Эгээл түрүүшын уулзалгаһаа инаг дуран мүндэлөө
Саян Жамбаловай Зүүн Сибириин соёлой институдта 1-дэхи курсда һуража байхадань, Ленинградай театрай, хүгжэмэй болон кинематографиин институдай шалгалтын комисси ерэжэ, Буряад драмын театрта буряад артистнарай студида бүлэг оюутадые шэлэн абажа байгаа. Артист болохо хүсэлдэ хара багаһаа сэдьхэлээрээ тэгүүлжэ ябаһан Саян тэндэ ошожо шалгалта дабаһан юм. Эржена Ленинградай институдай 3-дахи курсын оюутан болонхой, тэрэ шалгалтын комисииин гэшүүнээр зунайнгаа амаралтада ажаллажа байгаа. Тэрэл жэлэй намар Саян Ленинградта һуража эхилхэдээ, нэгэтэ зүрхэлжэ, Эрженэдэ дүтэлөөд, гэр бүлэ болоё, гэжэ дурадхаһан байгаа. Харин Эржена томоотойгоор: ”Бодожо үзэхэб”, - гэжэ хэлэһэн юм байха. Эржена гурбан жэлэй туршада бодожо үзөөд, 1987 ондо залуу гэр бүлэ мүндэлһэн түүхэтэй юм.
Яагаад дуушад болооб?
Ленинградай театральна институт дүүргээд, Буряад театрта артистаар хүдэлжэ байхадаа, сугтаа гитара дээрэ наадаад, дуу дууладаг болоһон байна. А. Андреевэй “Эжэл гансам, ерээрэй” гэжэ эгээл түрүүшынгээ дууе оперно артистнарһаа тад ондоо маягаар дуулажа, олондо һайхашаагдаһан юм. Гастрольдо гарахадаа, автобус соо хюулаа һуугаад,.. үбдэг дээгүүрнь басаганиинь унтажа ябаха… Саян бэлигтэй поэт Цыдып Жамбаловай хүбүүн хадаа, абынгаа зохёоһон “Дуһалнууд” гэжэ шүлэг дуунда таруулжа, Эржена хүгжэм зохёогоод лэ, тиигэжэ тэдэ хоёрой эгээл түрүүшын өөһэдын дуун мүндэлһэн түүхэтэй.
Угаар дамжуулагдаһан бэлиг
Эрженын аба Зугдар Цыдыпов бэлигтэй комедийнэ артист байһан юм. Театрһаа болёод, олон жэлэй туршада Зүүн Сибириин соёлой институдта багшалһан. Харин Саян хара багаһаа һургуулиингаа бүхы концерт нааданда, зүжэг дуунда ехэ оролдосотойгоор хабаададаг һэн. Тэрэ үедэ һургуулида “художественная самодеятельность” гэһэн хэмжээ ябуулганууд ехэ эдэбхитэй эмхидхэгдэжэ, бэлигтэй үхибүүдые элирүүлдэг байһан.
– Магад, абымни бэлиг шадабари намда дамжуулагдаа. Бага наһандаа кинодо артистнарые харахадаа, тэдээнэй орондо өөрыгөө жэшээлэн, досоогоо зохёодог байгааб. Теэд нам шэнги буряад нюуртай артист байдаггүй хаш гэжэ һанаата болодог байгааб, – гэжэ Саян хөөрэнэ.
Артистын амжалтын амта үзэлгэ
Ленинградай театральна институдта һуража байхадань «Принцесса Турандот», «Чингис хаан» гэһэн зүжэгүүд табигдажа, Саян гол рольнуудые наадаа. Эгээл тиигэхэдээ, бэлигтэй, амжалтатай артист болохо аргатай гэжэ магтуулаашье, өөрөөшье тэрээнээ мэдэржэ, одоол артистын амжалтын амта үзэһэн юм. Эгээл тэрэ үедэ, түрүүшынгээ алхамуудые хэжэ байхадаа, шэлэһэн харгымни үнэн гэжэ, театрай ажалай абьяас сэдьхэлдээ мэдэрһэн юм. Һүүлдэнь өөрөө дуунуудые зохёожо, олондо һайхашаагдан, артистын харгын мүлигдэжэ эхилхэдэ, тон зүб харгы шэлэжэ шадаһанаа, үшөө дахин омогорхон мэдэрээ бэлэй.
Американ проект
Нью-йорк хотодо ажаһуудаг Ирина Пантаева “Хун шубуун” гэһэн зүжэгтэ хабаадахадаа, түрэһэн абаяа, хүгжэмшэн Владилен Пантаевые хүгжэм зохёохыень уриһан юм. Тэндэ ажаллажа байхадань, Америкын мэдээжэ режиссер Вирляна Ткач Владилен Даниловичһаа: ” Танай нютагта залуу хүгжэмшэд, дуушад бии гү?», – гэхэдэнь, Саян, Эржена, Эрдэни гээд бии гэжэ бидэниие зууршалһан юм. Тэрэл зуниинь режиссёр Америкэһээ ерээд, бидэнтэй ажаллажа эхилээ һэн. Яагаад өөрынгөө үндэһэн арадай зан абари, онсо илгааень харуулжа, американ харагшадые һонирхуулха гээшэб, гэжэ ехэ бодомжолдог байгаабди. Тиигэжэ, “Хун шубуун”, Бальжан хатан тухай “Сагаан шубуунай дуун” гэһэн хүгжэмтэ зүжэгүүд бии болоһон юм. 1997 онһоо 2003 он болотор Америкын проектээр ажаллаабди. Олон ажалнуудые бүтээжэ байха үедөө, Балжан хатан тухай дуу, хүгжэм, домог бэдэржэ, Агын буряадуудай дуунуудые бэшэжэ абахаяа Ага нютагаар ябаабди. Баруун буряадай дуунуудые бэшэжэ ябаһаар,”Үлеэн басагад” гэһэн зүжэг бии болоо. Тиигэжэ ябатараа, Монголдо, Шэнэхээндэ буряадууд ажаһуудаг гээд, тэрээн руу ошожо, баһал зүжэгүүд мүндэлһэн юм.
– Энэ ажал хадаа алишье нютагаар ябажа, урданай дуунуудай баялиг нөөсэлжэ, суглуулжа, хадагалһамнай юунһээшье сэнтэй, үрэ дүнтэй гэжэ һанагшаб, – гээд, Саян онсолбо.
Мүнөө эрхилһэн ажал, саашанхи түсэбүүд
Поэзиин талаар гүнзэгы удхатай шүлэг бэшэдэг мэргэшүүлые эндэ асараад, залуу дуушад, хүгжэмшэдтэй уулзалга жэл бүри эмхидхэхэ түсэбүүд табигданхай. Саян Жамбаловай хэлэһээр, даб гээд түргэн мүрөөр, бэлигтэй хүгжэм зохёожорхихо зон ехэ үсөөн. Москвада ажаһуудаг Сойжин басагаяа гуйжа, баалажа, хүгжэм зохёолгодог байна. Гэбэшье, ондоо хүгжэмшэдтэй ажаллаха хүсэлтэй. Мүнөө филармонидоо 2 зүжэг бэлдэжэ байна. Сэсэг Аюшиевагай шэнэ дискын сольно концерт бэлдэгдэжэ байна. Мүн урданай талын буряадай дуунууд гэһэн проект ерэхэеэ байһан “Сагаа һарын” найрта гэжэ бэлдэгдэнэ.
– Урданай буряад дуунууд заабол өөрын онсо удхатай байдаг. Дуун юрэ бии болодоггүй, заабол буряад зоной ажабайдалай ямар нэгэ үйлэ хэрэгтэй холбоотой байдаг. Жэшээнь, бороо оруулха дуун, басага хадамда мордуулха дуун, гээд заншалта хэмжээгэй дуунууд байдаг. Эдэ мэтын ажал ябуулжа байнабди, – гэжэ Саян Жамбалов хөөрэбэ.
Һаяар Ага нютаг гастрольдо гарахань. Тэндэ “Зүүн буряадай зуун дуунууд” гэһэн проект харуулагдаха, мүн уран шүлэгшэн Баяр Дугаровай “Сутра мгновений” гэһэн шүлэгүүдтэ зохёоһон дуунай концерт болон «Мүнгэн концерт» абаашагдаха.
Үхибүүд тухайгаа
Артистын ажал хүнгэн бэшэ. Амжалта туйлаха аза талаан артист бүхэндэ тудадаггүй. Теэд юрэ хүнһөө ондоо бэшэ хадаа, хилээмэеэ олохо тухай боро юрьеэнэй асуудал баһал шухала. Энэ талаар Жамбаловтанай гэр бүлэ үхибүүдтээ гүйсэд ажалыень ойлгууланхай. Хара багаһаа ямар мэргэжэлэй шэглэлдэ сэдьхэлээрээ тэгүүлнэб гэжэ элирүүлдэг. Сойжин багаһаа дуунда бэрхэ байгаа, Дахалай хүгжэмдэ бэлигтэй байһанаа мэдүүлээ, харин Юмжэн зураг зураха дуратай. Сойжин мүнөө Москвада ГИТИС-тэ һурана, эндэ һураха үедөө үхибүүдэй хоорто хүдэлжэ, Москвагай можын эгээл эрхим хоор гэжэ суурхуулһан байна. Мүн хажуугаарнь хэдэн шэглэлээр ажаллана. Жэлһээ үлүүхэн болоод, дирижёр мэргэжэлтэй болохо. Саян Цыдыпович басагандаа, нютагаа бусажа, ажаллажа, бэлиг шадабарияа дээшэлүүлхэ, түрэһэн нютагайнгаа ёһо заншал, абари зан, дуу хүгжэм бэедээ шэнгээжэ, сэдьхэлдээ нэбтэрүүлхэ ёһотойш гэжэ ойлгуулжа байна. Ушар юуб гэхэдэ, тэдэниие бэедээ үзөөгүй хүн өөрын онсо маягтай болохогүй ха. Холо газарта амжалта туйлаха гэбэл, эгээл түрүүн түрэл нютагтаяа һайн танилсаха, шэнжэлэн шудалха, зүрхэ сэдьхэлээрээ мэдэрхэ шухала, гэжэ Саян Жамбалов тэмдэглэнэ.
Инаг дуран заатагүй бии
Инаг дуран энэ хорбоо юртэмсын эрьеэн соо бии гээшэ гү, гэжэ асуухадамни, Саян Цыдыпович:
– Инаг дуран бии ха юм. Зүгөөр ехэ һонин, байгаалиин үзэгдэлтэй адляар хубилжал байдаг. Нэгэ наран гараха, гэнтэ аадар бороо адхарха, гэнтэ амаргүй ехээр һалхилха,.. аажам тэнюун байдалшье тогтохо, – гэжэ хэлээ һэн.
Минии шабинар – минии багша
Хүн гээшэ газарай габаһаа гараһан бэшэ, газарай хүрьһэтэй нягта холбоотой, нютаг талын, айл зоной, түрэл гаралай, нүхэдэй үргэмжөөр хүн болодог гээшэ гэжэ Далай ламын хэлэһэн «Минии шабинар – минии багшанар» гэһэн үгэнүүдые Саян Цыдыпович мэдэрэн хэлэбэ. Гэнтэ хамта ажаллаһаар байтараа, шабинарһаа шэнэ юумэ мэдэжэ абахаш, тэдээнһээ олон хэрэгтэй мэдээсэл, һайн үгэнүүдые шагнан дуулаха сагууд баһал тудалдадаг. ”Минии ажалай харгымни абьяас, мүлирүүлһэн амжалта, аза талаамни минии гэртэхин, түрэлхид, суг ажаллаһан нүхэд, арад зонтой таһаршагүй холбоотой, – гээд Саян Жамбалов тэмдэглээ. Мүн хөөрэлдөөнэй түгэсхэлдэ, хүхэ мүнхэ тэнгэри доро, наранай элшэдэ игаан, амгалан байдалтай, зол жаргалтай, аза талаантай, ажана тэнюун ажаһууял даа, – гэжэ бүхы уншагшадта үреэбэ.
