- Должон багша, танаймнай үбгэ эсэгэ хаанаһаа Шэнэхээн руу нүүжэ ошоһон болоноб?
- Уг гарбалнай Бооржиин тэндэһээ, мүнөөнэй Забайкалиин хизаарта оршодог Бооржо хото. Абымнай түрэлхид Хүнхэртэ, эжымнай түрэлхид Хара-Шэбэртэ ажаhуужа байhан, Ага руу һуудаг. Гэр бүлэдөө бидэн табан хүүгэдбди – гурбан басагад, хоёр хүбүүд.
- Улаан-Үдэ руу нүүжэ ерэһэн танай аха Согтын Дабаа гоёор дууладаг гэжэ мэдэнэбди. “Мүнгэн сэргэ” мүрысөөндэ, “Нүүдэлшэдэй ая дуун” гэһэн наадамда амжалтатай хабаадаа, Дашимаа басаганиинь – Буряадтаа нэрэтэй дуушан болонхой. Танай бүлэдэ хуу дуушад гү?
- Нагаса эжымнай дууладаг байһан гэхэ, эжы абамнай дуулаха дуратай, табан хүүгэдынь бултадаа дуунда абьяастай. Теэд дуунай һургуулида биил гансаараа һураһанби. Эжы абынгаа дууладаг урданай гоё-гоё дуунуудые кассет дээрэ шэнгээжэ абанхайб. Абамнай Согто гээд нэрэтэй мүнөө наян табатай, эжымнай Долгор, далан долоотой болонхой, мүнөөшье нютаг дээрээ дүү хүбүүнэйдэмнай мэндэ амгаланууд, дуу дуулаха, соносохо дуратайнууд һууна.
- Та хэдытэйһээ дуулажа эхилээбтэ, түрүүшынхиеэ тайзан дээрэ гараһанаа һанана гүт?
- Дуунда дуратай хүүгэн байгааб, тэрэ үедэ радио шагнаад лэ, дуушан болохоб гэжэ һанадаг байһанби. Ондоо мэргэжэл тухай һанаан огто байгаагүй. Буяндэлгэр, Ла Сүрэн, Аажаб гээд Үбэр-Монголойнгоо нэрэтэй дуушадые шагнадаг байгааб. Тайзан дээрэ анха удаа һургуулидаа hуража байхадаа гараһанби. Мүнгэн-Шулуун һомоной бага һургуулида урлигай (урлалай, искусствын) ангида багшамнай дуу заадаг байгаа. Дабаа ахатаяа сугтаа монгол дуу ханхинуулдаг байгаабди. Һүүлээрнь томохонууд болоод, хушуунайнгаа һургуулида буряад дуунуудаа дуулажа, урилдаан мүрысөөнүүдтэ ородог болоо һэнби.
- Хаана һураабта?
- Дунда һургуулияа түгэсхөөд, Үбэр-Монголой урлигай ехэ һургуулиин уртын (утаар татажа дуулаха аялгатай) дуунай һалбарида дүрбэн жэл һурааб. Долоон һурагша Үбэр-Монголой элдэб аймагуудһаа дуунай ангида сугларжа һураабди: Хинган, Шэлын гол, Лионин можо, Улаансаб, Тунляо хото, Хүлэн-Бүйрэй хоёр – нэгэмнай даур, би - буряад. Минии багшанар болобол, Үбэр-Монголой алдарта дуушад - Шулуун-Бата Буяндэлгэр хоёр. Буяндэлгэр багша 1955 ондо Дэлхэйн залуушуулай наадамай алтан медаль олоһон габьяатай юм.
- Һургуулияа түгэсэжэ, 25 жэлэй туршада Хүлэн-Буйрай Үндэстэнэй соёл урлигай һургуулида уртын дуунай багшаар хүдэлжэ байхадаа, хэды олон шабинарые гаргаабта даа...
- Тиимэ, шабинар олон, бүхы Үбэр-Монголоор таранхай. Хамагай анханай һурагшамни – Бабуудоржын Сэсэгмаа дуушан. Буряад хүбүүд сооһоо - Бутидэй Дондог-Сэрэн, Гунгаагай Дамби-Нима, Арсалан гээд аргагүй абьяастай дуушан байһанаа мүнөө наһан болонхой. Хүлэн-Буйртамнэй барга, даур, эвэнк, буряад, хорчин монголнууд гээд олон үндэстэн ажаһуудаг. Барга дуушад шабинар соо олон байха: Танаа, Улаан-Сэсэг, Алмаз гээд. Монголдо магистрта һуража байһан олон оюутад байха. Урлигай һургуулида хүдэлхынгөө хажууда Хүлэн-Буйрай Ехэ һургуулиин урилгаар тэндэхи оюутадта арадай дуу заадагби.
- Арадай дуунай багшада хамагай шухалань юун байха ёһотойб?
- Һурагшадтаа арадай дуугаа мартангүй дуулажа байхыень ойлгуулха, аянга (аялга) нугалаануудтань зүбөөр һургаха гээшэ дуунай багшада хамагай шухала гэжэ һанагшаб.
- Мүнөөнэй залуушуулда, илангаяа залуу дуушадта юун дутанаб?
- Залуу дуушад мүнөө зохёолой дуунда ехэ дуратай болонхой, арадай дуунуудаа мартанги. Бидэн хадаа наһатай зонуудһаа арадай дуунуудые шагнажа өөдөө болоһон байнабди. Эдэ залуушуулнай хүүгэдтээ арадай дуу дуулажа, заажа шадаха гү?
- Тэрэ нээрээшье ехэ асуудал...
Шэнэхээн гэдэг үгэ манай Буряадта нэрэтэй болонхой, брэнд гэжэ хэлэжэ болохо. Жэшээнь, Шэнэхээнэй хүн гэхэдээ, бүхы юумэеэ буряад ёһоороо хэжэ байдаг хүн гэһэншүү. Та – шэнэхээн буряад эхэнэр болохолоороо, сохом буряад үндэһэн хоолоо бэлдэжэ, буряад хубсаһаяа оёжо, арһа шүрбэһэеэ элдэхэ гээшые хуу шадаха бэзэт даа…
- “Һураһа юумэ һураар татуулхагүй” гэгшэ, эдэ бүхы ажалые багаһаа хэһэмди. Манай гэртэхин Шэнэхээнэй малша айл, багадамнай малаар зөөжэ байһамди. Гутал, хубсаһаяа эжынгээ оёходо, хажуудань туһалжал өөдөө болоһомди. Намартаа арһаа утаад, эльгэдээд, маажажа угаагаад, һэгсэржэ хатаагаад, мушхадаг байгаабди. Мүнөө хотодо байхадаа, ажамидаралнай хубилаа, тиибэшье буряад дэгэлээ, гуталаа оёжо ядахагүйб.
- “Минии шадахагүй юумэн байна” гэжэ һанадаг гүт?
- Мэргэжэлэй талаар һураха юумэн олон, минии мэдэхэгүй, шагнаагүй буряад дуун олон байна, халхын монголнуудта дуулдаагүй дуунууд олон. Тэдэниие судалха ехэ ажал байна.
- Танай хүсэл, мүрөөдэл.
- Хүсэлни гэхэдэ, урданай дуунуудые шэнээр амилуулжа, дахин дуун болгожо дуулаха хүсэлтэй байнаб. Урданай дуунай суглуулбари ном байхадаа һайн, теэд хажуудань дууниинь хэрэгтэй байна. Дуунай аянга, нугабарилыень шагнаад һураха хэрэгтэй, ноотын хажууда дуунай диск заатагүй хэрэгтэй гэжэ бододогби.
- Танай бодоходо, хүнэй ажамидаралда эгээн хэрэгтэй юумэн юун бэ?
- Хүн гээшэ дуу хүгжэмгүйгөөр байжа болохогүй, соёл урлигай талаар заатагүй һонирхожо байха ёһотой гэжэ би һананаб. Юуб гэбэл, арадай дуун гээшэ сэдьхэл һэргээхэ шадалтай, дуушан хүн зүрхөө нээжэ харагшадаа баясуулна. Хүниие баярлуулха гээшэ хамагай ехэ буян гэжэ багадаа дуулаһан байнаб.
- Улаан-Үдын тоглолтодо зорюута дуунайнгаа диск таниие бэлдэжэ асархань гэжэ дуулааб. Хэды дуутай диск бүтэжэ байнаб?
- 12 дуутай, 7 клиптэй диск Гуанчжоу хотодо хэблэгдэбэ. Энэ ажалыемни Шэнэхээнэй Баруун, Зүүн һомонууд, бригада-гачаанууд, засаг нам эбээн тэдхэгшэд боложо дэмжэһэндэнь аргагүй баяртайб, юуб гэбэл, эдэ бүхыдэ уйгаргүй ехэ мүнгэн ороо бшуу.
- Шэнэхээн нютагай диск-хэшэгтэ бидэшье хүртэхэмнай ха. Буряад арадай дуунай диск-суглуулбари бидэ олондо Сагаалганай ёһотой бэлэг болохонь…
- Буряад дуунуудаар Үбэр-Монголдомнай баһал һонирходог. Мэдээжэ хамталигууд буряад дуунуудые репертуартаа оруулна, ехэ-ехэ тоглолтонуудта буряад “Алтаргана”, “Ёохор” ханхинажал байдаг гээшэ.
- Тэрэ ехэ һайн. Танай дуратай дуунууд?
- Дуратай дуунуудни – “Алтаргана”, “Абын захяа”, абымни дууладаг “Сагаан үүлэй Хурмаста”, эжымни дууладаг “Зэрэлгээтын шэлэ”. Эжы абамни ажалаа хэхэдээ, Сагаалгандаа үетэн нүхэдэйнгөө ерэхэдэ, бултаараа болоод, һүнеэрээ дуулалдадаг байгаа. Манай тэндэ монгол гэр баряад, басаганай найрта бэлдэхэдэнь, би “Уусын дуу” шагнаха гэжэ зорюута гүйжэ ошодог хүүгэн байгааб. Басага хүргэһэн зонуууд һүнижэн дуулажа, нарьяжа хонохо. Манайхин гоёор дууладаг байһан лэ даа, мүнөө ондоо боложол байна. Дабаа ахамни Шэнэхээндээ “Уусын дуу” дууладаг байһан, уусын дуу эрэгтэй хүн дуулаха ёһотой гэхэ.
- Үбэр-Монголой хүдэлмэриин баатар, Монгол Уласай соёлой тэргүүн ажалтан, “Алтаргана” нааданай алтан медальда хүртэһэн Согтын Должон дуушан Улаан-Үдынгөө тоглолтодо ямар дуунуудые бэлдэжэ байнаб?
- Түрүүшынгөө тусхай тоглолтоёо Буряад нютагтаа, буряад арад зондоо сэдьхэлээрээ дуулаһан буряад арадайнгаа дуунуудые бэлэг болгон бариха хүсэлтэйб. Морин хуур, лимбэ хүгжэмтэй арадайнгаа дуунуудые Бальжан хүбүүнтэеэ суг дуулахаб. Ганса гансаарааш, сугтааш дуулахабди. Бальжан хүбүүмни Улаан-Үдын «Алтарганада» хүүгэн байхадаа ерэжэ, алтан медальда хүртэһэн байна. Мүнөө Шанхай хотын Соёл урлигай ехэ һургуулида хоёрдохи жэлээ һуража байна. Минии шаби – “Байгал” театрай дуушан Бүтидэй Дондог-Сэрэн, Дабаа ахамни Дашимаа басагантаяа бэлэдхэл хэжэ байнабди. Хори буряадуудай дуунууд, Шэнэхээндэ мүндэлһэн дуунууд, нэгэ хэды зохёомол дуунуудш байха.
- Хаагуур ябажа, дуулаһан тоглоһон байнабта? Хайшаа ошожо наада гаргаа һаа, дуратайбта?
- Хэды жэлэй урда Сагаан һарын үдэшэлгэдэ Бээжэн хотодо дуулаһан байнаб, бүхы Хитадай телевидени наадыемнай харуулаа һэн. Үбэр-Монголойнгоо Сагаалганда хэды ороһонби. Ага, Монгол Уласта ошожо дуулаа һаа дуратайб, үнгэрһэн намар урилгаар Улаан-Баатар ошожо Долгормаа дуушанай тоглолтодо ороод ерээ һэнби. 2010 оной Монголой “Алтаргана” нааданай нээлтэдэ “Алтаргана” дуулааб. Буряадай, Монголой хүдөөгөөр ябаа һаа, һонин байгаа. Эвэнк хушуунайнгаа зүжэгшэдтэй нэгэ ябахадаа, Эрхүү, Баунта ошоһон байнаб. Яруунаар ябаад, Зандан Жуу бурханда мүргэжэ шадаагүйдөө ехэ харамсалдагби. Хаанаш ябахадаа, би заатагүй нэн түрүүн нютагай дасан хиид ошожо мүргэдэг, зальбардагби. Нёдондо “Алтаргынан” һүүлдэ Этигэл хамбадаа ошожо мүргэхэ золтой байгааб.
- Ямар дуушадые шагнаха дуратайбта? Танай хүндэлдэг дуушад гэбэл...
- Буряадай дуушад сооһоо Дугаржаб Дашиев, Галина Шойдагбаева, Намгар. 1992 ондо Шэнэхээн руумнай Дарима Дугданова, Аюша Данзанов, Болот Бороев, Ешин-Хорло Гомбоин гэгшэд ерэжэ һайханаар тоглоһон байна. Монголой дуушад сооһоо — Жаргалсайхан, Цырен-Ханда, Ешин-Хорло, Егор гээд дуушад. Үбэр-Монголойнгоо ахамад уртын дуушад - Ордосой Ла Сүрэн, Алашаа нютагай Дэдмаа дуушадтай танилби, ехэ хүндэлдэгби.
- Та яажа амардаг, хүсэ шадал хаанаһаа абанат?
- Сайхан дуу, хүгжэм табяад шагнахадаа амардагби. Үгы гэбэл гоё хүдөө нютаг, хүхы шубуутай, жэргэмэлтэй, аршаантай, уулатай газарта ошожо амардагби. Шэнэхээндэмнай Оонын, Үедхээнэй гээд аршаанууд байха. Зундаа сүлөөтэйл болохолоороо, гэрээрээ хүдөө гарадагбди.
- Ном уншадаг гүт?
- Саг бага болохолоороо, уншахамнай үсөөн болонхой. “Тунгалаг тамир”, “Үүрэй цолмон” гээд хамагай дуратай номуудни. “Буряадай түүхэ бэшэгүүдые” һүүлэй үедэ һонирхожо уншанаб.
- Ямар нэгэ харамсалдаг юумэн бии гү танда?
- Басагатайл болохо байһан байгааб гэжэ һанадагби. Мүнөө намдаа нүхэр болохо байгаа. Манай залууда ажамидаралнай хүшэршэг байһан лэ даа. Бэшэш харамсалха юумэн юун байхаб даа намда, хуул мэндэ һайн байнабди.
Должон тухай наһанайнь нүхэр Балдандоржо:
Бодонгууд угтай Балдандоржо нүхэртэйнь хөөрэлдэжэ наһанайнгаа нүхэр тухай һанамжануудаараа хубаалдыт гэһэм, “Амандаа хэхэдээ хайлахаһаань айжа, альган дээрээ табихадаа бүмбэрхэһөөнь айжа ябадаг” хүн гээшэб гээд энеэбэ. “1987 онһоо хойшо 25 жэлэй туршада Должонтой суг һуунабди. Должон нүхэрни ажалдаа шармайжа, хүүгэдые арадай дуунда һургаха гэжэ ехэл ажал ябуулжа байһан хүн даа. Өөрынгөө шэлэһэн мэргэжэлдээ улигтай, тэрээгээрээ шармайха. Би болбол, өөрөө Үбэр-Монголой эдын засагай Ехэ һургуули дүүргэһэнби, бухгалтер мэргэжэлтэйб. Должоной хэжэ байһан ажалые бултыень дэмжэдэгби, шадал соогоо туһалдагби. Һураһан, шадаһан юумэеэ хүүгэдтэ дамжуулха, хадагалха, хүндэ үзүүлхэ гэһэн хүсэлынь аргагүй зүб гэжэ һанадагби.
Монгол арадуудта “Адаг эрэ абгайгаа магтаха” гэлсэдэг, теэд би Должон дуушанай уртын дуу дуулахада зүрхэмни үнэн доһолдог, дуулахыень шагнахаш дуратай байдагби. Утаар арадай дуунай намяа хэбыень зүбөөр гаргажа шададаг гэжэ һанадагби. Шанхай хотодо Урлигай Ехэ һургуулида һуража байһан Бальжан хүбүүндээ: “Үшөө үдыл байнаш. Һайнаар һургуулидаа һура, дуунай намяа абажа яба” гэжэ хэлэдэгби. Зарим мүнөөнэй дуушадай дуулахыень шагнаад, арадай дуун гээшые өөрынгөө хоолойдо тааруулжа байгаад дуулахадань дурагүйб. Арадай дуунай жэнхэни хэлбэри аялгыень өөршэлжэ яаш болохогүй, дуунай уянга, намяаень гаргажа шадаха ёһотой гэжэ һанадагби. Буряад арайдай дуунууднай яаха аргагүй гоёл даа, торгон нугалаатай, үргэн шанаатай, нугалбари ехэтэй.
Должон нүхэрни олон үгэгүй, даруухан зантай, юумые даажа багтааха шадалтай, намдаа гуламтымни эзэлхэ хүбүү түрэжэ үгөө. Бил өөрөө хаа-яа түргэдэдэг хүн гээшэб. Аба эжынгээ буянгаар, орон нютагайнгаа үргэмжөөр, тэнгэриин табисуураар хии моритой, урагшатай, һайн ябажа байнабди, баярлахаар лэ байна” – гээд хөөрэлдөөмнай түгэсэбэ.
Соёлтой, дуу хүгжэмтэй гэр бүлын зохёоһон тоглолтодо Ород драмын театр руу январиин 26-най үдэшын 18.00 сагта та олоноо дахин урия!
