Концертын түрүүшын хахадта «Морин хуур тухай домог» бэеэ дааһан зүжэг шэнги найруулагдажа, Агын Дугар Жалсановай ударидадаг оршон үеын «Далитай» театр, Дмитрий Аюров гол хууршаниинь боложо, суг гүсэдхөө…
Эхин дээрээ хуур тухай халташье һаа, хэлэмээр байна. Буряад арадай хүгжэмэй зэмсэгүүдэй дунда хуур гээшэ онсо һуури эзэлдэг. Урданай үндэһэн буряад хуур гэбэл монголой тэрэл үеын морин хууртай адлихан байһан. Морин хуур абажа харабал, хоёр хүбшэргэйтэй, тиихэдээ мориной толгой, дээдэ ба доодо шэхэнүүд, дээдэ ба доодо тэбхэнүүд, эшэ, гриф, һойлто, һойлтын уг, номо, номын хүбшэ, сара гэһэн хубинуудһаа бүридэнэ.
Эдэ хоёр зэмсэгүүд абяа аялгаараашье, наадаха маягаараашье бэе бэенһээ холо ошоогүй, урда үедөө гол түлэб үльгэршэдэй хэрэглэдэг зэмсэг байһан юм.
Морин хуурай анхан яажа бии болоһон тухай олон тоото домогууд байдаг. Тэдэнэй нэгэниинь:
Залуухан Сүхэ гэжэ нэрэтэй сэрэгшэ хүбүүн дурлаа юм ха. Теэд дуратай басаганаараа ходо уулзажа байха аргагүй, сэрэгэйнгээ алба хэхэ уялгатай ха юм. Далитай хурдан моритой һэн тула, Сүхэ һүниндөө ошожо, инаг дурантаяа уулзаад бусадаг байһан гэхэ. Тэрээнииень нэгэ муу һанаатай хүн мэдэжэрхёод, нэгэтэ һүни һэмээхэнээр агта хүлэгэйнь далинуудые таһа тайражархиба. Үдэр һүнигүй ходо сугтаа ябадаг байһан һанаха гансахан нүхэрынь – хайрата мориниинь үхэбэ...
Яахаб? Мэдээ орохоһоо үелһэн нүхэрөө – морин эрдэниеэ Сүхэ алдаба ха юм... Уйдхар гашуудалда баригдаһан хүбүүн моринойнгоо дурасхаалда хүгжэмтэ зэмсэг зохёожо туршаба ха: яһаарнь бэеыень хээд, арһаарнь тэрэнээ орёожо, һүүлэйнь хилгааһаар хүбшэ татаад, хуурдаад үзэбэ. Үргэн дайдаар зэдэлһэн хуурай шэдитэ хүгжэм соо моринойнь гүйдэл, үүрһэхэ, талын һалхинай шэбэнээн дахяад шэхэндэнь дуулдаа. Тиигэжэ энэ хуурынь морин хуур гээд нэрлэгдэһэн байха юм.
Ганса энэ бэшэ, морин хуур тухай домогууд үшөөшье олон, угһаа угта дамжуулагдажа байдаг. Дээдын гайхамшагта хүсэтэй шэди шэнгэһэн далитай мориной дүрсэ түүрэг болон монгол арадуудай дунда ехэ дэлгэрэнги байһан юм. Яхад, тыва, монгол яһатанай дунда сагаан морин онсо илгаржа тоологдодог байгаа. Тэрэниие арад зондо тайбан байдал, баяр, жаргал асардаг тэнгэриин түрэлтэн гээд хэлсэдэг.
Хуур дээрэ яагаад һайнаар наадажа һураха тухай домогууд монгол хэлэтэ арадуудай дунда баһал дэлгэрэнги, тэдэнь хоорондоо дүтэрхынүүд.
Димын хуурша болоһон тухай баһа нэгэ домог бии юм.
Монголой мэдээжэ Лубсан хууршын хэлэһэн буряад домогтой тон адлихан монгол нэгэ домог бии: «Хээрэ гараад, үхэһэн мориной хохимой оложо дээрэнь һууха. Үүр сайраха багаар хохимойгоо һалхин дороһоонь шагнаархаха, тэрээн соогоо хүнэй дуулаха абяа дуулаа һаа, һайн хууршан болохот», – гэжэ хэлэһэн байдаг. Хэн мэдэбэ, Дима хээрэ мориной хохимой зайдалжа хоноһон юм гү, үгы гү, энээн тухай түүхэдэ хэлэгдэһэн үгэнүүд үгы, гэбэшье абань, физикын багша, унажа ябаһан хүлэгөө («Волга» машинаяа) заража, тэрэ мүнгэндөө Дима хүбүүндээ гайхамшагта Байгалжав дарханай бүтээһэн морин хуур абажа үгэһэн байгаа. Тэрэ гэһээр лэ энээхэн хуур гээшэтэеэ нэгэшье үдэр хахасангүй абажа ябана.
П. И. Чайковскийн нэрэмжэтэ хүгжэмэй һургуулида 1992-1996 онуудта буряадай морин хууршадые бэлдэһэн габьяатай бэрхэ багша Мүрдоржийн Баасанхүүдэ һуража гарана. Багшынгаа наһанһаа нүгшэхэдэ шабинар сооһоонь ахань хадаа Дима багшынгаа нангин хэрэгые үргэлжэлүүлэн ударидажа, тэндэ һураашад барандаа мэргэжэлтэ хууршад болонхой, Дмитрий Аюров өөрөө олон тоото шабинартай, урагшатай һайн хүдэлжэ байдаг юм.
Концертын хоёрдохи хахадта Дмитрий Аюров өөрөө, тэрэнэй нүхэд, арадай дуунуудые гүйсэдхэгшэд хабаадабад. Тэдээнһээ гадна, нааданай шэмэг боложо, Монгол ороной хүгжэмшэд наадабад, нэрлэбэл орон дотороо мэдээжэ, морин хууршадай шуулгын хүтэлбэрилэгшэ Түвшинсайхан, бэлигтэй морин хууршан Батзаяа гэгшэд манай ургажа ябаһан бэрхэ морин хууршаниие дэмжэбэд гээшэ.
Ургажа ябаһан морин хууршамнай үндэр зиндаатай хуурша-хүгжэмшэн гээшэб гэжэ үбсүүгээ сэлеэд ябажа байдаггүй, хамсыгаа шамаад, дуратай энэ шэглэлээ саашадань хүгжөөжэ, түбшэн тэнигэлэн, айхабтар ехэ ажал хэжэ ябадаг, урагшаа шармайһан залуу гээшэ. Дуратай мэргэжэлээ, тэрэ мүртөө арадтаа хэрэгтэй үндэр удхатай ажал бүтээжэ байһан хүн.
Морин хуурай шэдитэ аялга, бусад арад түмэниие гайхуулан, бүхы дэлхэй дээгүүр зэдэлээ, Димын ябаагүй газар гэжэ үгы – Америка, Канадаар, Баруун Европа, Хитад, Монголоор ябагдаа, Буряадай мэдээжэ урлал дэмжэгшэ К. К. Ханхалаев Европын гүрэнүүдтэ Даша Намдаковай үзэсхэлэн харалгануудые эмхидхэхэдээ, Дмитрий Аюровай гүсэдхэлөөр тэрэ үзэсхэлэнгүүдээ дэмжэһэн байха юм.
Россиин морин хууршадай нэгэдэл байгуулжа, тэрэнэй юрэнхылэгшэ болоһон, залуу мэргэжэлтэдые һургаха, тэдэниие дэмжэхэ ехэ хүдэлмэри хэжэ байдаг. Тиихэдээ Монголой, Хитадай, Солонгосой, Наран Зүгэй, Дотор Монголой морин хууршадые анхаралһаань табингүй, Буряад орондоо дэлгэрүүлжэ байдаг хүгжэмшэн гээшэ. Энэ ехэ хүдэлмэриинь түлөө тэрэниие жэмжэжэ, Монголой засаг газар «Монголой соёлой тэргүүн» гэһэн нэрэ зэргэдэ хүртээгөө, энэ үнгэрһэн нааданай гаргашын талые «Аккреция» гэжэ нээмэл түхэлэй бүлгэм дэмжэжэ, бэе дээрээ даажа абаһан байха юм.
Арадайнгаа түлөө шармайжа ябаһан залуу нүхэртөө зохёохы ехэ амжалта хүсөөд, хэзээ нэгэтэ Улаан-Үдэ хотодоо зуун хүнһөө бүридэһэн морин хууршадай шуулга шагнахамнай болтогой гэжэ үреэел даа!
