ХҮРШЭ ХҮБӨӨ ҺУУДАГ БАЙГААБДИ
Табяад гаран ондо Агын тойрогой Ушарбай нютагта хальмаг яһанай олон бүлэнүүд зөөжэ ерээ һэн. Баиров Цома ахайтанаар хүршэ һуудаг бэлэйбди. Табан үхибүүдтэй айл һэн. Зоя, Оля гэжэ хоёр басагадтайнь дүтэ наһанай байгаад, нүхэд боложо, эльгэлэн ханилаа һэмди. Цома ахайтан ехэ хүндэмүүшэ айлайхи һэн, бага хүүгэд гэжэ голохогүй, табаг түхеэрээд, дабастай ногоон сайгаар хүндэлдэг һэн. Хальмагуудта нютагаа бусахадань болохо гэһэн зарлигай гарахадань, Цома ахайтан нютагаа зөөгөө һэн. Катя абгай тэбэрин таалаад мүнгэ бэлэг үгөө һэн гээд һанагшаб. Хальмагуудай зөөжэ ошоһон хойно иимэ хөөрэлдөө дуулаа бэлэйб. Саша, Рая Лазаревтан гэжэ залуухан айл бүлэ манай Ушарбайда гахайшанар хүдэлдэг һэн ха. Ажалша бэрхэнүүд, һайнаар хүдэлөөд, ехэл баяжаһан байгаа юм ха. Нютагаа бусаха дээрэнь ехэл дээрэлхүү зантай ноён хүн(өөрөө түрэһэн үригүй) тэдээнһээ һураба ха:”Зай, Саша, хэды “Волгын” мүнгэтэй нютагаа бусахашниб?”
Саша Лазарев иигэжэ харюусаһан юм ха:”Энэ Ушарбай нютагта хоёр хүбүүтэй болооб, түрэлһөө ехэ түрэл олон нүхэдтэй болооб. Энэмнай ямаршье мүнгэ зөөриһөө ехэ сэнтэй баялиг гээшэ. Һайн зонтой, үргэмжэтэй нютагта ажаһуугаа һэмди гэжэ наһан соогоо дурсажа, һанажа, аша гушанартаа хөөрэжэ ябахаб. Агада ажаһууһан хальмагууд мүнөө болотороо буряад арад зон тухай һайханаар сэдьхэжэ, һанажа, дурсажа ябадаг юм.
ХЭРЭЭДЭЙ ЗЭЭ БАСАГАНАЙ ХУБИ ЗАЯАН
Хүйтэн, хүйтэн Сибириин һалхинда Хүлдэжэ хүхэрһэн хөөрхы хальмагууд, Зоболон үзэхэ маниие, маниие Заяаша юундэ заяагаа бэлэй... (Хальмаг арадай дуунһаа) Агын тойрогой Могойто тосхондо ажаһуудаг байһан Антудинова Анна Санжиевнатай мэндэ байхадань уулзадаг, хөөрэлдэдэг байгааб. Танай анхаралда минии бэшэжэ абаһан тэрэнэй хөөрөөн: -Үбгэ эсэгэмни – Манжиин Бадмын Коку, абамни хүгдүүд омогой Кокын Санжи гэжэ нэрэтэй байгаа. Эжымни – Джижикова Мацаг Састыковна – хэрээдэй басаган. Хальмагууд 13 отог боложо хубаардаг, нэрлэбэл, хэрээд, мэркээд, хүгдүүд, баргас, хальбин, бичкэнэй, сагаанууд, шарайд, ехэ дербет, бага дербет, торгууд, харгадууд, галзууд гээд юм. Краснодар хотын хажууда чечен яһатанай ажаһуудаг Ченжи гэжэ һууринда би түрэһэн хүмби. Үндэр наһатай чечен үбгэжөөл минии хүйһыемни хүндэжэ, Ченжи гэжэ нэрэ намда үгэһэн юм. Ехэл томо нэрэ үгэһэн байгаа даа. Чечен арад ехэ үнэн сэхэ зон, наһатайшуулаа хүндэлдэг, эхэ орондоо дуратай, эрэлхэг зоригтой зон юм. Гурбатайхан байхадамни, абамни наһа бараа һэн. Эжымни элдэб ажал хээ даа: хүнүүдтэ хубсаһа угааха, айлай газаа, гэртэхиие сэбэрлэхэ гэхэ мэтэ. Түрэл гаралдаа дүтэ ажаһууха һанаатай Элистэ зөөжэ ерээд байтарнай, дайн эхилшоо һэн. Фашистнуудай Элистые боомбодожо эхилхэдэнь, Астрахань руу тэрьедээн болоо. Олон зон соо би эжыһээн төөришөөб. Самолёт боомбодожо, ехэл һүрөөтэй байгаа һэн даа. Эжыһээн төөрихэдөө, һөөргөө Элистэеэ бусаха баатай болоо һэмби. Фашистнууд Элистэ эзэлээд, удангүй һүни үүдыемнай шангаар наяргажа тоншоод, хоёр томо немецүүд гэртэмнай ороод, байһан бүхы хогшол барааемнай онгиргожо, Пушкинай портрет абаад, поол дээрэ дэбһэжэ байжа аашалаа һэн. Тиихэ үедэ нагасамни фонтдо ахалагша лейтенантаар дайлалдажа ябаа. Энээн тухай немецүүдэй комендатурада дуулдаһан байгаа. Хүршэнэрнай үхибүүн ха юм, ямар зэмэ энээндэ байха юм бэ гэхэдэнь, немецүүд гаража ошоо һэн. Эжымни бидэнээ бэдэржэ эсэшэнхэй ерээ һэн. Хэды хоноһон хойно наһажаал хальмаг хүн ерээд, комендатурада буудажа алуулха гэһэн хүнүүдэй списог соо таанадай нэрэ обог байна, энэ һүниндөө тэрьелжэ гарагты, мори тэргэтэй хүн хүлеэжэ байна гэбэ. Ямар һайн хүн байгааб даа. Тиигэжэ фашистнуудай һабарһаа эжытэеэ мултаржа гараа һэмди.
