Үлгымни болоһон Эгэтын тала!
Үбдэглэн баһал урдашни һэхэрнэм.
Дэгнүүл болдогооршни дэрэ хэжэ,
Дэлюун дээрэшни хэбтэд гэхэм.
Аянда дахин мордохынгоо урдахана
Амаржа, эрхэлжэ, гунигаа тараахам.
Дүрөөгөө бүхэлөөд, уламаа шангадхаад,
Дүрбэн зүгэй һалхинтай урилдахам... (Ц-Д. Дондогой)
Цырен-Дулма Дондогой. Тэрэнэй дүрэ, энээхэн наһандаа бүтээжэ үрдиһэн зохёолнуудынь хэзээдэшье арадтаяа хамта, тэрэнэй зохёолнууд, нэгэтэшье уншаһан хүнэй сэдьхэлдэ шэнгэжэ, зоригжуулха шэдитэй, далитай үгэнүүд бэлэй. Энэ дэлхэйһээ халибашье, маанарай дунда хэтэ мүнхэдөө дуун боложо мүнхэрөө! Дуун! …Ажабайдалда, арюун нангин дуранда, ажал, габьяа, баатаршалгада уряалһан аялга хонгёо Дуун!..
Үдэшын туршада уран шүлэгшын шүлэгүүд Буряад театрай артистнарай гүйсэдхэлгөөр зэдэлээ, тэрээнһээ гадна дурсалганууд, дурсалганууд, захагүй олон дурсалганууд…
Тайзан дээрэ үгэ абажа, Буряад Республикын соёлой яаманай орлогшо сайд Сергей Александрович Добрынин, Цырен-Дулма Цыреновнагай түрэл тоонто Яруунын аймагай захиргаанай толгойлогшын орлогшо Баян Дамбаевич Гуробазаров түрүүтэй томохон түлөөлгэ, тэрээнтэй хэдэн арбаад жэлнүүдэй туршада суг ажаллажа байһан нүхэдынь – «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанда ажаллагшад Валерий Викторович Хартаев түрүүтэй, Ардан Ангархаев түрүүтэй Буряадай Уран зохёолшодой холбооной түлөөлэгшэд – Владимир Гармаев, Цыдып Цырендоржиев, тиихэдэ Эрхүү можодо ажаһуудаг Буряадай арадай поэт Андрей Румянцев болон бусад гаража, дурсалгын дулаахан үгэнүүдые хэлэбэд, ерэхэ жэлдэ хэблэлһээ гараха түсэбтэй Цырен-Дулма Дондогойн номдо хэрэгтэй болохо мүнгэн тэдхэмжэ үзүүлгэдэ хабаадаха эрмэлзэлээ мэдүүлбэд.
Бүхы наһаараа «Буряад үнэн» һониндоо соёлой болон эрдэм гэгээрэлэй таһагта ажаллажа гараһан аха нүхэрэйнгөө дурасхаалай үдэшын шэмэг боложо республикын соёлшод, урлалай түлөөлэгшэд хажуу тээһээ хаража үлөөгүй, тон эдэбхитэй хабаадалсаһан байна. Нэрлэбэл Буряад театрай артистнарһаа гадна Оперо болон баледэй театрай дуушад Дамба Занданов, Билигма Ринчинова, хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай зүжэгшэн, Россиин габьяата артист Светлана Бунеева, «Байгал» театрай дуушан Бүтидэй Дондог-Сэрэн, хатарай «Бадма сэсэг» бүлгэм, тиихэдэ Яруунын аймагай «Аялга» ансамбль. Бишыхан хүүгэдэй темэ Цырен-Дулма Дондогойн зохёолнууд соо онсо һуури эзэлдэг, ехэшье байгаа. «Буряад үнэнэй» нюурнууд дээрэ «Хонхо» гэжэ хүүгэдэй булан Цырен-Дулма Цыреновнагай хүтэлбэри доро гуша гаран жэлнүүдэй туршада гаража байдаг бэлэй. Энэ үдэшэдэ эдир уншагшадай мүрысөөндэ шалгарһан хүүгэд – Цырен-Дулма Дондогойн тоонто Эгэтын-Адагай һургуулиһаа Цырен-Дулма Цыбикжапова Баатар Намсараев гэгшэд хабаадажа, танхим соо хаража һууһан хүнүүдэй сэдьхэлэй байдалые һайсахан үргөө.
Буряадай нэгэдэхи үндэһэн лицей-интернадай «Наран» ансамбль хатар дэлгэжэ, Цырен-Дулма Дондогойн үгэнүүд дээрэ «Дүүжэн-даажан…» гэжэ дуу Улаан-Үдын 49-дэхи һургуулиин, тиихэдэ нэгэдэхи лицей-интернадай һурагшад Алтана Будаева, Юмжана Батажаргалова, Эрдэни Гармаев, Цыбан Эрдынеев гэгшэд бариба. «Эхэ тухай поэмэ»-һээ хэһэг Буряадай нэгэдэхи үндэһэн лицей-интернадай һурагшад гүйсэдхөө.
Цырен-Дулма Цыреновна шажанай асуудалнуудаар айхабтар ехэ хүдэлмэри хэһэн хүн. Хуушан монголшо хадаа 1990-ээд онуудаар шажанай олон зохёолнуудые кирилл үзэгтэ оруулһан, «Буряад үнэн» һониной нюурнуудта арбаад жэлнүүдэй туршада «Зурхай» толилжо байха харюусалгатай байгаа.
Цырен-Дулма Цыреновна Дондогойн зохёолнуудай гол темэ гээ һаа алдуушье болохогүй – эхэ, эхэнэр хүнэй хуби заяан…
Энэ темын хажуугаар орон нютагайнгаа газар, ой модо, уһа гол, амитад болон бусад байгаалиин баялигуудые бодолготойгоор, гамтайгаар ашаглаха, арьбадхаха тухай гүнзэгы бодолнууд поэдэй зохёолнууд соо элихэн харагдадаг…
Цырен-Дулма Дондогой Буряадайнгаа түүхэдэ яһалашье ехэ юумэ хэжэ үрдиһэн, түрэл арадаа, түрэл дайдаяа газар дэлхэйдэ мэдүүлжэ, шүлэг бүхэндөө магтан түүрээжэ, һайхан сэдьхэлээрээ һайхан тээшэ бултыемнай уряалжа ябаһаар мүнхэрөө, гэбэшье байгуулһан зохёолынь тэрэл хэбээрээ, мүнөөшье удха шанараа алдаагүй, жэлһээ жэлдэ хүсэ нэмэжэ, агууехэ үнэн тээшэ, арюун һайхан байдал тээшэ маанараа дахуулжал ябана ха юм даа...
Иимэ үндэр заяатай, үндэр нэрэтэй басагатай байһандаа омогорхохо ёһотойбди, Цырен-Дулма Цыреновна арайхан лэ яаража алтан дэлхэйһээ халижа ошоо, мэндэ ябаа һаа мүнөөдэр 80 наһатай сарюун хүгшөө тайзан дээрэ маанарайнгаа амаршалга тогтоожо, тэрэл хэбээрээ тэбхыжэ һуухал һэн даа...
Цырен-Дулма Цыреновна «Би жаргалтай хүнби» гэжэ үргэлжэ хэлэжэ ябадаг байһан юм. Жэлэй дүрбэн сагууд дүхэриглэн һэлгэлдээд, үнгэржэл байн. Түрэһэн тоонто Яруунын дайдаар улаалзай лёнхобонь, үгылэн шаналһаар, бадарһан хэбээрээ…
Иимэл юм ха юм даа, хүндэтэ нүхэд, эхэ ехэ газар дэлхэйдэ нэгэтэ мүндэлөөд, тэнгэриһээ халиһан мүшэн мэтэ зуралзан халишаха наһан гээшэ...
Арад зонойнгоо сэдьхэлдэ шэнгэһэн Буряадаймнай эрхим басагадай нэгэн Цырен-Дулма Цыреновнагай үндэр һайхан нэрэ, үнжэгэн сагаан сэдьхэл арад зондоо шэнгэжэ, үеһөө үе дамжан үргэлжэ бадаржа байхань болтогой!
Уран дууем шагнахаа ерэгшэд
Ута наһанһаам хүртөөд бусуужан… (Ц-Д. Дондогой)
