Эмхидхэгшэд: Буряад Республикын Соёлой министерство, «Буряад үнэн» хэблэлэй байшан, Буряад Республикын Үндэһэтэнэй номой сан.
Дүлөөр бадаржа ябанал даа
Буряад ороной гайхамшагта уран шүлэгшэдэй нэгэн – СССР-эй Уран зохёолшодой болон Журналистнуудай холбоонуудай гэшүүн, Буряад Республикын ба Россиин Федерациин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Буряадай Журналистнуудай холбооной Ярослав Гашегай нэрэмжэтэ шангай лауреат, Хүндэлэлэй орденто Цырендулма Цыреновна Дондогой мэндэ ябаа һаа, байгша оной үбэлэй эхиндэ 80 наһанайнгаа дабаан дээрэ гараад, маанадайнгаа дунда ташаганаса энеэжэ һуухал һааб даа.
Теэд хүнэй наһан бурханай табисуураар хэмнэжэ үгтэдэг гээшэ. Бэлигтэй бэрхэ сурбалжалагша, уран шүлэгшэ дүрбэн жэлэй урда тээ энэ дэлхэйһээ халижа, хада гэртээ харяа һэн.
«Буряад үнэн» сониной редакциин соёлой, эрдэмэй ба һургуулиин таһагые даагшаар гуша гаран жэлдэ хүдэлхэдөө, үндэһэн түрэл буряад хэлэн дээрэ хэблэгдэдэг дэлхэй дээрэхи ори ганса сонинойнгоо нэрэ хүндые улам дээшэнь үргэлсэһэн хүн гээшэ гэжэ Цырендулма Цыреновна Дондогойе хэлэхэ ёһотойбди.
Тэрэ газетын бүхы жанрнуудые шудалһан, эрдэмтэдэй, багшанарай, соёлшодой ажал хэрэгүүдые жэгдэ һайнаар жэншэдгүй буряад хэлээр харуулжа шададаг сурбалжалагша байһан юм. Газетын хүшэр хүндэ ажал хээд, үдэшэ орой гү, али бүхэли һүниндөө һуужа, шүлэг поэмэнүүдээ, рассказууд болон туужануудаа бэшэхэ гээшэ дабхар ехэ ажал ха юм даа. Эгэшэ нүхэрнай дүүмэр залуу бэшээшэдтээ дүмүүхэнээр, эрилтэ ехэтэйгээр хандажа, зохёол бүтээлнүүдтэнь зүб сэгнэлтэ үгэдэг, саашанхи ургалта хүгжэлтэдэнь һайнаар нүлөөлдэг байгаа. Уран шүлэгшэд Мэри Хамгушкеева, Галина Раднаева, Галина Базаржапова-Дашеева, Дулгар Доржиева болон бусад Цырендулма Цыреновнагай үргэмжэ дэмжэлгээр, аша туһаар үльгэр домогой жэгүүртэ хүлэгтэ мордожо, уянгата уран шүлэгэй эршэтэ долгин дээгүүр харайлгаһан байха.
Шүлэгшэ хүбүүд, басагадай шэнэ номуудай хэблэгдэн гарахада, Цырендулма Дондогой хэды олон рецензи бэшэжэ, зохёолнуудтань гүнзэгы шэнжэлэл хэжэ, залуу авторнуудые үргэн харгыда гаргалсаһан байха юм.
Буряадай арадай поэт Галина (Санжэ-Сүрэн) Раднаевагай шүлэгүүд, поэмэнүүд тухай «Дэлхэйе өөрөө хубилган ерээб...» гэһэн гаршагтай шэнэ ном 2008 ондо Буряад Республикын Һуралсалай болон эрдэм ухаанай министерствын «Бэлиг» хэблэлдэ барлагдажа гараа һэн. Тиихэдэ энэ номой редактор, корректор болоһондоо урма баяртай ябадагби.
Москвадахи «Современник» хэблэл Буряадай олон зохёолшодой номуудые бүхэроссиин уншагшадта хүргэһэн байха. Гансал Галина Раднаевагай хоёр ном энэ хэблэлээр гаража, Буряадай комсомолой шангай лауреадай нэрые имагтал Россиин бэшэ, харин бүхэсоюзна уншагшадта танил болгоо бэлэй. Түрүүшынь «Сагаан һара» гэжэ ном урда зуун жэлэй 80-дахи онуудта тэндэ хэблэгдээ һэн. «Гуламтын гал» гэһэн томо поэмэнь 1986 ондо барлагдажа гараба. Үе саг, энэ дэлхэйдэ юундэ түрэһэн тухайгаа, бүмбэрсэг түбиингөө түлөө хүнэй ехэ харюусалгатай байһан тухай поэтесса урда мэтэ сэдьхэлэй халуун долгисотойгоор домоглон, бодолгото болоно гэжэ Цырендулма Дондогой шэнжэлэл соогоо бэшэнэ.
«Тас-няс...»
Айлшанай ерэхые зүгнөөд
галнай
Түргэн дундаа зугаагаа
али дэлгээнэ гү?
Абай Гэсэрэй һүүдэр
ами оронхой,
Түмэн жэлые эбхэжэ
али ахина гү?
«Тая-няс...» галнай дуулана...
Туулган тобшо –
мүндэр соогуур
Дүрэжэ дууһатараа
баатарнууд тэмсээ.
Дүлэтэ жаргалаа үзэхэ мэтээр
Дэншье үнэтэйгөөр жаргал асараа».
Оршуулагша Владимир Евпатов яһала ехэ оролдолго гаргажа, энэ поэмые ород уншагшадай һонорто хүргөө гэжэ мэдэрхэ ёһотойбди. Буряад хэлэ, буряад заншал мэдэхэгүй байһан хүндэ бүхэли поэмые мүр бүхэнэй оршуулгаар тухайлжа, ород уншагшадай сэдьхэл татама зохёол болгохо гээшэ хүшэр хэрэг. Буряад орониие мэдэхэгүй, үльгэр домогуудтайнь танил бэшэ, үнгэрхэдөө поэмын автортай һая болотор – номой хэблэгдэтэр, нюураараа уулзажа үзөөгүйл байһанһаа боложо, нютагай зарим нэрэнүүдтэ оршуулагша буруу тайлбарил үгөө, зарим үгэнүүдэй бэшэлгые танишагүй болгоо бэзэ. Жэшээнь, «Хангай», «Хурамхаан» гэһэн үгэнүүдые хүбшэ тайгада оршодог районууд, Саяан уулын оройнуудай нэгэн Мүнхэ-Сарьдагые эпосэй герой, Шэлдэй Занги гэжэ хори буряадуудай түүхэтэ нюурые буряад эпосэй герой гэжэ оршуулагша тайлбарил үгэһэн байна. Иимэрхүү ушарнуудай үзэгдэхэгүйн тула «Современник» хэблэл поэмэ оршуулхыень нүхэр Евпатовта даалгахадаа, автортайнь танилсуулха ёһотой гэжэ һанагдана. Тиигэбэ яабашье оршуулгын шанар һайн гэжэ юрэнхы дээрэнь сэгнэхэл байнабди гэжэ рецензент Цырендулма Дондогой «Буряад үнэн» сониной 1986 оной августын 2-ой дугаарта толилогдоһон шэнжэлэл һанамжа соогоо бэшэнэ.
Хун шубуун... Буряад арадай түүхэ домогто үзэсхэлэн һайхан энэ шубуун хүндэтэ һуури эзэлдэг домог түүхын эшэ үндэһэ хэрэглэн, поэт Галина Раднаева «Хун шубуун» гэжэ поэмэ бэшэһэн байна.
Хэмжээгээрээ ехэ бэшэ энээхэн поэмэ һонин байгуулгатай, «Хабарай һэбшээн», «Нажарай халуун», «Намарай тэнюун», «Үбэлэй зүүдэн» гэжэ нэрлэгдэһэн дүрбэн бүлэгтэй. Хөөрэлдөөнэй маягаар бэшэгдэһэн энэ поэмын гол геройнууд хадаа Хун шубуун автор хоёр болоно. Хун шубуун миин лэ жэгүүртэн бэшэ, харин арад зоной һүлдэ, үндэр поэзиин одо заяан гэжэ һанагдана. Тиимэл хадань автор тэрээнһээ хэшээл һургаал абана бэшэ гү?
Ерээдүйе харааха бэшэ –
Ерээдүйдэ этигэхэ хэрэгтэй.
Бүрхэгһөө бүтэхэ бэшэ –
Байдалаал үргэхэ хэрэгтэй.
Харанхые гэрэл хүсэбэл,
Худалые үнэн хүсэдэг.
Сагые ажабайдал ахибал,
Зоболонгые жаргал ахидаг.
Ерээдүйе
Ямар нюдөөр харанабши –
Шиниихеэр шарайнь сэлмэхэ.
Ямар сэдьхэлээр ойлгонобши –
Шинии һанаашаар ерэхэ,
— гэжэ Хун шубуун авторта һанамжална. Богонёор хэлэбэл, сагаан хара хоёрой хоорондо боложол байдаг тэмсэл тухай, дайнай аюул тухай, байгаалиие, ажамидаралые аршалан хамгаалха тухай уран һайхан хэлээр поэмэ соо хэлэгдэнэ.
Залуу уран зурааша-график Баяр Тайсаев Буряадай комсомолой шангай лауреат Галина Раднаевагай «Хун шубуун» гэжэ уянгата поэмэнүүдэй 1987 ондо барлагдаһан номые ехэ зохидоор, удхыень гаргажа шэмэглэһэн байна. Номой нюур талада залаата ногоогоо хиисхүүлһэн дайдада далияа һэбижэ, мэнэ мэнэ ниидэхэеэ зэһэжэ байһан дун сагаан хун шубуун зураатай.
Номой гадарай ногообтор үнгэ хадаа мүнхэ ногоон үнгэтэй дэлхэйн үнгые һануулжа, сэдьхэлдэ найдал түрүүлһэн шэнги байна даа гэжэ Цырендулма Цыреновна залуу шүлэгшын шэнэ ном тухай шэнжэлэл соогоо сэгнэлтэ үгэнэ.
Буряад уран зохёолдо, уянгата шүлэгүүдтэ гал дүлөөр бадаржа ябадаг хүбүүд олон. Харин дүлөөр орьёлжо ябадаг шуһатай басагад үсөөн. Тэдэ үсөөнэй нэгэн хадаа Галина Раднаева мүн. Галя (эмгэйнь үгэһэн нэрээр – Санжэ-Сүрэн) уран зохёолой үүдые үргэнөөр сэлин, орожо ерээд лэ... һөөргөө гараагүй. Санжэ гээшэ түбэд хэлэн дээрэ бурхан гэһэн удхатай. Энэ түбидэ юумэ бүхэн барисалдаатай, нюуса холбоотой. Энээгээр юу хэлэхэеэ һанаабши гэхэдэ, Галина Раднаевагай – Санжэ-Сүрэнэй уран бэлиг бурханһаа заяагданхайл даа. Шүлэгэйнь мүр бүхэн, үгэ бүхэниинь үүлэндэ хүрэмэ уула мэтэ образ, далайн эршэтэй эбхэрмэ долгин шэнги хүдэлөөн мэдэрэгдэнэ гэжэ Цырендулма Дондогой шэнжэлэл соогоо бэшэнэ. Үргэн Зэдын зон аймагтань нэрэеэ үгэһэн мүрэниие «Зэдэ хатан эжы» гэдэг юм гэжэ Санжэ-Сүрэнэй «Хатан эжы Зэдэмнай» гэһэн номтой танилсахадаа, ойлгобоб гэжэ Ц. Ц. Дондогой дурсана.
«Хатан эжы Зэдэмнай» гэжэ ном хадаа нютагтаа хэдэн жэл ажаһуухадаа, Галина Раднаевагай зохёоһон шүлэгүүдшье бэшэ, очеркнуудшье бэшэ, харин үргэн Зэдынгээ үбгэд, хүгшэдтэй ярилдажа, тэдэнэй «ама нээлгэжэ», хөөрөөнүүдыень нарин нягтаар бэшэжэ абаһан хадань сэгнэшэгүй ехэ материал, аман зохёол суглуулга болоно гэжэ Цырендулма Цыреновна тон зүбөөр бэшэһэн байха юм.
