Түрэл нютагһаа холо
Буряад зоной анханай ажабайдалда хомор байһан геолог мэргэжэлтэй абынгаа ажаллаһан Урда-Ураалда Света басаган мүндэлһэн намтартай. Ашагта малтамалнуудые бэдэржэ, хада уулаар ажалтай ябаһан гэртэхинтэеэ Светын балшар бага болон эдирхэн наһаниинь саашадаа Хойто-Байгалай аймагта, Магадан можодо үнгэрһэн юм. Буряад нютагһаа холо үндыһэн басаганай жэнхэни һайхан буряад хэлэндээ, аянгата хүгжэм, буряад дуунда шүтэн дурлаһаниинь гайхалтай, гэбэшье энээндэ түрэлхидэйнь нүлөөн сэгнэшэгүй ехэ үүргэ дүүргээ гэмээр байна. Светын эжы Бальжинима Ринчинова хүгжэмэй училищида һуража байгаад, геолог Жамбалдоржо Бабуев гэжэ хүбүүндэ хадамда гараад, хүгжэмшэнэй харгыһаа хадуурһан юм. Гэбэшье, нютагаа ерэхэдээ, урданай арадай болон шэнэ дуунуудые нототойнь үзэжэ, гэртээ абаашаад, басагадаа һургадаг байһаниинь ехэ туһатай байгаа. Буряад дуугаа дуулажа, сэдьхэлээ хүдэлгэжэ, түрэл тоонто дайдаяа дурсажа, эльгэлэн гуниглажа, уяржа байхадаа, үхибүүдээ жэнхэни һайхан буряад хэлэндээ һургаа бшуу даа.
Хүүхэлдэйн театрай татаса диилээ
Магаданда дунда һургуулияа дүүргээд, Улаан-Үдын хүгжэмэй училищиин хорой-дирижёрско таһагта һуража байтарнь, республикын хүүхэлдэйн театр бүлэг буряад артистнарые абажа эхилнэ. Тиихэдэнь Светлана нэгэшье маргангүй театр ерээ бэлэй. Энэ ушар мэнэл һаяхана болоһон мэтэ, тон элихэнээр тэрээндэ һанагдана.
– Хүүхэлдэйн театрта буряад бүлэг байгуулха зорилготой буряадай бэлигтэй уран зохёолшон Цырен-Базар Бадмаев «Тархай-улаан малгай» гэжэ зүжэг буряад хэлэн дээрэ бэшээд, жюриин бүридэлдэ һуугаа бэлэй. Ехэл зохидоор намтай хөөрэлдөө һэн. «Нютаг нугашни хаанаб?» гэхэһээ эхилээд лэ, буряад хэлэеэ мэдэдэг хүн гүш гэжэ һонирхоо. «Табан хурганай тоолуур мэдэхэгши?», – гэжэ асууба. Абамни хэлэндэ орожо эхилхэдэм заажа үгэһэн байгаа. «Барбаадай, Батан туулай, Тоохон тобшо, Толи байса, Бишыхан Шэгшүүдэй», – гээд тооложо үгэбэб. Буряад дуушье дуулабаб. Театрай ахамад найруулагша Владимир Ральчук мүн лэ хажуудань һуугаа һэн. Тиигэжэ, буряад бүлэгтэеэ театрай артистын тоодо оролсоо бэлэйб, – гэжэ Светлана хөөрэнэ. Зүүн-Сибиириин соёлой институдай театральна-режиссёрска таһаг заочнооор дүүргэжэ гараа. Энэ үедэ тэрээнэй артистын замда үнэн харгыень зааһан багшанар тухайнь онсо хэлэлтэй: Содном Будажапов, Санжа Аранжуров, Намсалма Шагдарова, Дарима Халматова гэгшэд байһан юм.
Түрүүшын зүжэг
Хүүхэлдэйн театрай буряад бүлэгтэ шэлэгдэһэн артистнарай соёл гэгээрэлэй училищи дүүргэжэ байха үедөө Светлана ород бүлэгтэй «Холодное сердце» гэһэн зүжэгтэ модоор дархалагдаһан томо гэгшын хүүхэлдэй баряад, татагдаһан хүшэгын саана хоргодон, наадаа бэлэй. Хүүхэлдэйнь хүндэ гээшэ, гаршье шалаа, хүзүү һээрынь таталдажа, нюрганииньшье үбдэжэ эхилээ. Теэд хүүхэлдэйгээ һарюу болгохо ёһогүй. Эсээд, хоолойгоошье һуладуулха аргагүй. Эсэһэн тамираа бишыхан харагшадтаа мэдүүлжэ болохогүй. Наадахал хэрэгтэй. Энэ зүжэгтэ хабаадаха үедөө, буруу мэргэжэл шэлэбэ хаб, хүүхэлдэйн театрай артист боложо шадахагүй хаб даа, гэжэ оло дахин бодомжолоо бэлэй. Эндэ ехэ хүсэтэй, шадалтай байха, элүүр энхэ бэе махабад хэрэгтэй. Теэд зориһондоо хүрэдэг, эрид абари зантай байһандаал тэсээ.
Хүүхэлдэйн театрай артистын онсо илгаа
Ямаршье жанрай артист хадаа заабол харагшадай һайхашааһан анхаралда хүртэхэ, бэлиг шадабарияа тэмдэглүүлхэ, мэдүүлхэ дуратай байдаг. Энэ талаар хүүхэлдэйн театрай артистнар бусадһаа илгаатай гэбэл алдуугүй. Театрта Баир Галсанов гэжэ бэлигтэй артист морин боложо наададаг һэн. Морин гээшые дүрбэн хүлөөрөө дүнгэжэ наадаха, энэ баһал шухала, репертуарна саарһан дээрэ юун гэжэ бэшэхэб, «мориной хойто хүлнүүд болооб гэжэ бэшэхэм гү?», – гэжэ тэрэ шоглодог бэлэй. Ондоо театрнуудта ороходоо, хүүхэлдэйн зүжэгтэ бүхы рольнууд шухала, модон гү, түгсүүл гү, хоолойгоо ондоо болгожо абяалха – эдэ бүгэдые шадаха хэрэгтэй. Мүн гансал өөрынгөө роль наадаад дүүрэхэ бэшэхэ, суг хабаадажа байһан артистнартаа туһа боложо үгэхэ гэһэн үйлэ байдаг. Энээн тухай залуу артистнарта тон түрүүн ойлгуулдаг юм.
– Театртамнай Россиин габьяата артист Виктор Ральчук 40 гаран жэлэй туршада наадаа, хожомынь тэрэнэй гансал нэрэнь мэдээжэ, нюураарнь хэншье танидаггүй һэн. Һүүлэй үедэ хүүхэлдэйн зүжэгүүдэй онол арга шэнэлэгдэн, элдэб һонин арга хэрэглэгдэдэг болоо. Найруулагшад зарим ушарта артистын бэеэрээ хабаадалгатай байдаг ушарнуудые хэрэглэжэ захалаа, үгышье һаа зүжэгэй удаа заабол гаража, харагшадтаа нэрээ мэдүүлэн, дохигты гэдэг болоо һэн, – гэжэ Светлана Жамбалдоржиевна хөөрэбэ.
Рольнууд һайн, муу гэжэ байдаггүй, бултал адлиханаар һанагдадаг
Хүүхэлдэйн театр мүнөө байһан байшандаа 1987 онһоо наадажа эхилһэн юм. Харин тэрэнэй урда тээ Пушкинай гудамжаар театрай захиргаанай байра соо репетицинүүдээ эмхидхэжэ, зүжэгүүдээ бэлдээд лэ, хүдөө нютагуудаар гастрольдо гарадаг байһан. Илангаяа буряадуудай ажаһуудаг нютагуудаар жэлэй 9 һара соо концерт наадаяа дэлгэжэ ябадаг һэн. Үдэртөө үхибүүдтэ зүжэгүүдые, үдэшэндөө томошуулда концерт наадануудые дэлгэдэг байгаа. Буряад бүлэгтэ дуу хүгжэмдэ абьяастай артистнар сугларжа, бүрин концертнэ программа зохёогдоо һэн. Ганса дуу дуулаха бэшэ, шог ёгто зугаа наадан дэлгэгдэдэг байгаа. Тиигэжэ Светлана Бунеевагай бэлигэй хоёрдохи шадабари тодороо бэлэй.
Дууша бэлиг хаанаһаа эхитэйб?
Бага байхадаа хүгжэмэй һургуули дүүргэһэн Светлана шадамар бэрхээр дуу дууладаг, ното уншадаг бэлэй. Цырен-Дулма Дондоковагай зохёоһон «Үншэн сагаан ботогон» гэһэн зүжэгэй премьерэ (найруулагша Туяна Бадагаева) Хотын пионернүүдэй байшанда болоо һэн. Эхэеэ алдажа үншэрһэн сагаахан ботогоной рольдо Милена Урбазаева наадаа. Харин Светлана Бунеева Эхэ газарай рольдо наадажа, «Үншэн сагаан ботогон», – гэжэ дуу харагшадай уяртар дуулаа бэлэй. Тиигэжэ, Света хүгжэм дуунда абьяастай байһанаа мэдүүлээ. 1990 ондо «Дунгар» гэһэн этношоу бии болгогдоо, эндэ гансашье эстрадна бэшэ, үшөө драматическа шэглэлтэй дуушанай хэрэгтэй байхада Светлана Бунеевае уриһан юм. Энээнһээ эхилжэ, бэлигтэй дуушанай харгы тодорһон гэмээр лэ даа.
Түрэл театрайнь амжалта
Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай туйлаһан амжалтанууд тухай оло дахин бэшэгдэһэн. Светланын тэмдэглэһээр, театр ганса хүдөө нютагуудаар гастрольдо ябадаг бэшэ, Шэтэ, Эрхүү можонуудаар, Хабаровска, Алас-Дурнын хизаарнуудаар, Магаданай болон Москвагай областьнуудаар зүжэг наадаяа дэлгэһэн юм. Хожомынь театр хари гүрэнүүдээр гастрольдо гаража, элдэб уласхоорондын болон Росси гүрэн доторхи конкурснуудта эдэбхитэйгээр хабаададаг болоо. Тэдэ бүгэдые гэршэлһэн тэмдэг гэхэдэ, театрай «Алтан баг» гэһэн шанда 4 дахин хүртэһэн ушар. Тэрэ тоодо Туяна Бадагаевагай табиһан «Небесный аргамак» гэһэн зүжэг оролсоно, эндэ Светлана Бунеева «Эхэ бурханай» роль наадаһан байха юм.
Буряад хэлэнэй хэшээлнүүд
Зарим хүдөө нютагуудта буряад хэлэн дээрэ табигдаһан зүжэгүүдые үхибүүдэй ойлгодоггүй байхадань, зүжэгтөө ород, буряад үгэнүүдые холижо байжа наададаг болоо һэн. Тэрэ үедэ Светлана Бунеева яагаад буряад хэлэндэ үхибүүдые һургахаб гэжэ һанаата болодог байгаа. Театрай, хүүхэлдэйнүүдэй аргаар үхибүүдые буряад хэлэндэ һургаха зорилготой онсо программа зохёоһон юм. Оскар Уайльдын «Урлалай зорилго: сэнгүүлэн һургаха», – гэһэн үгэнүүдые баримталан, энэ ажалаа ябуулаа. Тиигэжэ 4-5 жэлнүүдэй туршада «Үльгэр» театрта буряад хэлэндэ, ёһо заншалда хабаатай зүжэг нааданууд табигдажа эхилээ. Сагаалгануудай үедэ болон үхибүүдэй зунай амаралтын хаһада лагерьта амаржа байһан үхибүүдтэ буряад хэлэнэй хэшээлнүүд зүжэглэмэл үльгэр онтохоной аргаар шудалагдадаг болоо. Мүн энэ ехэ проектын шугамаар Улаан-Үдэ хотын 3-дахи гимназиин буряад хэлэнэй багша Б-Х. Пурбуеватай суг хотын һургуулинуудай һурагшадай хабаадалгатай зүжэгүүдые буряад хэлэн дээрэ табюулжа, конкурс эмхидхээ. Удаадахи харалганда хүдөөгэй һургуулиин үхибүүд хабаадаха юм.
«Һанаамгай Сэнгэ» гэжэ зүжэгэй премьерэ болохонь
Энэл «Буряад хэлэнэй хэшээлнүүд» гэһэн программын шугамаар байгша оной ноябрь һара соо «Һанаамгай Сэнгэ» гэжэ зүжэг табигдахаяа бэлдэгдэжэ байна. Филипп Балдаевай «Сэсэн Энхэ» гэжэ онтохондо үндэһэлэн, зүжэг найруулагдаа. Энэ зүжэгтэ Светлана Жамбалдоржиевна зүрхэлжэ, өөрөө шүлэгүүдые зохёогоо. Тэдээндэнь хүгжэмшэн Лариса Санжиева хүгжэм найруулаа. Светлана Бунеевагай үшөө нэгэ анханай мэдэгдээгүй бэлиг шадабари эндэ тодорбо. Хайрата эжынь залуу ябахадаа шүлэг бэшэдэг байһан. Энэ бэлиг Светланын досоо ходол байжа, өөрынгөө ерэхэ сагые хүлеэгээ бэшэ гү? Үшөө нэгэ һонин юумэн гэхэдэ, буряадай мэдээжэ уран шүлэгшэн Гунга Чимитов Светланада хэдэн шүлэгүүдые асархадаа: «Үгэнүүдынь Гунга Чимитовэй, хүгжэмынь Светлана Бунеевагай» – гэжэ тэмдэглэһэн байдаг. Мүнөө Светлана Жамбалдоржиевна тэрээнээ шог болгон хөөрэдэг. Бү мэдэе, дундаршагүй бэлигтэй хүнэй бэлигэй булаг алишье талаараа дэлбэржэ байдаг гэлсэдэг. Байтараа тэрэнэй досооһоо хүгжэмшэншье мүндэлжэ магад, хүлеэгээд лэ байя.
Россиин эрхимүүдэй зэргэдэ нэрлэгдээ
Буряадай габьяата артист, Буряадай арадай артист, Россиин габьяата артист Светлана Бунеева тухай үшөөл олон һонин-һонин, дууһашагүй үйлэ хэрэгүүдые хөөрэжэл байхаар. Теэд, мүнөө, даб дээрээ үсөөхэн зондо мэдээжэ, нэгэ һониниие уншагшадтаа дуулгая. Эндэ һаяхана «Үльгэр» театрай ахамад найруулагша, театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Эрдэни Жалцанов Светлана Бунеева хоёрой нэрэ «Лучшие сыны и дочери России» гэһэн энциклопедидэ оруулагдаад, тэрэнь 2013 ондо хэблэгдэхэ. Энэ хадаа одоол Светлана Бунеевада бурханай үршөөлөөр баян дэлгэр байгаалиин түрэлхидөөрнь дамжуулан бэлэглэһэн бэлигэй, тэрэнэй олон ондоо шэглэлнүүдтэй онсо шадабаринуудай ёһотойл гэршэ болобол даа.
Цырегма Сампилова, “Буряад Үнэн” һонин
