- Сэрэмжээ Уладаева... Сэрэмжээ ерээ гү? - гэжэ, Буряад оронойнгоо хүдөө нютагуудаар гастрольдо ябахадамнай, илангаяа наһатай зон, үрдилдэжэ байгаад асуудаг бэлэй.
- Сэрэмжээ Уладаевна ерээ, – гэхэдэ, аргагүй ехээр баярлажа: О-о! Ямар гое юм гээшэб! Үдэшэлэн заатагүй ерэжэ харахабди! Ямар зүжэг асараабта? Зүжэгэй һүүлээр дуугаа дуулахагта? - гэжэ дээрэ дээрэһээнь асуугша һэн.
- Соелойнгоо ордондо олоороо суглаража, һайнаар гуйгаа һаатнай дуулахабди - гэжэ, харагшадтаа урма зориг түрүүлжэ: ”Үдэшэлэн ерээрэйгты, хүршэнэртөө, түрэл гаралдаа дуулгаарайгты” - гэхэдэмнай: ”Ерэнгүй яахабибди, заатагүй ерэхэбди! Одоо гое!” - гэжэ, газар уһан дээрэ гансахан лэ Буряад театрайнгаа зүжэгшэдые баяраар халиһан нюдөөр хаража урмашадаг гуримтай һэн.
“Сэрэмжээ Уладаева” гэхэдэ, харагшадай нюдэн ондоохоноор ошо бадарган гэрэлтэжэ, ямар бэ даа, нэгэ гайхамшагта үйлэ хэрэгтэй уулзажа, сэдьхэл бодолынь урма баяраар халижа, бүхэли жэл соо сэдьхэлынь дүүрэн ябаха мэдэрэлээр билтаржа байһан мэтээр үзэгдэдэг һэн. Юундэб гэхэдэ, буряад зон арадайнгаа гүн сооһоо гараһан бэлиг түгэлдэр хүбүүд басагадтаа аргагүй ехэ дуратай, амжалтаарнЬ омогорхожо, сэдьхэл зүрхэеэ баясуулжа уулзадаг, харадаг гуримынь одоол еһотой заншал болонхой ха юм даа. Энэ һайхан заншалнай алдагдангүй үеһөө үе дамжан, бүри үндэр хэмжээндэ хүгжэн һалбараха бэзэ гэжэ ехээр лэ найдаха дуран хүрэнэ.
Илангаяа Буряад театрай зүжэгшэд тайзан дээрэһээ улаа нюураараа харагшадтаяа уузажа, жэнхэни буряад хэлэн дээрээ сэдьхэлэй хөөрэлдөө ная гаран жэлэй хугасаада үүдхэжэ ябанад. Буряад театр зүжэгүүд дотороо арадайнгаа абари зан, еһо заншалнуудые алишье талаһаань шэнжэлэн харуулжа, бэлигтэй зүжэгшэднай харагшадайнгаа сэдьхэл бодолыень хужарлуулжа, баярлуулжа, ”эди шэдеэрээ” эльгэ зүрхыень эльбэжэ һэргээдэг арга боломжотой ха юм. Хүниие баярлуулжа шадаха гээшэмнай ехэ буян. “Буянтай хүн жаргалтай” гэжэ манай арад сэгнэдэг.
Сэрэмжээ Уладаева 1952 оной намарай һайхан сагта Буряад театрайнгаа алтан тайзан дээрэ анха түрүүшынгээ алхамуудые хэжэ, зүжэгшэн мэргэжэлтэй болоһон намтартай юм. Россиин габьяата артист, Буряадай арадай артист Сэрэмжээ Уладаевна Уладаевагай бурханһаа заяагдаһан бэлигынь буян түгэлдэртэ эди шэдеэр гүйсэд дүүрэн байһан. Мүнөө мэндэ ябаа һаа, наян наһанайнгаа дабаан дээрэ ябаха байгаа…
С. У. Уладаева 1932 оной декабриин 17-до Хэжэнгын аймагай зүүн урда буланда оршодог Загаһата гэжэ баян дэлгэр нютагта малшан айлай гэр бүлэдэ түрэһэн юм. 1949 ондо Чесанын дунда һургуули амжалтатай дүүргээд, нютагайнгаа эмнэлгын газарта (медпункт) ажалайнгаа намтар эхилээ һэн.
1950-аад оной эхеэр Буряад театрнай хоер театр боложо таһарха хубитай байгаа. Нэгэ театрынь оперо болон баледэй, нүгөөдэ театрынь-драмын театр болоһон түүхэтэй юм. Энэ үедэ драмын театрта залуу зүжэгшэд хэрэгтэй боложо, театрай ахамад режиссер байһан Ц. Г. Шагжин Буряад оронойнгоо хүдөө нютагуудай уран һайханай бүлгэмүүдэй концерт наадануудые хаража, бэлигтэй залуушуулые тодоруулаад, Буряад театртаа зууршалха зорилготой харгыда гараа һэн. Цырен Галзутовичай Хэжэнгын аймагаар ябаха үедэнь хорин наһаяа хүрэжэ ябаһан, бэшэнһээ илгарма хонгео һайхан хоолойтой Сэрэмжээ басаган анхаралыень ехэтэ татаба. Олоной дундаһаа шэлэгдэһэн дууша басаган театрта уригдажа, зүжэгшэнэй мэргэжэл шудалха хубитай байгаа. Залуухан Сэрэмжээ түрэлхи хэлэеэ ехэ һайн мэдэхэ байхаһаа гадна, жэнхэни буряад хэлэнэйнээ уянга нугалбарииень ехэ зохидхоноор тааруулжа, шэхэнэй шэмэг болгон ханхинса дуугардаг, дууладагшье бэлигтэй һэн. Тэрээнһээ гадуур, арадайнгаа еһо заншал, гурим һайн мэдэдэг ушарһаа зохеохы ажалайнгаа түрүүшын үдэрнүүдһээ эхилжэ, харагшадта уринаар харагдажа, анхаралыень татажа эхилээ бэлэй. Тусхай һургуулигүй хүндэ хэды хүндэ байгаашье һаань, Сэрэмжээ басаган аргагүй ехэ оролдолго гаргажа, театр тухай ном һудар шудалхаһаа эхилээд, бэе дээрээ аргагүй ехэ һорилгын ажал хэжэ, еһотой зүжэгшэн мэргэжэлэй ореохон замда ороһон юм. Зохеохы ажалда дүршэжэ ябаһан хүн нэгэл үдэр бэеэ һула табяа һаа, сагай урасхалһаа гээгдэжэ, хэдэн алхам гэдэргээ хэһэнтэй жэшээтэй ха юм. Залуу зүжэгшэн бэлигтэй зүжэгшэдһөө жэшээ абажа, зохеохы мэргэжэлээ мүлихэ, дүрэ роль, ондоо хүнэй зан абари гээшые яажа бэдэрдэг, яажа бэелүүлдэг юм гэхэ мэтэһээ эхилээд, мэргэжэлдэнь хабаатай олон тоото шухала асуудалнуудай удхыень тайлбарилха гэжэ, бүхы сүлөө сагаа зорюулдаг байһан. “Зүжэгшэн хүн бэлигтэй байхаһаа гадуур өөрынгөө зүгһөө хүсэл оролдолго гаргангүй хүнэй гар хараад, хүнэй хэлэхые хүлеэгээд ябаха болоо һаа, ошон ошотороо ямаршье амжалта туйлажа шадахагүй. Ондоошье ажалда ябаһан хүн өөрын оролдолгын хүсөөр амжалта туйладаг юм. Илангаяа, зүжэгшэн хүн онсо өөрын хараа бодолтой байха зэргэтэй. Өөрын хараа бодолтой хүн һанагдаагүй, хүлеэгдээгүй удха шанартайгаар дүрэнүүдээ бэелүүлхэ аргатай” – гэһэн Буряад театрайнгаа үндэһэн һуури табиһан ахамад зүжэгшэдэй һургаал заабаринуудые бүхөөр хадуужа, юумэнһээ тунхариха гэжэ мэдэхэгүй урагшаа һанаатай Сэрэмжээ Уладаева зүжэгһөө зүжэгтэ бэлиг шадабарияа мүлижэл, дүршэл мэргэжэлээ хүгжөөжэл ябаа. Сагай ошохо бүри бэеэ хүсэжэ нэрэ солотой, арадайнгаа дунда алдартай зүжэгшэн болоһоншье һаа, нэгэтэшье бэеэ дээгүүр абажа ябаагүй, арад зонойнгоо һанаа сэдьхэл хүлгөөһэн асуудалнууд дээрэ бодомжолжол, тайлбарииень бэдэржэл, арадайнгаа урда харюусалгатайгаа мэдэржэл ябаа.
Түрэл театрайнгаа тайзан дээрэ С. У. Уладаева зуу гаран дүрэ-рольнуудые бэелүүлһэн намтартай юм. Тэрэ тоодо Ж. Тумуновай “Сэсэгма” гэжэ зүжэгтэ гол дүрэ болохо Сэсэгмагай дүрэ бэелүүлжэ, харагшадай һонирхол татажа эхилһэн юм. Удаадахи ехэ ролиинь Ч-Н. Гениновэй “Соелмаа, Баташулуун” гэжэ зүжэгтэ Соелмаагай дүрэ болоно. Үгытэй, ядуу айлай басаган Соелмаа өөрынгөө үеын болохо Баташулуунтай һэшхэлтэй байбашье, баян шадалтай хүндэ хүсөөр хадамда үгтэжэ, хатуу шэрүүн дарлалта доро зобохо зүдэрэхэ хубитай байба. Соелмаа хэды хүндэ байдалда оробошье, өөрынгөө хуби заяа бэдэржэ, зүжэгэй түгэсхэлдэ жаргалаа оложо шадана. Зохеохы намтараа һаял эхилжэ ябаһан Сэрэмжээ Уладаева иимэ драматическэ үйлэтэй зүжэгтэ хабаадажа, уйдхар зоболондо дайрагдажа хэды ядарһаншье һаа, жаргалайнгаа түлөө тэмсэжэ ябаһан гүлмэр залуухан Соелмаагай сэдьхэлэй байдал, һанал бодолыень үнэншэмэ тодоор харуулжа шадаһан габьяатай юм. Сэрэмжээ Уладаевагай бэелүүлһэн үшөө нэгэ дүрэ дээрэнь тогтохо болоо һаа, Ц. Шагжинай “Будамшуу” гэжэ зүжэгтэ Гэрэл басаганай роль болоно. Һорнии баянай хонишон басаган Гэрэл “Будамшуу” зүжэгэй гол дүрэнүүдэй нэгэн гэжэ тоологдодог юм. Үгытэй ядуу Найдан үбгэнэй басаган Гэрэл Һорнии баянай хони адуулжа ябатараа замда ябаһан Елбой ноеной нюдэндэ торосолдожо, наһатай ноеной һанал бодолыень эзэлнэ. “Ноен дээрээ ноен болохо хүсэлтэй һаа, энээхэн зарса басагаяа минии наһанаймни хани болгожо, намда үгэ” - гэжэ Елбой ноен Һорниие баалана. Һорнии, нээрээшье ноен болохомни гэжэ һанаһан дээрэһээ, Гэрэл басагые Елбой ноендо хадамда үгэхэ гэжэ бүхы шадалаараа оролдоно. “Гэрэл басаганай дүрэ дээрэ хүдэлхэдөө залуу зүжэгшэн Сэрэмжээ Уладаева залуухан басаганай хүсэл бодол, эрмэлзэлыень дотор талаһаань ехэ дулааханаар харуулжа шадаа. Илангаяа, дууша сэдьхэлтэй Сэрэмжээ уянгата һайхан хоолойгоороо Гэрэлэй дүрые баяжуулжа, харагшадта тон дүтэ болгожо шадаһан байха юм. Бэлигтэй залуу зүжэгшэн Сэрэмжээ Уладаева Сэсэгмаа, Соелмаа, Гэрэл гурбанай дүрэнүүд дээрэ хүдэлхэдөө буряад уласай үндэһэ яһатанай залуу эхэнэрэй шэнжэ түхэл болон абари зан гээшые ехэ һонирхолтойгоор, сагайнгаа эрхэ байдалһаа дулдыдажа шэнэ амисхаал оруулжа, өөрын хараа бодолтойгоор бэелүүлээ ”- гэжэ, театр шэнжэлэгшэд онсолон тэмдэглэһэн байдаг.
Сэрэмжээ Уладаевагай саашанхи зохеохы намтарые хаража үзэхэдэ, элдэб янзын зан абаритай, орео гүнзэгы хараа бодолтой, шог егтотойшье дүрэнүүдые бэелүүлхэ арга шадабаритай, ехэ баян дүршэлтэй зүжэгшэн боложо ябаһанаа олон удаа гэршэлһэн байдаг. Илангаяа буряад, монгол зохеолшодой бэшэһэн зүжэгүүдтэ аргагүй абьяастайгаар наададаг гуримтай һэн. Д-Р. Батажабайн “Урбаанай уршагта ябадалнууд” гэжэ зүжэгтэ Балмын дүрэ, Ц. Галановай “Гурбан нарһад” гэжэ зүжэгтэ Хандамын дүрэ, Ч. Ойдовой “Далан худалша” гэжэ зүжэгтэ Тунгалагай дүрэ, Б-М. Пурбуевай “Сасуутан” гэжэ зүжэгтэ Рыгзэмаагай дүрэ гээд, саашань тоолохо болоо һаа, барагдашагүй олон, ялас гэмэ дүрэнүүд хойно хойноһоо таһалгаряагүйгөөр һубаринад. Дээдэ үеын харагшад Сэрэмжээ Уладаевагай бэелүүлһэн абьяас түгэлдэр дүрэнүүдыень һайн һанана еһотой. Һаял гэжэ һанахада, ямаршье түргэн гээшэб даа - энэ сагаймнай далай...
Буряад театр Агуу Илалтын 30 жэлэй ойн баярта зорюулжа, А. Салынскийн “Барабанщица” гэжэ зүжэг бэлигтэй режиссер, багша Ф. С. Сахиров найруулжа, олон жэлдэ энэ зүжэг театрай тайзан шэмэглэһэн юм. 1976 ондо Москва хотодо үнгэргэгдэһэн тоосото гастролиин репертуарта энэ зүжэг оруулагдаа һэн. Гастролиин үедэ, энэ зүжэгэй авторынь – мэдээжэ драматург Афанасий Салынский Малый театрай тайзан дээрэ гаража, халуун альга ташалган доро артиснарые амаршалжа, баярай үгэнүүдые хэлэһэн юм. Энэ зүжэгтэ Сэрэмжээ Уладаева Сашка гэжэ дайнай үедэ хатуу шэрүүниие үзэһэн хүбүүхэнэй дүрые аргагүй бэлигтэйгээр наадажа, театр шэнжэлэгшэдэй, харагшадай болон драматург А. Салынскийн үндэр сэгнэлтэдэ хүртэхэл еһоороо хүртэһэн байдаг. Бэлигтэй зүжэгшэнэй танихаар бэшэ болотороо хубилжа (рольдоо орожо) наадаһан Сашка хүбүүхэнэй дүрые наадаха бүринь ехэ һонирхожо, тайзанай хажуу талада олоороо сугларанхай, аяг аашыень алдангүйгөөр хаража зогсогшо бэлэйбди. Тайзанай хажуу талаһаа, сугтаа хүдэлжэ ябаһан зоной омгорхожо хараха гээшэ “Аргагүй ехэ сэгнэлтэ” гэжэ зүжэгшэд тоолодог юм.
Эрхимээр наадаһан һүүлшын дүрэнүүд дээрэ тогтожо хараха болоо һаа, башкир драматург Ф. Буляковай бэшэһэн “Хүгшэд хадамда гараба” гэһэн зүжэгтэ Авдотья гэжэ хүгшэнэй дүрэ бэелүүлһэн юм. Хүдөө нютагай наһатайшуулай гэртэ һүүлшынгээ жэлнүүдые үнгэргэхэ үйлэтэй үншэн үрөөһэн, ганса бэе хүгшэнэй дүрэ Сэрэмжээ Уладаева бэелүүлхэдээ: “Хүн гээшэ ямаршье хүндэ байдалда ороходоо уйдхар гашуудалдаа дарагдажа, бэеэ уруу даража ябаха еһогүй. Зоной дунда ябаа хадаа, бэеэ өөдэ татажа, һэргэг һонороор ябаха, тойроһон зондоо тойбо татахагүй, шадал зэргээрээ туһатай байжа үзэхэ. Нэгэл дахин үгтэһэн наһан соогоо уйдаха сагтань-уйдаад, хүхихэ сагтань хүхеэшье һаа, үлүү гаража, хүн нэрэеэ алдангүй ябаха еһотой!” - гэһэн хараа бодол баримталжа, дүрэ дээрээ хүдэлһэн байдаг. Хүнэй харахада, омог дорюун, хүхюутэй, зугаатай хүнэй абари зан үзүүлжэ, зосоонь орьелжо байһан уй гашуудалаа даража шададаг, урагшаа һанаатай хүгшэнэй дүрэ харуулжа, харагшадай анхарал болон магтаалда хүртэһэн байха юм.
Буряад театрай зүжэгшэд бултадаа дууша сэдьхэлтэй байхаһаа гадуур, һайхан дууша хоолойтой юм. Гэбэшье, илангаяа Сэрэмжээ Уладаева һайхан хоолойгоороо бэшэнһээ илгардаг байгаал даа. Минии эндэ магтажа бэшэһэнэй үлүү... Арад зомнай бэлигтэй зоноо сэгнэжэшье, үргэжэшье шададаг... Буряад театрай концерт-наадан Сэрэмжээ Уладаевагай хабаадалгагүй үнгэрдэггүй байгаа. Арадайнгаа дуунуудһаа эхилээд, мүнөө үеын монгол, буряад композиторнуудай дуунуудые ямар ирагуу һайханаар хангюурдадаг байгааб!? Буряадаймнай “Алтан гургалдай” гэжэ арад зомнай дэмы нэрлээгүй.
“Нахис хотос гэшхэлһээр
Намдаа шиимни ерыш даа...” –
гэжэ, ханхинса дуулаһаар, өөрөөшье нахис-хотос гэшхэлһээр, тайзан дээрэ гаража ерхэдэнь, харагшаднай нэрьемэ альга ташалгаар угтадаг һэн. Бэлигтэй зүжэгшэн Содном Будажаповтай хамта дуулаһан “Хаанахинайл ааб?” гэжэ дууниинь буряадай радиогай алтан жасада хадаглагдажа, “Баян талын аялга” гэжэ радиожурналда мүнөөшье зэдэлжэ, шагнагшадай сэдьхэл зүрхые хүлгүүлжэ, урма баяр түрүүлһэн зандаа ха юм.
“Сэрэмжээ Уладаева ерээ гү?” – гэжэ, бахархалаар дүүрэн асуудал, мүнөөшье хүрэтэрөө минии шэхэндэ элихэнээр соностодог. Арадаймнай гүн сооһоо урган гараһан, агуу бэлигтэй зүжэгшэднай түрэл арадайнгаа шэмэгынь боложо тодордог заяатай ха юм даа. Россиин габьяата болон Буряад республикын арадай артист, түрэл арадайнгаа шэмэг болоһон Сэрэмжээ Уладаевна Уладаева мэтэ бэлиг түгэлдэр хүбүүд, басагадые түрэл Буряад театрнай – урдаа хараха урлалаймнай гуламта саг үргэлжэ хүмүүжүүлжэ, арад түмэнэйнгөө эльгэ зүрхыень уяруулжа, урмашуулжа, одо заяан, һүр һүлдыень дээрэ үргэжэ ябахань дамжаггүй гэжэ найдаха дурамни хүрэнэ.
