэ.
Зохёолойм хоёрдохи хуби – Гашуун һалхин. 1937 Үнэхөөрөөшье тэрэ аюул гээшэнь арад зоной толгой дээрэ буужа ерээ. Гушаад оной мүрдэлгэ, хардалга, тушаалга... хэлэшэ, хөөрэшэгүй ехэ хохидолдо ороһон буряад арад. 1937-1941 онууд, хойшодоошье, 1957 он болотор… Тоогоороо эды үсөөн буряадууд Агууехэ дайнда хабаадаа, хэды олон залуу буряад хүбүүд хосорооб, хэды олон хүн түрөөгүйб...
Зохёолой гурбадахи хубиин "Дотоод дуудалгын" эхиндэ – бүреэ наадана. Үхэр бүреэ гансаараа. Буряад арадай Орос гүрэнэй харьяата албатан боложо нэгэдэлгын үе – айхабтар шанга эсэстэй намдуухан хүгжэм доро.
Хүхэ Мүнхэ Тэнгэри доро буряад-монголшууд «Арадаймнай ерээдүй һайхан байха, манай арад нютаг нугаяа, ёһо заншалаа, хэлэ, соёлоо аршалжа шадаха», – гэһэн найдалтай ХХI зуун жэлэй эхинhээ хүсэ шадалаа эршэдүүлэн, мартагдаhан заримыень hэргээжэ, гээрэшэнгүй энэ хүрэжэ ерээшэ заншалнуудаа, хэлэеэ, соёлоо залуу hүрэгтөө дамжуулан, хүгжэлтын замаар дабшажа байна.
– Баттулга, танай саашанхи зохёохы ажалда, ажабайдалдатнай амжалтануудые хүсэнэб. Үшөө олон шэнэ зохёолнуудые заатагүй бүтээхэ байхат гэжэ найданаб.
– Би баһал өөрынгөө зүгһөө Ч. Павловай нэрэмжэтэ буряад арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй оркестрэй хүгжэмшэдтэ һайниие хүргэнэб. Һайн бэлэйт, баярлалаа.
ТОГТОШОГҮЙ (ҺААТАШАГҮЙ) УРАСХАЛ –
НЕОСЛАБЕВАЮЩИЙ ПОТОК
1-дэхи хуби (часть 1) Зүгнэлтэ боро хараан – Сумерки предчувствий. 1901
2-дохи хуби (часть 2) Гашуун һалхин – Горький ветер. 1937
3-дахи хуби (часть 3) Дотоодо дуудалга – Пробуждение духа. 1990
XX век – век грозных предчувствий и свершившихся социальных катаклизмов, век кровавых войн и революций. Красное колесо истории жестоко прошлось по народам России. Лучшие сыны и дочери бурят-монгольского народа пронесли сквозь время память о прошлом своих предков и сохранили веру в будущее.
Молодой композитор Галмандахын Баттулга выразил свое потрясение в музыке. Родилось произведение “Тогтошогүй урасхал – Неослабевающий поток”, мелодии которого пронесут слушателей по самым трагическим и переломным вехам в истории бурят-монгольского народа. Истории, страницы которой наполнены глубоким драматизмом резких поворотов судьбы, верой в будущее и неиссякаемым оптимизмом.
