Хүгжэм гээшэ сэдьхэлэй элшэ хүсэн гэжэ хэлэмээр. Нүүдэлшэ угаймнай элинсэгүүд хаанашье ябахадаа: агнуурида гү, али хони малаа адуулхадаа, талада гү, али юрын байдалдаа хүгжэм дуугаа зэдэлүүлжэл ябаа. Урдын сагһаа мүнөө хүрэтэр монгол туургата арадуудай эгээл дуратай хүгжэмтэ зэмсэг хадаа морин хуур бшуу даа. Хуурай хүгжэм өөрынгөө онсо аялгаар зүрхэ сэдьхэл хүдэлгэжэ, татажа, эльбэдэн эзэлхэ шэдитэй юм. Сэдьхэл татадаг аялгата хүгжэмтэй гэжэ дэмы хэлэдэггүй. Буряад театрта февралиин 6-7-ной үдэрнүүдтэ үнгэрһэн регион хоорондын “Хуурайм наадан” гэһэн фестивальда сугларагшад эгээл иимэ эди шэдитэ аялгын эльбэдэ абтаа бшуу. Энэ заншалта боложо, гурбадахияа үнгэргэгдэһэн фестиваль-конкурсдо Забайкалиин хизаарай Ага нютагһаа, Монгол болон Буряад оронуудһаа хуурай наада гүйсэдхэгшэд хабаадаа. Буряад Республикын Ахын, Яруунын, Хэжэнгын, Түнхэнэй, Захааминай, Сэлэнгын, Ивалгын аймагуудһаа болон Улаан-Үдын хүүгэдэй хүгжэмэй 1, 4, 5, 7, 8 -дахи һургуулинууд хабаадаа.
Фестивалиин түүхэһээ
2011 ондо ниитэ ажал ябуулагша Виндарья Доржиева республикын арадай уран бэлигтэнэй түбтэ буряад арадай хүгжэмэй заншалта зэмсэгүүдэй концерт наада эмхидхэхэ тухай һанамжа оруулһан байгаа. Юуб гэхэдэ, буряад заншалта зээмсэгүүд мартагдаха туйлдаа хүрөө. Эндэ буряад арадай зэмсэгүүд дээрэ хэр олон ансамбльнууд наададаг юм, ямар байдалда оронхой гээшэб гэжэ элирүүлхэ зорилго табигдаа. Тиихэдэ энэ наадан үргэнөөр эмхидхэгдэн, заншалта харалган-фестиваль боложо тодороо бэлэй.
Эмхидхэгшэдэй һанамжа
РЦНТ-гэй ахамад мэргэжэлтэн, хүгжэмтэ зэмсэгүүдэй урлалай таһагые даагша, Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Дагзама Дондокова иигэжэ хөөрэбэ:
- Мүнөө жэл энэ фестивалиин хэмжээн үргэдхэгдөө, ехэ олон зон хабадаба. Хабаадагшадай бэлиг шадабари дээшэлээ. Фестивалиин урда табигдаһан зорилго дүүргэгдээ гэжэ хэлэмээр. Эрхүү можын Усть-Ордагай тойрогhоо хабаадагшадые уряабди, хүлеэгээбди, теэд тэдэнэр ерэбэгүй. Тэндэ хуур дээрэ наададаг хүгжэмшэд байхал ёһотой, морин хуур, магад, тиимэ ехэ хүгжэлтэ абаагүй байжа болоо. Гэбэшье һайн дуранай бэлигтэй хүгжэмшэд олдохол байгаа.
Эмхидхэгшэдэй шиидхэhээр, энэ фестиваль жэл бүри бэшэ, хоёр жэлдээ нэгэ удаа эмхидхэгдэдэг болобо.
Илагшад тухай хэдэн үгөөр
Харалган 4 номинацяар: хүүгэдэй хүгжэмэй һургуулинуудай хүгжэмтэ зэмсэгэй ансамблиин солистнууд, дунда болон дээдэ һуралсалай эмхинүүдэй хоорондо, ансамбльнуудай хоорондо, тусхай мэргэжэлгүй һайн дуранай хүгжэмшэдэй хоорондо гээд үнгэрөө. Бүхы хабаадагшадта урмашуулгын дипломууд барюулагдаа. Улаан-Үдэ хотын хүүгэдэй хүгжэмэй 8-дахи һургуулиин “Алтан гэрэл” гэһэн ансамбльда, Гончиксумлагийн нэрэмжэтэ хүгжэмэй болон хатарай колледжын оюутан Зандан Шойдоковта, Агын багшанарай колледжын оюутан Оксана Бочкаревада, Ивалгын аймагай Иван Лубсанцыренович Дабаевта дипломууд болон бэлэгүүд барюулагдаба. Диплом, тиихэдэ Монголой искусствын габьяата ажал ябуулагша, уран бэлигтэн Гуен Балданцэрэнэй «Суха хуур» – тусхай шан Улаан-Үдэ хотын хүүгэдэй хүгжэмэй 5-дахи һургуулиин Сэлмэг Дамшаевада болон Улаан-Үдын П. Чайковскийн нэрэмжэтэ урлалай колледжын оюутан Ольга Афанасьева гэшэдтэ барюулагдаба.
«Ансамбльнууд» гэһэн номинацида 3-дахи шатын диплом болон гарай бэлэг Улаан -Үдын 5-дахи хүгжэмэй һургуулиин морин хуур дээрэ наадагша дуэт Светлана, Анастасия Бубеевануудта үгтэбэ. 2-дохи шатын диплом ба мүнгэн шан Сэлэнгын аймагай “Сагаан дали” гэһэн ансамбльда, Улаан-Үдын хүүгэдэй хүгжэмэй 1-дэхи һургуулиин багшанарай ансамбльда барюулагдаба. 1-дэхи шатын дипломоор болон гарай бэлэгээр Улаан-Үдын урлалай колледжын “Жонон” гэһэн морин хуурай квартет шагнагдаа. “Солист-инструменталист” номинацида Улаан-Үдын 1-дэхи хүгжэмэй һургуулиин Оюуна Рабданова, дунда ба дээдэ һургуулинуудай хоорондохи “Солист-инструменталист” гэһэн шэглэлдэ Улаан-Үдын соёл болон урлалай ехэ hургуулиин оюутан Арапчор Алима гэгшэд түрүүлээд, 1-дэхи шатын дипломууд болон мүнгэн шан, гарай бэлэгүүдтэ хүртэһэн байна. «Тусхай мэргэжэлгүй һайн дуранай хүгжэмшэн» гэһэн номинацида 1-дэхи шатын дипломоор Ахын аймагай Зоригма Дамшаева, Ивалгын аймагай Сэсэгма Ранжурова гэшэд шагнагдаа.
Сууха хуур дээрэ наадажа илагшадта тусхай шан
Ниитэ ажал ябуулагша, фестивалиие эмхидхэгшэдэй нэгэн Виндарья Ринчиновна Доржиевагай гэр бүлэ сууха хуур дээрэ наадагшадта тусхай шан соносхоо. Мэргэжэлтэ гүйсэдхэгшэ, П. Чайковскиин нэрэмжэтэ урлалай колледжын оюутан Дахалэ Жамбалов болон ноото мэдэхэгүй һайн дуранай хүгжэмшэн Александр Рампилов гэгшэд тус тустаа 10 мянган түхэригэй шанда хүртэбэд.
«Хуурайм наадан» фестивалиин Гран-при
«Хуурайм наадан» гэһэн фестивалиин Гран-при болон Кубогто, гарай бэлэгүүдтэ Улаан-Баатар хотын соёл болон урлалай Университедэй оюутан Эрдэм Дымбрылов хүртэбэ.
Буряад хуур мартагдажа байна
Буряадай арадай хүгжэмтэ зэмсэгүүдэй гол шухалань буряад хуур болоно. Зүгөөр, һүүлэй арбан жэлэй туршада, буряад хуур мартагдаһан байгаа. Урлалай колледжын оройдол нэгэл оюутан буряад хуур дээрэ наадажа һуража байна.
Фестивалиин үедэ болоһон шэнэ премьерэнүүд
Дутуу дунданууд тухай хэлэбэл, хүгжэмтэ зэмсэгүүдэй оркестрнүүдэй гүйсэдхэхэ репертуар хуушарһан, байһанииньшье ехэ үгытэй. Тиимэһээ, фестивалиин үедэ хоёр шэнэ зохёолтой танилсуулга үнгэрөө. Виндарья Ринчиновна түрэһэн эжынгээ тоонто “Түрхэл” гэһэн нютагта зорюулжа, Пурбэ Дамирановта хүгжэмтэ зохёол захиһан байна. Пурбо Дамиранов ехэ һайхан хүгжэм зохёогоо. Тиихэдэ манай Буряадта хүн-оркестр гэжэ суурхаһан Баттүвшинэй эсэгэ Гуен Балданцэрэн энэ фестивальда зорюулжа нэгэ пьесэ бэшэһэн байна. Тэрэ гоё һайхан бүтээлыень Улаан-Үдын урлалай колледжын оркестр гүйсэдхэжэ, бүгэдэндэ һайшаагдаа. Балданцэрэн хүгжэмшэн өөрынгөө зохёолдо нэрэ һанаагүй байжа, оюутад тэрээндэнь “Жаахан хөөрхэн инзуухай” гэжэ нэрэ үгэһэн байба.
Сууха хуур- буряад арадай заншалта зэмсэг
Гуен Балданцэрэн Монгол ороной Булган аймагта ажаһуудаг нэгэ буряад эхэнэртэй уулзаһан байна. Тэрэнь Буряад ороной Захааминай аймагта тоонтотой хүн байшоо. Үндэр наһатай тэрэ эхэнэр Балданцэрэндэ сууха хуур гэжэ зэмсэг хайшан гэжэ бүтээдэг тухай нюусатаяа хубаалдажа, урдын зэмсэг һэргээһэн гээшэ. Тиигэжэ Монгол хүгжэмшэн Буряад орон руу сууха хуур асаржа, энэ буряадай заншалта зэмсэг гээшэ гэжэ ойлгуулһан юм.
Урданай зэмсэг һэргээгшэдэй нэгэн
Виндарья Доржиева тухай үшөө дахин
Буряад орондоо мартагдаhан түрэл арадайнгаа хүгжэмэй зэмсэгүүдые дахяад һэргээхэ, дэлгэрүүлхэ үйлэ хэрэг үүсхэгшэ, «Хуурайм наадан» гэhэн харалга эмхидхэгшэдэй нэгэн Виндарья Доржиева гээшэ гэжэ дээрэ хэлээ бэлэйбди.
- Урданай хүгжэмэй зэмсэгүүдые hэргээхэ гэhэн ажалнай яhала урматайгаар урагшаа ябажа байна, – гэжэ В. Доржиева тэмдэглэнэ. – Сууха хуур буряад арадтаа мэдээжэ болоо. Һургуулиин hурагшад, оюутад, юрыншье зон хуур дээрэ наадажа hурана. Зүүн Сибириин соёл болон урлалай академиин музей соо хадагалаатай байhан хэдэн суур шэнжэлэн үзөөбди. Тэдэ зэмсэгүүд урданайнгаа тембр, абяа алдаһан байна. Тиимэhээ юрын ажаhуугшадай дунда энэ зэмсэг бэдэрхэ зорилго табибабди, – гэжэ В. Доржиева хөөрэнэ.
Бата-Мүнхэ Дашиев – бэлигтэй хууршан
Буряад арадай урданай зэмсэг – суур дархалдаг, суур дээрэ наададаг уран дархан Бата-Мүнхэ Дашиев 1930 ондо түрэһэн, Зэдын аймагай Дээдэ-Тори нютагта ажаhуудаг юм. Бүхы наhаараа нютагтаа кино харуулжа, холо ойроор, hүни үдэргүй эдэбхитэйгээр ажалаа хэжэ ябаhан хүнэй намтар баян. Ажалай ветеран Бата-Мүнхэ Сенгижапович «Буряад Республикын соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ» гэhэн үндэр нэрэ зэргэтэй, нютагтаа «Дэбэсэнэм» гэhэн арадай аман үгын ансамбль байгуулагшадай нэгэн болоно. Өөрөө буряад хуур, суур дархалдаг, эдэ зэмсэгүүд дээрээ наададаг, дуу дууладаг юм. Yбгэн баабайнгаа зохёохы зам дахажа, зээ хүбүүниинь – Алдар Дашиев Буряадтаа урданай дуунуудые гүйсэдхэдэг мэргэжэлтэ дуушан болонхой. Алдарай үбгэн баабай уран гартай, модоор hиилэдэг, тоhон шэрээр оршон тойронхи байгаалияа үнэншэмэ hайханаар зурадаг юм.
Уран гартан суур дархална
Буряад ороноймнай түрүү уран гартан Очиржап Доржиевич Жамбалов Дээдэ–Ториин хүгжэмшэн Б-М. Дашиевай суур зэмсэгые hажаан, хэдэн суур дархалаа. Саашадаа энэ шадабарияа уран дархан Ивалгын “Забайкалиин арадуудай заншалта урлалай” лицейдэ дамжуулха хүсэлтэй.
